شاعىن ەلدەر شىرعالاڭى

ەۋروپاداعى قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالدارى اسىرەسە, شاعىن ەلدەر حالقىن قاتتى كۇيزەلتىپ وتىر. ماسەلەن, شىعىس ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە ەلدەگى جۇمىسسىزدىق سالدارىنان حالىقتىڭ بوسىپ كەتۋ جاعدايى سەزىلەدى. ال ەندى ءبىر ەلدەردە ۇلتتىق ۆاليۋتا قۇلدىراپ, سورەلەردەگى تاۋارلاردى سىپىرىپ كەتۋ قۇبىلىسى بايقالۋدا. مۇنى تومەندەگى حابارلارىمىز دالەلدەي تۇسەدى.

سورەلەردەن سىپىرىپ اكەتۋدە

مولدوۆادا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ كۇرت قۇل­دىراۋىنا بايلانىستى ەل حالقى وسى اپتانىڭ سارسەنبىسىنەن باستاپ دۇكەندەردەگى تاعامدار مەن باسقا دا تاۋارلاردى سورەلەردەن سىپىرىپ اكەتە باستادى. ءىرى ساۋدا ورتالىقتارى سوڭعى كۇندەردىڭ وزىندە باعانى ەكى رەت كوتەرگەنىنە قاراماستان, ولاردا قالىڭ حالىق شوعىرلانعان ۇلكەن كەزەكتەر پايدا بولۋدا. تاڭەرتەڭنەن باستاپ تۇر­مىس­تىق تەحنيكالار ساتاتىن كوپتەگەن ساۋدا دۇكەندەرى تاۋارلاردىڭ باعاسىن قايتا تاعايىنداۋ ءۇشىن اشىلماي قالدى. ويتكەنى, جاعداي تۇسىنىكتى. ولار مۇنداي تاۋارلاردى كوبىنەسە شەتەلدەردەن ۆاليۋتاعا الىپ كەلەدى دە, ەل ىشىندە ۇلتتىق ۆاليۋتا بويىنشا ساتادى. ال ۇلتتىق ۆاليۋتا بولسا, بارعان سايىن قۇلدىراپ بارادى. وسىعان بايلانىستى ساۋدا دۇكەندەرىنىڭ يەلەرى ۇلتتىق ۆاليۋتا باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىنان ۇتىلىپ قالامىز با دەگەن قور­قىنىشقا تاپ بولۋدا. ونىڭ ۇستىنە جانار-جاعارماي باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى دە باستالىپ كەتتى. وسىعان وراي, بىرقاتار جانار-جاعارماي ساتۋ ستانسالارى بەنزين باعاسىن وزگەرتۋ ءۇشىن جابىلىپ قالدى. ال جۇمىس ىستەپ تۇرعان ستانسالاردا ءىرى كەزەكتەر پايدا بولۋدا. وتكەن جىلى مولدوۆا لەيا­سىنىڭ باعامى دوللارعا قاتىستى 20 پايىزعا تومەندەگەن بولاتىن. ال بيىلعى جىل باستالعاننان باستاپ 20 پايىزعا تاعى دا قۇل­دىراعانىنا قاراماستان, سوڭعى كۇندەرى ءسات-سايىن تومەندەپ كەلەدى. ۇلتتىق بانكتىڭ پرەزيدەنتى دورين درۋگۋتسانۋ قالىپتاسقان جاعدايدى سىرتقى فاكتورلارمەن بايلانىستى دەپ تۇسىندىرۋدە. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا بۇل جونىندەگى كورسەتكىش 2013 جىلدىڭ جەلتوقسانىمەن سالىستىرعاندا 50 پايىزدان استامعا ءتۇسىپ كەتكەن بولاتىن. وسىعان وراي, جاعدايدى قالىپقا كەلتىرۋ, ءتىپتى, تىم قۇرىعاندا ۋاقىتشا ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك وسى اپتانىڭ سەيسەنبىسىنەن باستاپ قىسقا مەرزىمدى وپەراتسيالار بويىنشا بازالىق پايىزدىق ستاۆكانى 8,5 پايىزدان 13,5 پايىزعا دەيىن كۇرت كوتەردى. وپپوزيتسيا وكىلدەرى بيلىك با­سىن­داعىلاردى قاتتى سىنعا الۋدا. پارلامەنتتەگى ءاربىر ءتور­تىن­شى مانداتتى ۇستاپ تۇرعان ەلدەگى سوتسياليستىك پارتيا بان­كى­لىك-قارجىلىق سەكتورداعى جاع­دايدىڭ ۋشىعۋىنا بايلانىس­تى جوعارى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن ءتو­تەنشە جاعدايدا شاقىرۋدى جانە پارلامەنتتىڭ وتىرىسىن وتكىزۋدى تالاپ ەتۋدە. «ەكونوميكاداعى جاعدايدىڭ تومەن­دەگەندىگى تۋرالى ءوز بولجامدارىنا سۇيەنە وتىرىپ, ۇلت­تىق بانك مونەتارلىق ساياسات­تى ودان ءارى قاتايتا تۇسۋدە. مۇ­نىڭ اقىرى حالىقتىڭ العان نە­سيە­لەرىنىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلمەك. بيزنەس پەن كاسىپ­كەر­لىكتى قولدايتىن ىنتالاندىرۋ ساياساتىنىڭ ورنىنا ۇلتتىق بانك ەندى بارىنشا قىسۋ جاعدايىنا كوشكەندىگى كورىنىس بەرىپ وتىر. «بىزدەگى سالىق ساياساتىنىڭ ءوزى كاسىپكەرلىك ءۇشىن قولايلى بو­لىپ تۇرعان جوق. ەندى قازىرگى جاع­داي قوسىلا كەلىپ, ەلدەگى ەكو­نوميكالىق جاعدايدى ودان ءارى ۋشىقتىرا تۇسپەك», دەدى تاسس تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا وپپوزيتسياداعى سوتسياليستەر پارتياسىنىڭ اتىنان سايلانعان دەپۋتات, ەكونوميكا دوكتورى ۆلا­ديمير گولوۆاتيۋك. ونىڭ ايتۋىنشا, باسقا مەملەكەتتەر مۇنداي جاعدايدا ىشتەگى سۇرانىستى قولداۋ ءۇشىن بارلىق اسپاپتاردى ىسكە قوسىپ جاتادى. ال مولدوۆا بيلىگى كەلە جاتقان قاۋىپتىڭ الدىندا باس ءيىپ, السىزدىك تانىتىپ وتىرعان ىسپەتتى.

قايىرشىلىقتان قاشۋ ۇستىندە

كوسوۆونىڭ ۆەنگريامەن شەك­تەسەتىن وڭتۇستىكتەگى شەكارا­لارىندا 17 اقپاننىڭ تاڭەر­تەڭى­نەن باستاپ ادامدار شوعىرى پاي­دا بولا باستادى. بۇلار – كوسو­ۆولىقتار. ولار جاسىرىن جاعدايدا ەلدەن ءوتىپ, گەرما­نياعا بەت بۇرۋدى قالايدى. مىڭ­داعان ادامدار وسىلاي ەتۋدە. ولار­دىڭ نەگىزىن جاستار قۇراي­دى. كوسوۆولىقتاردىڭ بۇلاي­شا ەلدەن قاشۋى ءىشىنارا مويىن­دالىپ وتىرعان ەل تاۋەلسىز­دىگىنىڭ جەتىنشى جىلدىعى مەرەكە­سىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋدە. «ءبىز ەلى­مىز­دەن جەتىسكەننەن