بەلگىلى قالامگەر, ءباسپاسوز ارداگەرى, پروفەسسور ءابىلفايىز ىدىرىسوۆتىڭ ءومىر مەن ونەردەگى ىزگى مۇراتتارى حاقىنداعى شاكىرتتىك تولعانىس
جەتپىسىنشى جىلى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن بىزدەر ءۇشىن بۇل كىسىنىڭ اتى التاي اعا بولاتىن. قاشان كورسەڭ گالستۋگىن تاعىنعان, شاشىن مۇقيات تارانعان, سالداي سىلانعان, مۇنتازداي قىنالعان ۇلگىلى ۇقىپتىلىقتان جازبايدى. ايتسە دە كەرىلگەن كەربەز ەمەس, سەرگەك سەزىمدى, قۋاقى مىنەزدى ەكەن. سونشاما ءبىر اۋزىن اشسا جۇرەگى كورىنگەن اڭقىلداعان اقكوڭىل دەمەي-اق قويايىق, بىراق بيازى قالىپتاعى اشىق اقجارقىندىعى, بىرتوعا ۇستامدى جۇمساقتىعى, اسىرەسە شاكىرتتەرىنە دەگەن مەيىرىمى مەن جاناشىر قامقورشىلدىعى كوبىمىزدى-اق وسىناۋ ۇستازىمىزعا ۇيىرسەك ەتكەنىن نەسىن جاسىرايىق. تەمىر ءتارتىپتى سۇيەتىن تەرىس ازۋ دەكان تەمىربەك قوجاكەەۆتىڭ قاھارىنا ۇشىراپ, كارىنە ىلىككەندەر پانا-تايانىش ىزدەپ پارتورگ ىدىرىسوۆتى سايالايدى. سودان تۋراشىل بولسا دا كەشىرىمدى التاي اعامىز ءبىر كەزدە بىرگە وقىپ, قارا ناندى ءبولىپ جەسكەن, قازىرگى تەمىر دەكان تەمكەڭمەن «ايقاسىپ», ستۋدەنتتەرگە جاقتاسىپ, مۇمكىندىگىنشە مامىلەگەرلىك تە جاساپ, ويدا جوقتا وت باسىپ قالعان پاقىرلاردى ستيپەنديادان قاقتىرتپايدى, جاتاقحانادان قۋدىرتپايدى, وقۋدان شىعارتپايدى. وقىرمان وسى ايتقانىما سەنبەسە, ايتۋلى اقىن, «اقيقات» جۋرنالىنىڭ قازىرگى باس رەداكتورى امانحان ءالىم ۇلىنان سۇراسىن.
ءسويتىپ, سول جىلداردا سەرگەي ميرونوۆيچ كيروۆ اتىنداعى قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەڭ دەموكراتياشىل ۇستازى ءابىلفايىز ىدىرىسوۆ بىزگە, ياعني جۋرفاكتىڭ شەتىنەن كلاسسيك اقىن-جازۋشى بولۋدى كوكسەيتىن كىل ىعاي مەن سىعاي كوگەنكوزدەرىنە «گازەتتى بەزەندىرۋ», وعان قوسا «گازەتتەگى وچەرك», «قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ تاريحى» ءپاندەرىنەن ساباق بەردى. ءابىلفايىز دەگەن اتقا كوپكە دەيىن كوندىگە الماي قويعانىمىز دا ەسىمدە. سيرەك ەسىمگە ءتىلىمىزدىڭ سىنعىسى جوق. ول كەزدە ونىڭ اللانىڭ اق جولىن ۇستانعان سۇيگەن ق ۇلىنا قويىلاتىن ۇلىق ەسىم ەكەنىن قايدان بىلەيىك. «التاي اعا» دەگەن وڭاي ءارى ىڭعايلى, ءارى ۇستازدى وزىمىزگە جاقىنداتا تۇسەتىندەي. شىنىندا دا التاي اعانىڭ ساباقتارى قىزعىلىقتى, كوڭىلدى وتەدى. ءوزى جەتە بىلەتىن گازەتتى بەزەندىرۋ مەن پوليگرافيالىق باسۋ تاسىلدەرىن قازاقتىڭ جالپاق قالجىڭىمەن تۇزدىقتاپ تا ءجىبەرەدى. انە, سودان سوڭ ۇقپاي كورىڭىز. قىران-توپان كۇلكىگە دە قارىق بولىپ قالاتىنبىز.