كەتىپ بارا جاتقانىمىز جوق. جاعداي­دان ابدەن ءتۇڭىلىپ بولدىق. تاۋەل­سىزدىكتەن ءۇمىت ەتىپ بىرقاتار جىل­دار بويى قيىندىقپەن كۇرەسىپ كەلەمىز. بىراق ەشتەڭەنىڭ وزگە­رەتىن ءتۇرى جوق. قيىندىقتان ابدەن جالىقتىق», دەيدى ولار. مۇنداي جولدى تاڭداپ الۋشىلار اۆتوبۋسپەن نەمەسە تاكسيمەن سەربياعا دەيىن جەتەدى. ولار مۇندا اشىق جاعدايدا كەلە الادى. ال مۇنان كەيىن ۆەنگريا شەكاراسىنان ورمان ارقىلى جاسىرىنىپ, جاياۋلاپ وتەدى. ەگەر ولاردى پوليتسيا توق­تا­تاتىن بولسا, بوسقىن ەكەندىكتەرىن ايتىپ, وسى ەلدە تۇرا تۇرۋدى وتىنەدى. ال ۆەنگريادا بۇل ماسەلە ءالى تولىق شەشىلگەن جوق. ياعني, قاراستىرىلۋ ۇستىندە. سوندىقتان دا ولاردىڭ وسى جاعدايدى پايدالانىپ, ەۋروپالىق وداقتىڭ, ياعني «شەنگەن ايماعىنىڭ» باس­قا ءبىر ەلىنە ءوتىپ كەتۋگە ءمۇم­كىن­دىگى بار. ولار وزدەرىنە بوسقىن مارتەبەسىنىڭ بەرىلە قويماي­تىندىعىن تۇسىنەدى. ويتكەنى, ەۋرو­پالىق وداقتاعىلار كوسوۆو­لىقتاردىڭ ساياسي سەبەپتەر­مەن نەمەسە سوعىس پەن قۋعىنداۋ سالدارىنان ەلدەرىنەن كەتىپ جات­پاعاندىعىن بىلەدى. سوندىق­تان جاسىرىن جولمەن ءوتىپ كەل­­گەن­دەردى سەربياعا قايتا قايتارۋعا تىرىسۋدا. سوندا مۇنداي جاپپاي قاشۋ­شىلىقتىڭ سىرى نەدە؟ «ەلىمىزدە جۇمىس جوق, وقۋعا مۇمكىندىك جوق. سوندىقتان قيىن­دىقتان شىعۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار. ول – ەلدەن كەتۋ», دەيدى ءتىل­شىمەن تىلدەسكەن كوسوۆولىق. اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا ايتىل­عانداي, شەكارا تۇسىندا وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىنان باستاپ كۇن سايىن مىڭعا تارتا ادام جاسىرىن جولمەن باسقا ەلدىڭ اۋماعىنا ءوتىپ كەتۋدە. ادەتتە ولار كوزگە تۇسپەۋ ءۇشىن شاعىن توپتارمەن جۇرەدى. پوليتسيا قىزمەتكەرى گابور ەبەرحاردت بىلاي دەيدى: «سوڭعى كۇندەرى جاسىرىن ميگرانتتار سانى ءبىرشاما ازايا تۇسكەن سياقتى. ءبىز كۇن سايىن 300-دەن 700 ادامعا دەيىن ءوتىپ جاتقاندىعىن بايقايمىز». ءبىر جاعىنان العاندا كوسو­ۆولىقتاردىڭ مۇنداي قادامدارعا بارۋىنا شەكارانى نىعايتۋ جۇمىستارىنىڭ كۇشەيە تۇسكەن­دىگى دە اسەر ەتەتىن سەكىلدى. شە­كارانى كۇشەيتۋ ەكى جاقتان دا قاتار ءجۇرىپ جاتىر. ۆەنگريا دا, سەربيا دا قوسىمشا قۇرال-جابدىقتار اكەلىپ, شەكاراعا ورناتۋدا. ولاردىڭ ىشىندە ءاربىر قۇبىلىستى قالت جىبەرمەۋگە ارنالعان بەينەكامەرالار مەن اۆتوكولىكتەر دە بار. شەكارا كۇزەتۋشىلەر سانى دا ۇلعايتىلا ءتۇستى. وسى ىسكە گەرمانيا دا كومەك كورسەتىپ, ەكى ەلگە قول ۇشىن بەرۋدە. بۇل ەل قاشقىنداردىڭ جولى بولىپ تابىلاتىن شەكارا نۇكتەلەرىنە 20 پوليتسيانى اتتاندىردى. كوسوۆولىقتاردىڭ ەلدەن قاشۋىنان سەربياداعى تاكسيس­تەردىڭ جاعدايى ءبىرشاما جاقسا­رىپ قالعاندىعى سەزىلەدى. ولار كوسوۆولىقتاردى شەكاراعا دەيىن جەتكىزىپ سالۋعا قىزمەت كورسەتەدى. ءتىپتى, كونتراباندالىق تۇردە شەكارانى كەسىپ وتۋگە جاردەمدەسەتىن قىزمەت ءتۇرى دە پايدا بولىپ, بۇل ءىس جاندانىپ كەلەدى. ماسەلەن, كەيبىر كەلىپ تۇسكەن مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ۆەنگريا اۋماعىنان الىپ وتكەندىگى ءۇشىن ءار كوسوۆولىق جول كورسەتۋشىگە ورتا ەسەپپەن العاندا 1 مىڭ ەۋرو تولەيتىن كورىنەدى.

مىندەتتەمە الۋدى قالامايدى

مۇنىڭ الدىنداعى ماقا­لالارىمىزدا گرەكيا مەن ەۋ­رووداق اراسىندا بورىش ءجو­نىن­دەگى مىندەتتەمە شارتتارىن قايتا قاراستىرۋ ءجونىن­دەگى كەلىسىمدەردىڭ ءجۇرىپ جاتقان­دىعىن حابارلاعان ەدىك. بۇل جونىندە ءالى دە ءبىر ناقتى كەلىسىمگە قول جەتكىزىلمەي وتىر. ءبىر ەسەپپەن العاندا, گرەكيا حال­قى قاتاڭ ۇنەمدەۋ ساياساتىنان ابدەن شارشاپ بولعانداي. ولار وزدەرىنىڭ اشۋ-ىزاسىن, اسىرەسە, ەلدەگى پارلامەنت سايلاۋى كەزىندە كورسەتكەن بولاتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە اسىرە سولشىلداردىڭ سيريزا پارتياسى سايلاۋدا جەڭىپ شىعىپ, ۇكىمەت باسىنا كەلگەندىگى بەلگىلى. حالىقتىڭ بۇل پارتياعا تىلەكتەس بولۋىنا ولاردىڭ قاتاڭ ۇنەمدەۋ ساياساتىنا بۇدان ءارى جول بەرمەيمىز دەگەن باعدارلامالىق ۋادەسى سەبەپ بولدى. قازىر پرەمەر-مينيستر الەكسيس تسيپراستىڭ ۇكىمەتى وزدەرىنىڭ وسى ۋادەسىنەن شىعۋ جولىندا جانتالاسقان ارەكەتتەردى باستان كەشىرۋدە. ۇكىمەت ەۋرو­وداقپەن قيىن كەلىسىمدەر جۇرگىزۋ ۇستىندە. گرەكيانىڭ جاڭا ۇكىمەتى ەۋرووداق باسشىلىعىنىڭ الدىندا, وزدەرىنە قارىز بەرۋشى نەگىزگى قارجى ۇيىمدارىنىڭ الدىندا قارىز بەرۋدىڭ بۇ­رىن­­عى اۋىر شارتتارىن قابىل­دا­مايتىندىقتارىن اشىق ايتىپ وتىر. ەكىنشى جاعىنان العاندا, گرەكيانىڭ قارجى قولداۋىنسىز ءومىر سۇرە المايتىندىعى تاعى ايقىن. سوندىقتان ەۋروايماقتان بىردەن قول ءۇزۋدىڭ مۇمكىندىگى تاعى دا جوق دەۋگە بولادى. بىراق, سوعان قاراماستان, ۇكىمەت وزدەرىنىڭ حالىققا بەرگەن ۋادەسىن ورىنداۋ ءۇشىن كەلىسسوزدەر