دويبىنى جاقسى وينايتىن امبە جاقسى كورەتىن. قولى بوس كەزدەردە رەدكيننىڭ فوتولابوراتورياسىندا ءبىر مەزگىل ستۋدەنتتەرمەن ەمىن-ەركىن, ارقا-جارقا ك ۇلىپ-ويناپ وتىرىپ دويبى ويناۋ باسقاعا بولماسا دا, ءبىزدىڭ سۇيىكتى التاي اعامىزعا ءايبات جاراسار ەدى. ءالى ەسىمدە, ەرىنبەي-جالىقپاي جۋرفاكتىڭ دويبىشىلار كومانداسىن جاساقتاپ, قالالىق بىرىنشىلىكتەرگە, جۋرناليستەر كۇنى قارساڭىندا الماتىنىڭ گازەت-جۋرنال رەداكتسيالارى اراسىندا ۇيىمداستىرىلاتىن جارىستارعا اپارىپ تۇراتىن. قاراپايىم كىشىپەيىلدىگى عوي, ءوزى دارداي دوتسەنت بولا تۇرا, جاياۋلاپ-جالپىلاپ بىزبەن بىرگە جۇرەدى. كوماندا قۇرامىندا جوعارىراق كۋرستاردان فەليكس ۆاسسەرمان, قايىركەن اساۋوۆ دەگەن جىگىتتەر بار. ءبىرىنشى تاقتادا ءوزى وينايدى. نامىستى قولدان بەرە قويمايتىنبىز. مەن ءبىرىنشى كۋرستىڭ سوڭىندا ايدى اسپانعا شىعارىپ ۋنيۆەرسيتەت چەمپيونى بولعانىمدا التاي اعامنىڭ قۋانعانى-اي. سوندا باپكەرىم ۆاسسەرمان ەكەۋى قولىمنان جەتەلەپ قازمۋ رەكتورى جولداسبەكوۆكە الىپ كىرىپ, كەشەگى اۋىلدىڭ جۇدىرىقتاي قارا بالاسى ماعان ىسساپارعا بۇيرىق شىعارتىپ, «بۋرەۆەستنيك» قوعامىنىڭ سوناۋ كيەۆتە وتكەلى جاتقان جاسوسپىرىمدەردىڭ بۇكىلوداقتىق جارىسىنا جىبەرۋگە تىلەۋقور جولباسشى بولعانىن دا قالاي ۇمىتارمىن-اۋ...
مىنە, سودان بەرى دە قىرىق بەس جىلداي ۋاقىت اعىنداپ وتە شىعىپتى. ءبىراز ۋاقىت ەلدە بولىپ, الماتىعا ورالعان سوڭ اعامەن قايتا قاۋىشقانبىز. باياعى بالا كوڭىلى, اعالىق اق پەيىلى. اعانىڭ ءۇيى اق جايلاۋ دا بولدى. زاريا تاتەمىزدىڭ قولىنان شاي دا ىشتىك. بىراق دويبى وينامادىق. اعا بۇل شاقتا جازۋ دەگەن تىلسىم الەمنىڭ, شىعارماشىلىقتىڭ قۇپيا قۇدىرەتىنىڭ ىشىنە ەندەپ كىرىپ, يىرىمىنە دەندەپ ءتۇسىپ كەتكەن بولاتىن. ەكى جىل الدەبىر الاپات تاعاتسىزدىقپەن ۇدەرە جازىلىپ تاڭداي قاققىزعان, ءابىلفايىز ىدىرىسوۆتى ماحاببات جىرشىسىنا اينالدىرىپ, قازاق جازۋشىلارىنىڭ الدىڭعى ابىز لەگىنە شىعارعان «تاڭشولپان» تەترالوگيالىق رومان-حيكاياسىنىڭ تورسىقتاي-تورسىقتاي ءتورت تومى تولايىم تولاسسىز دا تەڭدەسسىز ەڭبەكپەن دۇنيەگە كەلگەن جايلى كابينەتتى, جاتاعانداۋ جاراسىمدى جازۋ ۇستەلىن دە كورۋ باقىتىن يەلەنگەنبىز. سويتكەنبىز دە اعا سىرىنىڭ, عافۋ قايىربەكوۆ ايتاتىنداي, عالامات عاجابىنىڭ كىلتيپان-كىلتى ءبىز ويلاعاننان الدەقايدا تەرەڭدە جاتقانىن باجايلاعانبىز. ول سىرلار الىس جىلداردىڭ ساعىمدى قىرلارىندا ما, جەتىمقوزى بالالىق شاعىنىڭ جابىرقاۋ مۇنارتقان مۇڭدارىندا ما, ودان سوڭ جوعارى ءبىلىم الىپ, ءومىر كوكتەمىندە جاستىقتىڭ الاۋ كۇنى جارقىراي كوتەرىلگەن شىڭدارىندا ما, كىم ءبىلسىن؟! قالاي بولعاندا دا اعا كوڭىلى بايىرقالى دا باياندى باقىتقا باۋىر باسقانىن بايىپتايتىنبىز.
انا ءبىر جىلى مەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسىنان رەپورتاج جازۋعا جۋرناليستىك ساپارمەن نيۋ-يورككە اتتانار الدىندا زاريا تاتەم تەلەفون شالا قالماسى بار ما. ءسوز رەتىندە: «سولاي دا سولاي. ەرلاندى كورسەم سىزدەردەن سالەم ايتايىن با؟» دەپ سۇرادىم. «ايت, ارينە, ايت! ءىنىڭ ەمەس پە! ءارى ءوزىڭ دە اعاڭنىڭ شاكىرتىسىڭ. پاپاڭ دا, ماماڭ دا سالەم ايتتى دە! ءبىر قۋانىپ قالسىن» دەپ زاريا تاتەم لەكىلدەتە شاپشاڭ-شاپشاڭ ايتىپ تاستاعان. بارعان ەلىمىزدەگى ەلشى ەرلاندى دا كوردىم. امانداسىپ, اتا-اناسىنىڭ سالەمى دە ايتىلدى. ەرلاننىڭ بايسال جۇزىندە شۋاق ويناپ, شىنىمەن دە قۋانىپ قالعانىن تاپ قاسىندا, قارسى الدىندا تۇرىپ بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس-ءتىن. ءاماندا ەلدى اڭساپ جۇرەتىن پەرزەنتتىك ساعىنىشتىڭ سىرتقا كورىنىس بەرگەن ءبىر سيپاتى شىعار-اۋ دەپ توپشىلاعام. ءبىزدىڭ ۇستاز اعامىز ءوزىنىڭ ماڭگىلىك مياتتى ماحابباتى زاكىمان – زاريا – تاڭشولپان تاتەمىزبەن بىرگە بۇرلەتىپ وسىرگەن, تالبەسىكتەن-اق تاڭداي كاۋسار ءتاتتى اۋەزبەن الديلەگەن پاراساتتى پەرزەنت, حالقىنىڭ پەرزەنتى, قازاقستاننىڭ اتىنان سويلەر وكىلەتتى وكىلى تۇرعان الدىمىزدا. سول ارادا كوكىرەگىمنىڭ ءبىر سىر پەرنەسى ءدىر ەتە قالىپ, مەن دە مەرەيلەنگەم. وسى جايدى الماتىعا اعا-تاتەگە ايتىپ كەلىپ, وسى ءبىر اللانىڭ مەيىر-شاپاعاتىنا بولەنگەن اقجولتاي جانداردى تاعى دا قۋانتقان بولاتىنمىن. بۇل كەزدە «التاي اعا» دەپ ايتپايمىز. اعانىڭ ءابىلفايىز دەگەن جالپاق ەل تانىپ-بىلگەن جورالى اتىنا ۇيرەنگەنبىز. ونىڭ ۇستىنە التاي «تاڭشولپان» رومانىنىڭ باس كەيىپكەرىنە اينالعالى الشاڭ باسىپ الىستاڭقىراپ كەتتى دە, قايتكەنمەن دە ءابىلفايىز اعا ءومىردە, اقىلىن ايتار, مۇڭىمىزدى شاعار ورەن-جارانىمىز بولىپ ءوزىمىزدىڭ قاسىمىزدا قالدى ەمەس پە.
تاريح قۇبىلىسىن تۇلعالاردىڭ تالقىسىن, تاعدىرلاردىڭ تىنىسىن تامىرشىداي تاپ باسار اكادەميك ماناش قوزىباەۆ تا ءابىلفايىز اعانىڭ تەگىن ادام ەمەستىگىنە, وزگەشە پەشەنەسىنە نازار اۋدارىپ, دەن قويعان ەكەن. ابەكەڭدى ابىز تاريحشى «قاسقىر ىشىك كيگەن قازاقسىڭ!» دەپ دارىپتەي اسپەتتەپتى. وسى استارلى ايقىنداما ءبىزدى دە قىزىقتىرىپ, تەرەڭ ءمانىستى قاتپارلارىنا ءۇڭىلدىرگەندەي. باياعى ساقارالىق بۇلا زامانداردا قاسقىر ىشىك كيگەن قازاقتىڭ جانىنداعى ادام جاۋراپ ولسە, ول ات-شاپان ايىپ تارتادى ەكەن. ال ءبىزدىڭ قاسقىر ىشىكتى اعامىز ونداي ايىپ تارتۋدان اۋلاق. ول ومىرىندە ەشكىمدى جاۋراتىپ كورمەگەن. جاۋراتقاندى بىلاي قويىپ, جان-جۇرەگىنىڭ مەيىرىم شۋاعىمەن, جاردەم-شاپاعاتىمەن باسقالاردى ءدايىم جىلىتۋمەن كۇن كەشكەن. باسىنان اسقان جاقسىلىعىن باسقاعا جاساۋعا اسىققان.
اڭداساق, قاسقىر ىشىك كيگىزگەن ءبورى تەكتىلىك بەسىگىنەن دارىعان بولەك قاسيەت سياقتى. تال بەسىگى – تورعاي ءوڭىرى, مويىلدى اتىرابى. عالامات اقىن عافۋ قايىربەكوۆ شىققان جەر, احمەت, مىرجاقىپتاي الاش ارىستارىنىڭ امانات وسيەتتەرىن جاقىننان تىڭداپ ۇققان جەر. بۇل جەردىڭ ۇلاندارىنا بورىلىك تە, ىرىلىك تە تۋا بىتكەندەي جاراسار ەدى. بالا ءابىلفايىز جەتى جاسىندا انادان ايىرىلىپتى. 1942 جىلدىڭ قىسىندا قايران اكە قايىرىلماستان قان مايدانعا ول اتتانىپ كەتە بارىپتى. سول كەتكەننەن مول كەتىپتى. وتاۋ يەسى بولۋعا تاياپ قالعان ون ەكى جاستاعى ءوندىر ۇل عوي. جالعىز ساۋلىق قويىن ەسىل بويىنداعى اۋىلدارعا اپارىپ استىققا ايىرباستاپ الماققا ات-شانالى نايمان نايزابەك شالمەن قىستىڭ كوزى قىراۋدا جولعا شىقپاي ما. اقپاننىڭ اقتۇتەك بورانىندا اداسىپ جۇرگەندە ەس-ءتۇسسىز بالا ايدالادا شانادان اۋدارىلىپ ءتۇسىپ قالىپتى. ونى شال دا بىلمەيدى. جاپان تۇزدە جورتىپ, الدە جاقىن ماڭداعى اۋىلدى تورىپ جۇرگەن ءبىر ۇرعاشى انالىق قاسقىر وزەن جارقاباعىندا س ۇلىق جاتقان بالانى يىسكەلەپ تاۋىپ, بىراق تيمەسە كەرەك. تيمەگەنى بىلاي تۇرسىن, سۇيرەلەپ اناداي جەردەگى ۇيىلگەن ءشوپ ماياسىنىڭ ىرگەسىنە اپارىپ, بوران-سۋىقتان قورعاشتاپ, ءۇستىن قىمتاپتى, دەيدى. ءسويتىپ, جەتىمقوزىنىڭ جەبەۋشىسى قاسقىر بولىپتى. نايزابەك شال ەرتەسىنە جۇرگەن ىزىمەن قايتىپ كەلىپ بالانى تاۋىپ الىپ كەتكەنشە الگى انالىق قاسقىر سونادايدا شوقيىپ وتىرىپ الىپتى. كەلگەن اۋىلدان ەرىپ شىققان ءبىر-ەكى جىگىت قاسقىردى اتىپ الا قويايىق دەپ مىلتىققا جارماسقان ەكەن, نايزاكەڭ: «بالاعا تيىسپەگەنى تەگىن ەمەس. كيەسى ۇرادى» دەپ اتقىزباپتى. ابىز اكادەميك ماناش قوزىباەۆ تا «قاسقىر ىشىك كيگەن قازاق» دەگەندە ءابىلفايىز اعا بولمىسىنان بايقالاتىن ءبىر ءبورى كيە, بورىلىك بەكزاتتىقتاردى مەڭزەگەن بولسا كەرەك. وسى وقيعادان سوڭ ول شىنىندا دا اعايىندارى بەرگەن ءبىر قاسقىر ىشىكتى قوستانايدىڭ سارى اياز سۋىعىندا قامساۋ قىلىپ كيىپ ءجۇرىپتى.
سول جاداۋ جىلدارداعى كەر بۇزاۋ حيكاياسى دا ەسىنەن كەتپەيدى. سوعىستىڭ ەكىنشى جازى. بالا ءابىلفايىز شوپشىلەرمەن بىرگە وراقتا ءجۇر. بۇعان ءتان كەر سيىر دا وسىندا, ورتاققا الىنعان. ءسۇتىن ساۋىپ شوپشىلەرگە ايران, قاتىق قىلادى. ەتتىڭ بەتىن كورمەيدى. ءبىر كۇنى كەشكە الدارىنا جاس ەتتىڭ قۋىرداعى كەلدى. وسپان بريگادير تۇرىپ ايتتى: «شىراعىم, ءابىلفايىز, سەنىڭ كەر بۇزاۋىڭ سۋعا ءتۇسىپ كەتىپ, پىشاققا ىلىكتى. مىناۋ سونىڭ قۋىرداعى» دەدى. سويتكەندە بۇل قۋىرداققا سوزعان قولىن دەرەۋ تارتىپ الدى دا, قانى باسىنا شاپشىپ, ءتىلى بايلانىپ, سوستيىپ ءۇنسىز وتىرىپ قالدى. سوسىن جىلاپ قوستان دالاعا شىعىپ كەتتى. مانا بايقاماپتى, سويىلعان كەر بۇزاۋدىڭ تەرىسى جانتايعان جاتاعان تالدا ءىلۋلى تۇر ەكەن. تەرىنى يىسكەلەپ كوزدەرىنەن سوراسى اققان كەر سيىر... جۇرەگى ءدۇرس-ءدۇرس سوقتى, ونە بويى دىرىلدەپ جۇرە بەردى. مۇنىڭ دا كوزدەرىنەن جاس سورعالادى. ومىردە كورگەن ەڭ زور قياناتى وسى. قايتىپ قوسقا كىرمەدى. بويىنا ءبىر الاپات باتىلدىق پايدا بولدى. وسى ساتتە ونى ەشقانداي كۇش توقتاتا الماس ەدى. بۇزاۋدىڭ تەرىسىن ارقاسىنا جامىلدى دا, ءتۇن ەكەن, كىم ەكەن دەمەدى, ءبىر مينۋت تا كىدىرمەستەن, ويلانباستان اۋىلعا تارتتى. بۇزاۋىنىڭ تەرىسىن يىسكەلەگەن كەر سيىر ارتىنان سومپەڭدەپ ەردى دە وتىردى...
مىنە, بالالىق كەزدە باستان وتكەن وسى جايلار كەيىن اعانىڭ شىعارماشىلىعىندا دا كورىنىس تاپتى. ەڭ باستىسى, بار دۇنيەگە كەكتەندىرمەي, قايتا ونىڭ ادامي ىزگىلىگىن قالىپتاستىردى دەسەك تە قاتەلەسپەيمىز.
وسى وقيعادان سوڭ اۋىلدا دا بوگەلمەدى. كۇن وتكەن سايىن قيىنداي تۇسكەن تىرشىلىك تەپەرىشىنەن قول ۇزۋگە بەل بۋىپ, ون ەكىدەن ون ۇشكە قاراعان شاعىندا كىرەشىلەرگە ىلەسىپ, الىستىڭ الىسىنداعى قوستانايعا تاۋەكەلمەن تارتىپ كەتكەن. وزىنەن ءتورت جاس كىشى باۋىرى ءالىم اكەسىنىڭ كەنجە ءىنىسى حاميت پەن جەڭگەسى سالەننىڭ قولىندا قالىپ, سولاردىڭ باۋىرىندا بولدى. ال ءوزى بۇرىننان ەستىپ, ءمان-جايىن جاناشىرلاردان ءبىلىپ جۇرگەن – قوستانايداعى جەتىم بالالاردى وقىتىپ تاربيەلەيتىن قازاق پانسيونات-مەكتەبىنە كەلىپ ورنالاسىپ, سەگىزىنشى سىنىبىنان ارى قاراي وقي باستادى. مۇندا ءبىر مۇلدەم جاڭا الەمگە ءتۇستى. العاش رەت قالا كوردى. ءوزىنىڭ تۋعان بۇيرەكتالىنان باسقا دا كەڭ دۇنيە, نەلەر عاجايىپتار بار ەكەنىن بايقاپ ءبىلدى. قازاقتان باسقا دا حالىقتار, قازاق تىلىنەن باسقا دا تىلدەر بار ەكەنىن ۇعىنىپ پارىقتادى. وسىندا بولاشاق جايلى تولعاندى, ادەبيەت پەن جۋرناليستيكاعا تارتقان قۇشتار ارماندارىن وياتتى. العاش ورىسشادان شورقاقتاپ شابان اتتاي شوقىراقتاسا دا, قىردىڭ قارا دومالاعى العىر دا قابىلەتتى بولىپ شىققان-دى. كلاسىندا «كۇشتى ماتەماتيك» اتاندى. دەگەنمەن دە بۇيرەگى جۋرناليست بولۋعا, ودان انا ءسابيت, عابيت اعالارداي جازۋشى بولۋعا بۇرا بەرگەن. مەكتەپتە «العا» قابىرعا گازەتىنىڭ رەداكتورى بولدى. سول ۋاقىتتا قوستانايعا ىسساپارمەن كەلگەن اقىن نۇتفوللا شاكەنوۆتىڭ ەبەپ-سەبەبىمەن «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنە ماقالاسى دا شىقتى. جىلدار وتكەندە وسىناۋ تالاپتى جاس جىگىتتىڭ ناق سول گازەتكە رەداكتور بولىپ باسشىلىق ەتەرىن كىم بولجاپ ءبىلدى دەيسىز؟! ايتەۋىر مەكتەپتى مەدالمەن ءبىتىرىپ, قوستانايدىڭ راديوسىنان ساڭقىلداپ سويلەگەن «ىدىرىستىڭ بالاسى ادام بولادى ەكەن» دەگەن ءسوز بۇل كەزدە شامالى ەس جيعان تۋعان اۋىلىندا دۇڭكىلدەپ تۇردى. سولاي بولعاسىن قايتسىن-اي, قايران باۋىر حاميت اعاسى دا ءبىر تايىن ساتىپ, «ال, تارت وقۋعا, جولىڭ بولسىن!» دەپ اقشاسىن قالتاسىنا سالىپ بەرگەن.
نە كەرەك, تالاپ العا جەتەلەدى, ۋنيۆەرسيتەتتى دە ءبىتىردى, جۋرناليست تە بولدى. بۇل – 1953 جىل. «قازاقستان پيونەرى» مەن «لەنينشىل جاستا» الما-كەزەك ىستەدى. وسى رەداكتسيالاردا جازۋ ونەرىنە شىڭدالدى. ءبىرىنشى ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولعان مۇقان ماماجانوۆ, ودان كاكىمجان قازىباەۆ, ساپار بايجانوۆ سياقتى اياۋلى جاندار كومەكتەستى, قول ۇشىن بەردى. ولار: «نە جازساڭ دا جۇرەكپەن جاز! سەزىنىپ جاز. شىندىقتى جاز. ءوز سوزىڭمەن, ءوز ويىڭمەن جاز!» دەپ ۇيرەتتى. جاس ءابىلفايىز وسى ۇدەدەن شىعۋعا تىرىستى. سونىڭ ايعاعىنداي, 1961 جىلى «سوتسياليستىك قازاقستان» جاريالاعان بايگەدە اتاقتى زەينوللا قابدولوۆتىڭ وزىمەن تايتالاس ءتۇسىپ, «قۇرداس» دەگەن وچەركى ءۇشىن ەكىنشى جۇلدەنى ءبولىسۋى نامىستى جانىعان نار جەڭىسكە بالانعانى دا راس-تىن.
بىراق ناعىز جەڭىستەر الدا ەدى. جۋرناليستىگىنىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ قانشاما اقىلى اسقان الىپ دانالارىمەن سۇحباتتاس, سىيلاس تا بولدى. ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى سىندى ءبىرتۋارلاردان تاعىلىم الدى. مۇحاڭدى, ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتى كوزى تىرىسىندە كورىپ قالعان, ۋنيۆەرسيتەتتەگى سوڭعى دارىستەرىن تىڭداپ, ءارتۇرلى مىنبەرلەردەن دە, كوزبە-كوز ءوز اۋزىنان دا دۋالى ءسوزىن ەستىپ ۇلگەرگەن ءارى كادەسىنە جاراتا بىلگەن سوڭعى ۇرپاق وكىلى دە وسى ءبىزدىڭ ءابىلفايىز اعامىز. وسى رەتتە ۇلت قامىن ويلاعان زاڭعار جازۋشىنىڭ قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ كەڭەيتىلگەن پلەنۋمىندا سويلەگەن تەرەڭ دە كورەگەن سوزدەرى قازىردىڭ وزىندە كوڭىلدى تولقىتىپ, جۇرەكتى تەبىرەندىرگەندەي. جۋرناليست ءابىلفايىز ىدىرىسوۆ ىڭعايلاپ, لايىقتاپ جاستار گازەتىنە دايىنداپ جاريالاعان سول سوزدەرگە تاعى ءبىر زەر سالايىقشى: «تىڭ, سەندەر ويلاعانداي, جاس دوستارىم, – دەپ ءۇن قاتادى قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى زالداعى جاس تىڭگەرلەرگە, – قۋ مەديەن, ادام اياق باسپاعان جەر ەمەس. سەندەر قۋ دالاعا كەلگەن جوقسىڭدار, مول بايلىعىن ءالى يگەرىپ ۇلگەرە الماي جاتقان كيەلى جەرگە, پارىق-پاراساتتى ەلگە اياق باستىڭدار. قوناق ەمەسسىڭدەر, قوڭسىسىڭدار. سوندىقتان جەرگىلىكتى حالىقتى جات دەپ جاتىرقاماي, جاقىن-تۋىس تۇتۋعا تيىسسىڭدەر. ونىڭ جاقسى سالتىن, عاجاپ ءداستۇرىن, ءتىلىن, ءدىنىن قاستەرلەۋگە مىندەتتىسىڭدەر. ىلگەرىدە سول وڭىرگە قونىس تەپكەن ورىس مۇجىقتارى سولاي جاساپ, قازاققا اعايىن بوپ كەتكەن. اسىلى, قاراپايىم قاي ۇلت تا سولاي جاسايدى, سولاي جاساعان... ايتارىم مىناۋ: ەگەر سەندەر ورىس ءتىلى مەن مادەنيەتىنەن باسقا ەشتەڭە بىلمەيتىن بولساڭدار, ارينە, جاقسى ەمەس. ەگەر سەندەر وزدەرىڭ ءجۇرگەن ورتادا, ءبىزدىڭ قازاقستاندا جاسالعان مادەني بايلىقتارعا قىزىقپايتىن بولساڭدار, ول – كەشىرىلمەس كۇنا...».
...سول ءبىر كەزدەگى قاجەتتى دە قاسيەتتى ءسوز ەدى عوي بۇل. ول شاقتا بۇلاي ايتۋ دا, ونى جاريالاۋ دا وڭاي ەمەس-ءتىن. كومسومول پلەنۋمىندا سويلەگەن وسى ساليقالى ءسوزدى «ءۇمىتتى ۇرپاققا – يگى تىلەك» دەگەن تاقىرىپپەن مايەكتى ماقالا ەتىپ شىعارعان, ودان جاپونيا ساپارى جايلى وزىنەن سۇحبات الىپ جاريالاعان جاس دوسى ابىلفايىزعا مۇحاڭنىڭ دا ىقىلاس-بەيىلى اۋعان سياقتى.
ءابىلفايىزدىڭ ادامي تۇلعاسىن مولدىرەتىپ مۇسىندەي تۇسكەن ون سان عاجاپتار جالعاسا بەردى. اۋەزوۆ وعان تەلەفون سوعىپ: «مەن ءبىر شوڭ قىرعىز اعايىندى جىبەرەمىن. ازىرگە ەسىمى بەلگىسىز شىڭعىس ايتماتوۆ دەگەن جازۋشى. ول ءالى-اق بۇكىل الەمگە ايگىلى بولادى» دەي كەلە, سول جاس جىگىت ەرتەڭ الماتىعا جاڭا جازعان پوۆەسىن الىپ كەلەدى, بۇيىمتايىن قابىل العايسىڭ, دەپ تاپسىرادى.
ەرتەسىنە اشىق تۇرعان ەسىك جاقتان:
– كىرۋگە رۇقسات بولار ما ەكەن؟ – دەگەن بيازى داۋىس ەستىلەدى.
– مەن مۇحتار اعادان ەدىم. فرۋنزە شاھارىنان... ىسىڭىزدەن ءبولىپ جىبەردىم, كەشىرىڭىز, اتى-ءجونىم شىڭعىس ايتماتوۆ...
قالىڭ قارا بۇيرا شاشتى, اق قۇبا, ادەمى كەلگەن جاس جىگىت «لەنينشىل جاستىڭ» تابالدىرىعىنان «ءجاميلا» دەگەن تاماشا پوۆەسىن الىپ وسىلاي اتتايدى. ءدال وسى كەزدە جاۋاپتى حاتشى ءابىلفايىزدىڭ كابينەتىندە ماسكەۋدە ادەبيەت ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەن, دەمالىسقا كەلگەن تالانتتى ادەبيەتشى قالجان نۇرماحانوۆ وتىرادى. ول دەرەۋ ىقىلاس ءبىلدىرىپ, قولما-قول اۋدارۋعا كىرىسىپ, ەرتەڭىنە العاشقى تاراۋىن الىپ كەلەدى. قولما-قول باسپاحاناعا جىبەرىلىپ, اتاقتى «ءجاميلا» قازاق وقىرمانىنىڭ سۇيىكتى شىعارماسىنا اينالادى. اۋدارما جاساۋعا اۋەلگى كەزدە ءابىلفايىز اعا دا ءبىراز اتسالىسقان سىڭايلى. بىراق اۆتورلىققا تالاسى بولماعان. ناق وسى «كەڭ بولساڭ – كەم بولمايسىڭ» دەگەن قاعيدانى ابەكەڭ ءومىر بويى ۇستانىپ كەلەدى. كومسومولدىڭ ورتالىق كوميتەتى وعان جاڭادان شىعاتىن «ءبىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنىڭ رەداكتورلىق قىزمەتىن ۇسىنسا, بۇل ودان باس تارتىپ, ول ورىنعا ءوزىنىڭ ءازيز دوسى كامال سمايىلوۆتىڭ لايىقتىلىعىن ايتىپ, قويار دا قويماي سونىڭ كانديداتۋراسىن وتكىزەدى. ايتا بەرسە, مۇنداي مىسالدار جەتەرلىك. 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ پارتورگى ءارى دەكاننىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى بولا ءجۇرىپ باسىنا بۇلت ۇيىرىلگەن تالاي ستۋدەنتتى قورعاپ تا قالعان. ءسويتىپ, وزىنە دە سەكەم تۋعىزىپ الا جازداعان. بىراق ونىسىنا ەش وكىنگەن ەمەس. وقۋشى كەزىندە ورىسشا ديكتانتتان 250 قاتە جىبەرگەن ءابىلفايىز «كومسومولسكايا پراۆدادا» ەكى اي تاعىلىمدامادان ءوتىپ, اتاقتى گازەتتىڭ باس رەداكتورى, حرۋششەۆتىڭ كۇيەۋ بالاسى ادجۋبەيدەي مىقتىنىڭ وزىنە تايسالماي تۋرا قاراپ: «شولوحوۆتى كەمەڭگەر جازۋشى رەتىندە قادىرلەيمىن, بىراق جان-جۇرەگىممەن اۋەزوۆتى عانا سۇيەمىن!» دەپ جاۋاپ بەرگەن عوي. ءبىزدىڭ ابەكەڭ ۇلت نامىسىن كەرەك جەرىندە, مىنە, وسىلاي دا قورعاي بىلگەن.
الىپ اعالارى جايلى «ءبىرتۋارلار بولمىسى» ەسسەلەر جيناعىندا ادەمى سىرلار شەرتتى. اۋەزوۆكە ىڭكارلىگىن ارنايى كىتاپ ەتىپ تە جازدى. وسى ۇلى ۇستازبەن سوڭعى ءبىر كەزدەسۋى الداعى ۇلكەن ءبىر ءومىرلىك مۇراتىن ايقىنداپ كەتتى. بۇل كەزدە اسىل جارى, ماڭگىلىك اياۋلى ماحابباتى – زاكىمان-زارياسى قاسىندا, جايناعان جاستىق شاقتىڭ باقىت قۇسى باسىندا بولاتىن. باسقالارعا دا كەڭ جۇرەكتى ابزال مەيىرىممەن قارايدى. كۇنىنە دەيىن ەسىندە. 1961 جىل. قىركۇيەكتىڭ 28-ءشى جۇلدىزى. زاريا تاتەمىز سالعان اندەرگە ءدان رازى بولعان اۋەزوۆ وعان «تاڭ» دەگەن جاڭا ات قويىپ, ابىلفايىزعا جارىڭ جايىندا «تاڭشولپان» اتتى كوركەم تۋىندى جازعايسىڭ دەپ وسيەت ەتەدى. بۇل تىلەك كوڭىلدە جۇرگەنمەن, كوپكە دەيىن جۇزەگە اسا قويمايدى. سودان 40 جىلعا جۋىقتاعاندا سالدىق اۋرۋدىڭ زاردابىن تارتىپ جۇرگەن تاۋقىمەتتى كەزىندە مۇحتار اعا تاعى تۇسىندە ايان بەرىپ, «تاڭشولپان» رومانىن جازۋعا دەرەۋ وتىرۋعا ءامىر ەتەدى. ۇستاز ءامىرىن اسىل جارىنا ايتىپ ەدى, ول دا قۇپتادى. 1998 جىلدىڭ قاڭتارى ەدى. ءومىرىنىڭ باستى شىعارماسىنا بوگەلمەي كىرىستى.
«...ول ماعان بار اسىلىن سىيلادى. كەرەمەت سۇلۋلىعىن قيدى. عاجاپ ءانىن تاركى ەتتى. ءوز عۇمىرىن ارنادى. جانۇياما التىن بوساعا بوپ بەكىدى. باقىتتىڭ, بارلىقتىڭ قازىناسى بوپ كىردى. رىزدىعىمنىڭ, مولدىعىمنىڭ بايلىعىن تاسىتتى. ماقتان تۇتار – ۇل, كوزگە كورىك – قىز اكەلدى دۇنيەگە. بالداي ءتاتتى نەمەرەلەر ءوربىتتى ماڭايىما... باعىمدى, ساعىمدى كوتەردى. مەرەي, بەدەلىمدى ءوسىردى. اسقاق ەتتى. شاماما لايىق اسپانداتتى. ادامدىق ادال قاسيەتىمدى تاربيەلەۋگە تىرىستى. پاراساتىمدى بيىكتەتۋگە كۇش سالدى. جاماندىعىمدى جاسىردى. جاقسىلىعىمدى اسىردى.
ول سول كوركىن, سول ءانىن تەك ءبىر ماعان سىي ەتتى... بارىنەن دە, ءبىر ماعان ءانىن قيعانىن ايتساڭشى! نەتكەن قۇرباندىق!
سول سەبەپتى دە مەن وعان ءاۋ باستان-اق ولشەۋسىز قارىزدار ەم! ماڭگى بورىشكەر ەم! سول ءۇشىن ول ءوزىن ماعان قيعان ساتتە-اق: «وسى سىيىڭدى ومىرىمدە وتەرمىن-اۋ!» – دەپ, ىشتەي انت ەتكەن ەم!..
سودان بەرى عۇمىر بويى مەن وعان: كەرەمەت ءمارماردان ءبىر كوز تويىپ بولماستىق اق ءمۇسىن جاساسام دەۋمەن كەلەم!».
...ءسوز مارجانى, سەزىم مايەگى وسىلاي توگىلە بەردى. ەكى جاستىڭ ءمولدىر ماحابباتى, اڭساعان ارماندارى, ومىرلىك مۇراتتارى, اقىل-پاراساتتارى ءسوز قۇدىرەتىمەن شۋاق شاشتى. كوزى ءتىرى عاشىقتاردىڭ سىرلى سۇيىسپەنشىلىگىن وسىلاي دا سۋرەتتەپ سيپاتتاۋعا بولادى ەكەن-اۋ دەپ وقىعان ەلگە تاڭداي قاققىزدى, تامساندىردى. ابەكەڭ اۋەزوۆ اماناتىن ەكى جىلدا ورىنداپ شىعىپ, «تاڭشولپان» رومان-حيكاياسىنىڭ ءتورت تومىن وقىرمان قولىنا تيگىزگەن-ءدى. ءسويتىپ ازاعاڭ – ءازىلحان نۇرشايىقوۆ پەن تۇماعاڭ – تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ قاتارىنا قازاق جازۋشىلارىنىڭ ىشىنەن تاعى ءبىر ماحاببات جىرشىسى قوسىلدى. ول – قادىرمەندى پروفەسسور ءابىلفايىز ىدىرىسوۆ ەدى. ابەكەڭنىڭ تاڭداي سۇلۋ ماحاببات اۋەزەلەرىن ازاعاڭ دا, تۇماعاڭ دا شىن جۇرەكتەن قۋانا جوعارى باعالادى. ءابىلفايىز اعا مەن زاريا تاتە وتاسۋىنىڭ التىن تويىندا ازاعاڭ «تاڭشولپاننىڭ» ءوزى وقىعان ءار تومىنىڭ بەتتەرىنە كوز جاستارى قوسا تامىپ وتىرعانىن دا جاسىرمادى. قازاق قىزدارى ماحاببات پرەزيدەنتى سايلاعان ازاعاڭنىڭ سول قۋانىشتى كوز جاستارى – «تاڭشولپان» روماندار توپتاماسىنىڭ ءادىل باعاسى دەپ بىلسەك كەرەك.
اتتەڭ, دۇنيە!.. كوزى تىرىسىندە كوركەمسوزبەن ماحابباتىنا كەرەمەت ەسكەرتكىش مۇسىندەگەن اياۋلى جارى ماڭگىلىك الىسقا اققۋ بوپ ۇشتى. سەكسەن بەستىڭ تورىندە مۇڭايعان اياۋلى وتاعاسىنا اققۋ اڭسارىن قالدىردى. سول اققۋ اڭسار بۇل كۇندەرى «تاڭشولپان تەترالوگياسىن حامساعا اينالدىرىپ, ماحابباتتىڭ حيكايا جىرلارىنىڭ بەسىنشى كىتابىن جازىپ جاتىر...
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.