بارىسىندا بارىنشا بەرىكتىك كورسەتۋگە ۇمتىلۋدا. وسىعان وراي گرەكيا ۇكىمەتى سوڭعى جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەردەن كەيىن وزدەرىنىڭ بۇرىنعى قارىز كەلىسىمدەرىن ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋگە مۇددەلى ەكەندىگىن, بىراق سونىمەن قاتار, قاتاڭ ۇنەمدەۋ ساياساتىنا بايلانىستى بۇرىنعى مىندەتتەمەلەردىڭ بارلىعىن تولىق مويىندامايتىندىقتارىن جەتكىزدى. «ءبىز گرەكياعا قارجى جونىندە جاسالىنعان ۋلتيماتۋمداردى قابىلداي المايمىز. ءبىز جاسالىنعان مەموراندۋمداردى ودان ءارى سوزۋدى سۇرامايمىز دا. ءبىز نەسيە شارتىن ۇزارتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىراتىن بولامىز. بىراق ونداعى مەموراندۋمدا كورسەتىلگەن تالاپتى ورىنداۋدان (بۇل جەردە اڭگىمە قاتاڭ ۇنەمدەۋ ساياساتىن ودان ءارى جالعاستىرۋ تۋرالى بولىپ وتىر) باس تارتامىز», دەلىنگەن ۇكىمەتتىڭ بۇل جايىنداعى كوزقاراسى تۋرالى حابارلامادا. بىراق ازىرگە مۇنداي حابارلامانىڭ تاراتىلعاندىعى تۋرالى رەسمي اقپارات جوق. مۇنىڭ الدىندا گرەكيانىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بريۋسسەلدەگى اتى-ءجونى بەيمالىم وكىلدەردىڭ بەرگەن دەرەكتەرىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, افينانىڭ بۇدان بۇرىن جاسالىنعان نەسيە باعدارلاماسىن تاعى دا التى ايعا سوزا ءتۇسۋ جونىندە ەۋرووداققا ءوتىنىش جاساعاندىعىن حابارلاعان ەدى. ويتكەنى, بەلگىلى ءبىر كەلىسىمگە قول جەتكىزىلمەگەن جاعدايدا اتالعان باعدارلامانىڭ رەسمي كۇشى 28 اقپان كۇنى اياقتالۋى ءتيىس. وسىعان وراي, گرەكيا پرەمەر-ءمينيسترى الەكسيس تسيپراس ءوزى باسقاراتىن پارتيانىڭ پارلا­مەنت­تىك توبىنىڭ وتىرىسىندا گرە­­كياعا حالىقارالىق قارىز بە­رۋ­شىلەرمەن ءوزارا ءتيىمدى كەلى­­سىمگە كەلۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ ءجۇرىپ جاتقاندىعىن مالىمدەگەن بولاتىن. «ءبىز قازىرگى كۇنى ءارىپ­تەس­تەرىمىزبەن قارىز ماسەلە­سىنە قاتىستى كەلىسسوزدەر جۇرگى­زۋ­دەمىز. ول كەلىسسوزدەردىڭ ءادىل دە ءتيىمدى بولۋىن قالاي­مىز. بۇل كەلىسسوزدەر بارىسىن­دا ءبىز ءوزىمىزدىڭ قاتاڭ ۇنەم­دەۋ ساياساتىن بۇدان ءارى قولداماي­تىن­دىعى­مىزدى اشىق مالىمدەدىك», دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن الەكسيس تسيپراس. دايىنداعان سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان».