پارلامەنت

«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارناۋلى بەتى

تاريحتىڭ قيلى جولى

 ەلباسىنىڭ نۇرلى جولىنا ۇلاستى

پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى – ۇلتتىق تاريحتىڭ تاعدىرشەشتى كەزەڭى» عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا­سىندا ءسوز سويلەپ, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋدەگى جانە قازىرگى زامانداعى قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن قالىپ­تاس­تىرۋداعى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاريحي زور ۇلەسىن اتاپ كورسەتتى. استاناداعى ۇلتتىق مۇراجايدا وتكەن بۇل شارانى ۇيىمداستىرۋعا پارلامەنت سەناتىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتى ۇيىتقى بولعان-دى. ءوز تاريحىمىزدى تانۋعا ارنالعان جيىننىڭ دا ايتارى مەن نەگىزگى ويىن پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز بايانداماسىندا ارىدەن قوزعادى. – وتكەندى بىلمەي, بولاشاقتى بولجاۋ مۇمكىن ەمەس, دەگەن حالىق دانالىعى بار. تاريح – بۇل حالىقتىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىن ايقىندايتىن بىردەن-ءبىر ماڭىزدى كورسەتكىش. تاريح – تۇتاس حالىقتارعا, ۇلتتار مەن ۇلىستارعا ءتان تابيعي زاڭدى قۇبىلىس. ءار حالىقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن تاعدىرلى جولى وسى تاريح قويناۋىنان تامىر تارتادى. سوندىقتان دا, ءتول تاريحىن ۇلىقتاپ, اتا-بابالار سالعان سارا جولدى ۇستانعان حالىق قانا كەمەل كەلەشەككە نىق سەنىممەن قادام باسارى انىق, – دەگەن سەنات سپيكەرى مۇنان كەيىن بابالار مۇراتىن جالعاستىرىپ, ەل اماناتىن ارقالاپ كەلە جاتقان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى جولداۋىندا ايتىلعان قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسى مەن كونستيتۋتسيامىزدىڭ 20 جىلدىعىن, ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىن, قازاق حان­دىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ وتەتىندىگىمىزدى, ال بۇل ۇلتتىق تانىم-تاريحىمىزدى تەرەڭ زەردەلەپ, قۇندى جادىگەرلەرىمىزدى ەل جادىندا قايتا جاڭعىرتۋ جانە دە بۇگىنگى كۇننىڭ بەدەرى – سان عاسىرلىق تاريحي كەزەڭدەردىڭ دايەكتى جالعاسى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. ۇلتتىق تاريحتى ءبىلۋ جانە ونى قۇرمەتتەۋ – وتانعا دەگەن ءسۇيىس­پەنشىلىكتىڭ مىزعىماس نەگىزى ەكەنى ءسوزسىز. وسى ورايدا, ق.توقاەۆتىڭ كونفەرەنتسيا بارىسىندا ايتقان: «قازاق تاريحى تەك تولاسسىز شاي­قاس­تار مەن كۇرەستەردىڭ عانا ەمەس, بەيبىت ومىردە جۇرگىزىلگەن كەلەلى ساياساتتىڭ دا كۋاسى ەكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت», دەگەن پىكىرى قازاق حاندىعىنىڭ ىرگەسى قالانعان ساتتەن باستاپ اتا-بابالارىمىز كورشىلەس ەلدەرمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار ورناتىپ, ءتۇرلى كەلىسىمدەر جاساسىپ, ءوزارا ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزگەندەرىمەن, سول قارىم-قاتىناستاردا ءدال قازىرگىدەي جاھاندانۋ سيپاتتارى بولماعاندىعىن انىق اتاپ كورسەتتى دەگەن ويىمەن ءورىلدى. – سوندىقتان دا, بۇگىنگى كۇننىڭ تۇرعىسىنان ءبىز سول كەزەڭدەگى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى قازىرگى مەملەكەتتىلىكتىڭ نىشاندارىمەن قاتار قويا المايمىز. ول زامانداردا ەل شەكاراسىن ايقىنداپ, بەلگىلەۋ تۋرالى كەلىسىمدەر جاساسۋعا دا ەرەكشە ءمان بەرىلمەگەنى بەلگىلى. بۇل, ەڭ الدىمەن, سول كەزەڭدەگى حالىقتىڭ سانىنا, ساۋدا كولەمىنىڭ ازدىعىنا جانە ءوزارا قارىم-قاتىناستاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى بولعانى كۇمانسىز. سوندىقتان دا, بۇگىنگى تاڭدا جەر شارىن مەكەندەگەن 7 ميللياردتان استام ادام سانى, جاپپاي جاھان­دانۋ ۇدەرىستەرى مەن عىلىمي-تەح­نيكالىق ىلگەرىلەۋدىڭ قارقىنى تۇرعىسىنان سالىستىرعاندا قازىرگى مەملەكەتتىلىككە دەگەن كوزقاراستىڭ مۇلدەم وزگەشە بولۋىنىڭ زاڭدى قۇبىلىس ەكەنى تۇسىنىكتى, – دەي كەلىپ, ق.توقاەۆ ءوز ويىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «ءبىزدىڭ ەلىمىز, قازاق جۇرتىنىڭ ارعى ءتۇبى عۇنداردان باستالادى. عۇنداردان كەيىن كوك تۇرىكتەرگە جالعاسادى. ودان كەيىن التىن وردا ورنى­عا­دى. ءسويتىپ, حاندىق داۋىرگە ­ۇلا­سىپ, كەيىن بىرتىندەپ تاۋەلسىزدىك­كە كەلىپ تىرەلەدى», – دەگەن سوزىمەن ءتۇيدى. ەلباسىنىڭ وسى پايىمدى ويى مەن وسى پىكىرى ەل تاريحىن زەرتتەۋشى عالىمدارعا دا, جالپى قوعامنىڭ تاريحي تانىمى ءۇشىن دە ماڭىزى زور تۇجىرىم ەكەندىگىن اتاپ ايتا وتىرىپ, قازىرگى قازاقستان – بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە, اۋماقتىق شەكاراسى تولىق ايقىندالعان, سىرتقى ساياساتى سارالانعان, ەكونوميكاسى جۇيەلەنگەن, جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتى تاۋەلسىز مەم­لەكەت. مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەت­تىك-ەكو­نوميكالىق جانە رۋحاني قاي­تا جاڭعىرۋ كەزەڭىندە ەلباسى ۇسىنعان جاڭا ۇلتتىق تۇجى­رىم­داما – «ماڭگىلىك ەل» يدەيا­­سى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن جاسال­عان سەنىمدى قادام. قازىر­­گى الەم­دىك ەكونوميكالىق داعدارىس جاع­دايىندا ەل پرەزي­دەن­تى حال­قى­مىزدىڭ مۇرات-ءمۇد­دەسىن قامتا­ماسىز ەتۋگە باعىت­تالعان «نۇرلى جول» جاڭا ەكونو­ميكالىق باعدار­لاماسىن ۇسىندى. ەلبا­سىمىز­دىڭ بۇگىنگى اۋمالى-توكپەلى احۋالدا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تۋىن اسقاقتاتۋ جولىنداعى ۇستانى­مى بەرىك. حالىق بىرلىگى, قوعام تۇ­راقتىلىعى, مەملەكەتتىڭ قارقىن­دى دامۋى – بۇگىنگى جانە بولا­شاق ءومىرىمىزدىڭ ماڭگىلىك قۇندى­لىق­تارى, ەگەمەندىگىمىزدىڭ مىقتى ءىر­گەتاسى. ەلباسى ايتىپ وتكەن­دەي, ەل ەگەمەندىگى – ءبىزدىڭ باستى باي­لىعىمىز. ءبىز قانداي جاعداي بولسا دا تاۋەلسىزدىكتەن ەشقاشان باس تارتپايمىز, دەگەن وسى ءبىر تۇجىرىممەن ق.توقاەۆ كونفەرەنتسيانىڭ يدەيالىق مازمۇنىن اشىپ بەردى. سەنات سپيكەرىنىڭ «ەل­باسىنىڭ قايراتتى كۇش-جىگەرى مەن سترا­تەگيالىق كورەگەندىگى ارقا­سىندا ءبىزدىڭ ەلىمىز, شەتەلدىك بولجام­دارعا قاراماستان ءوزىنىڭ كوپ ۆەكتورلى تاريحىندا زاڭدى تۇردە رەسىم­دەلگەن ءارى شەكاراسى حالىق­ارالىق تۇرعىدا مويىندالعان تابىس­تى جانە بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدى. سوندىقتان, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ الەمدىك جىلناماعا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن سالۋشى رەتىندە ەنىپ وتىر», دەگەن پىكىرى دە كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشى­لار تاراپىنان زور ىقىلاسپەن قابىلداندى. سەنات توراعاسى حالقىمىزدىڭ باي تاريحى عاسىرلار قويناۋىنان باستاۋ الاتىنىن, مىڭداعان جىل­دار بويى قازاقستان اۋماعى ءتۇرلى وركەنيەتتەردىڭ دامۋ جولدارى قيىلىسقان مەكەن بولعانىن جانە حالىقتاردىڭ ۇلى كوشىنىڭ جولدارى جالعاسىپ جاتقانىن ايتا كەلىپ, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ەۋرازيا دالاسىنىڭ اۋقىمدى كەڭىستىگىن يگەردى, ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتتىڭ ەرەكشە سيپاتىن قالىپتاستىردى. بۇل مادەني جەتىستىكتەر بۇگىندە كۇللى الەمدە, ونىڭ ىشىندە بۇۇ-دا مويىندالىپ وتىرعاندىعى جايلى ايتقانى دا قازاق ەلىنىڭ تاعىلىمدى تاريحىنان سىر تولعاعانداي اسەرگە بولەدى, كوڭىلىمىزدەگى ءوز ەلىمىزگە دەگەن ماقتانىش سەزىمىن وياتتى. قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلار – جانىبەك جانە كەرەي حاندار ۇلتتىق تاريحتا ەرەكشە ورىن الادى. ولار قۇرعان مەملەكەتتىك بىرلەستىك ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ اتىمەن العاش رەت اتالعانىنا دا بايانداماشى ايىرىقشا نازار اۋداردى. «ءبىز تاۋەلسىزدىككە قانداي قيىندىقپەن قول جەتكىزگەنىمىزدى جاقسى بىلەمىز. تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەستە قازاق حالقى ۇلى جەڭىستەردىڭ دە, اششى جەڭىلىستەردىڭ دە ءدامىن تاتتى. ۇزدىكسىز كۇرەستەرگە تولى تاريحي تاعىلىمنان ۇعىنارىمىز – ماڭگىلىك ەلدىڭ ەرەكشە ۇستانىمى – ەل يگىلىگى جولىنداعى حالىقتىڭ ىنتىماعى», – دەي وتىرىپ, سەنات توراعاسى ءدىن, مادەنيەت, وركە­نيەت قاقتىعىستارى نەگىزىندە تۋىن­­داعان قازىرگى زامانداعى الەمدىك شيە­لەنىستەردىڭ ساباقتارى ماڭگىلىك ەل تۇجى­رىمداماسىنىڭ ماڭىزدىلى­عىن ناقتىلايدى, وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ باستاعان قازاقستان ءتۇرلى ەرەك­شە­لىكتەر مەن قيىندىقتار كورىنىس تاپقان جاھاندانۋ جاعدايىن­­دا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددە­لەرىن سە­نىمدى قورعايتىن مەملە­كەتتىك سايا­سات قالىپتاستىرا الدى دە­گەن تۇجى­رى­مى ارقىلى بۇگىنگى كۇننىڭ شىنايى اقيقاتىن العا تارتتى. قاسيەتتى قازاق جەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءار ۇلتتىڭ تاريحي وتكە­نىن جيناقتاعان قازاقستان ەتنوس­تىق قۇرامى بويىنشا ينتەر­نا­تسيونالدىق مەملەكەت بولىپ تا­بى­لاتىندىعىن اتاپ وتكەن ق.توقاەۆ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ جەتىس­تىكتەرى مەن كۇش-قۋاتى – كوپ تۇرپات­تى تۇ­تاستىقتا ەكەنىنە نازار اۋدار­دى. «كەلىسىم مەن بىرلىكتى تۋ ەتكەن ەلى­مىز – سان ءتۇرلى ۇلت وكىل­دەرى­نىڭ وتانى, تاتۋلىق ورناعان شاڭى­راق­تىڭ ايرىقشا ۇلگىسى. قا­زاق حالقى­نىڭ ەتنوستىق ۇلتتىق جانە ءدىني ءتوزىم­دىلىگى بۇكىل الەمدە ەۋ­را­زيا­ قۇرلى­عىنىڭ باسىم ءبولى­گىندەگى تۇ­راقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قام­تا­ماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى رە­تىندە بەلگىلى», – دەدى سەنات توراعاسى. ق.توقاەۆ قازىرگى زامانداعى تۇراقسىزدىق جاعدايىندا تاريح عىلىمىنىڭ بىرىكتىرۋشى رولىنە دە توقتالدى. «تاريح ءپانىنىڭ مىندەتى – وسكەلەڭ ۇرپاققا ونەگەلى وتكەنگە قۇرمەت جانە ءبىزدىڭ اتا-بابامىزعا ماقتانىش سەزىمىن قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. وتاندىق تاريحتى بىلمەي تۇرىپ, وتانشىل ازامات قالىپتاسپاق ەمەس. سونىمەن بىرگە, جاستار بەيبىتشىلىك پەن كەلى­سىم – جالپىعا بىردەي, بالاماسىز قۇندىلىق ەكەنىن ءتۇسىنۋى ءتيىس. سون­دىقتان, ەلباسى اتاپ وتكەندەي, بيىل­عى جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىل­دىعىن بايىپتى تۇردە ءارى ەش داڭ­عازاسىز مەرەكەلەۋدىڭ سايا­سي ما­ڭىزى زور», – دەدى سەنات توراعاسى. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋدەگى جانە قازىرگى زامانداعى قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىرۋداعى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەرەكشە ۇلەسىن اتاي وتىرىپ, سەنات ءتور­اعاسى قازاقستاندىقتار قيىن تاع­دىردىڭ تار جول, تايعاق كەشۋ­لەرىنەن ءوتىپ, ۇلتتاردىڭ الەمدىك قوعامداستىعىنان لايىقتى ورىن العانىن, ءبىزدىڭ ەلىمىز بارلىق حالىق­ارالىق مىندەتتەمەلەردى قالتقى­سىز ورىنداپ, بەيبىتشىل سىرت­قى ساياسات جۇرگىزىپ, سونىمەن بىرگە, ۇلت­تىق ءمۇد­دەلەرى دە ناتيجەلى قورعالۋ­دا ەكەندىگىن ورىندى ايتتى جانە دە «ەل ەگەمەندىگى – ءبىزدىڭ باس­تى بايلىعىمىز. ءبىز قانداي جاعداي بولسا دا تاۋەلسىزدىكتەن ەشقاشان باس تارتپايمىز», دەگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پىكىرىمەن ءوز ويىن قورىتىندىلادى. وسى ءبىر ويىمەن قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلباسىنىڭ قازىرگى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن سانامىزعا مىقتاپ ءسىڭ­دىرگەندەي اسەر الدىق. ءبىز مۇنى كونفەرەنتسيادا ءسوز ءسوي­لەگەن مەملەكەتتىك حاتشى گۇل­­شارا ابدىقالىقوۆا­نىڭ جانە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ­ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆ­تىڭ ويلارىنان دا اڭعاردىق. كونفەرەنتسيا بارىسىندا وعان قاتىسۋشىلار – قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباەۆ, حالىق­ارالىق «نەۆادا-Cەمەي» يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىسىنىڭ كوش­باسشىسى, اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ, قورقىت اتا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتا­لىعىنىڭ باسشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مىرزاتاي جول­داسبەكوۆ سىندى تۇلعالاردىڭ ارعى-بەرگى تاريحتان تەرەڭ سىر تارتا سويلەگەن سوزدەرىن تىڭداپ, اي­رىقشا ءبىر ءلاززات العانداي بولدى. ۇلتتىق تاريحىمىزدى زەردەلەۋ­گە ارنالعان بۇل كونفەرەنتسياعا قازاقستاننىڭ بەلگىلى تاريحشىلارى, ءار وبلىستاردان ارنايى كەل­گەن وكىلدەر مەن جوعارى وقۋ ورىن­دا­رى­نىڭ ستۋدەنت جاستارى قاتىسىپ, عا­نيبەتتى تاعىلىم العاندىقتارى ءسوز­­سىز ەدى. ويتكەنى, قازاق تاريحى مەن قا­­زاق حاندىعى جايلى ايتىلعان تىڭ­ ويلار اركىمگە وي سالعاندىعى جانە ءوزىمىزدىڭ وتكەنىمىزگە دەگەن قى­زى­­عۋشىلىعىمىزدى تۋدىرعانى انىق. كونفەرەنتسياعا مودەراتورلىق ەتكەن سەناتتىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتە­تىنىڭ توراعاسى ا.بيجانوۆ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان ازامات­تارىنىڭ ءوزارا تۇسىنىستىگى مەن ىنتى­ماعىن نىعايتۋ, ەل بىرلىگىن ساقتاۋ جولىنداعى بۇگىنگى كۇننىڭ اقيقا­تىن وتكەن تاريحىمىزبەن بايلانىس­تىرىپ وتىرۋدىڭ, تاريحتان ساباق الۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتتى. بۇل كونفەرەنتسيا قازاق حان­دىعىنىڭ 550 جىلدىعىنىڭ تاريحي ساباعىن قايتا ءبىر وي سارابىنان وتكىزۋ ارقىلى بۇگىنگى ەل تاۋەلسىزدىگى مەن سول تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋ جولىنداعى ەلباسىنىڭ تاريحي ءرولىن تاني تۇسۋگە زور ىقپالى تيگەن ەل ومىرىندەگى يگى ءبىر شارا بولعاندىعى انىق. جابال ەرعاليەۆ, جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, سەنات دەپۋتاتى.

قىسقى وتىرىسقا قاتىسۋ ۇستىندە

پارلامەنت سەناتى حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىز­دىك كوميتەتىنىڭ توراعا­سى ي.ادىربەكوۆ باستا­عان قازاقستاندىق پار­لامەنتشىلەر ەقىۇ پار­لامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ قىسقى 14-ءشى وتىرىسىنا­ قاتىسۋدا. دەلەگاتسيا قۇ­رامىنا سەنات دەپۋتات­تارى ۆ.بوبروۆ پەن د.قۇسداۋ­لەتوۆ جانە ءماجىلىس دەپۋ­تاتتارى ق.سۇلتانوۆ پەن س.بىچكوۆا ەنگەن بولاتىن. 18 اقپاندا قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ دەلەگاتسياسى اۆستريا ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ (پارلامەنتىنىڭ) ەكىنشى پرەزيدەنتى كارلحاينتس كوپفپەن كەزدەستى. اڭگىمە بارى­سىندا قازاقستان مەن اۆستريا­نىڭ ىنتىماقتاستىعى, پارلا­مەنت­ارالىق بايلانىستار ماسەلەلەرى تالقىلاندى. جۇزدەسۋشىلەر جال­پىعا بىردەي جاھاندانۋ جاعدايىندا ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ەڭ قاجەتتى قۇ­رالدارىنىڭ ءبىرى پارلامەنتتىك ديپلوماتيا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ پارلا­مەنتشىلەرى وسى ۇيىمنىڭ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردى قاراۋعا تارتىلعانىنا نازار اۋداردى. ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق تۇرعىسىندا قازاقستاندىق تاراپ 2017-2018 جىلداردا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى قۇرامىنا ەنۋ جونىندەگى قازاقستاننىڭ ءوتىنىشىن اۆستريانىڭ قولداۋىن ءوتىندى. قازاقستان دەلەگاتسياسى اۆستريا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتتارىن حا­لىقارالىق قوعامداستىقتاعى بەل­سەندى جانە سىندارلى مۇشەسى رە­تىندە ەلىمىزدەگى ساياسي, ەكونومي­كالىق باسىمدىقتار مەن ناقتى شارالار تۋرالى حاباردار ەتتى. سونداي-اق, «قازاقستان-2050» سترا­تەگياسى, «نۇرلى جول – بولا­شاققا باستار جول» جاڭا ەكونو­ميكالىق ساياساتى, حالىقارالىق ەكسپو-2017 كورمەسى, قازاق­ستاننىڭ دسۇ-عا كىرۋ ۇدەرىس­تەرىن­دەگى «جاسىل ەنەرگيا» جانە «جاسىل كوپىر» باستامالارى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ الداعى بەسىنشى سەزى مەن استانا ەكونوميكالىق فورۋمى تۋرالى دا ايتىلدى. قازاقستان دەلەگاتسياسىنىڭ مۇشەلەرى اۆستريالىق ارىپتەستەرىن وسى شارالارعا قاتىسۋعا شاقىردى. ەقىۇ كۇن ءتارتىبىنىڭ اياسىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ءجونىن­دەگى ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەر ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ۋكراينا­داعى جاعدايدى رەتتەۋ ءجونىن­دەگى حالىقارالىق كۇش-جىگەر ماسەلە­لەرى تالقىلاندى. تاراپتاردىڭ پىكىرىنشە, ۋكراينا توڭىرەگىندەگى شيەلەنىستەردى رەتتەۋ ءۇشىن ەقىۇ كۇش-جىگەرى كوپ­جاقتى قۇرى­لىم رەتىندە وڭتايلى بو­لىپ وتىر. بۇل تۇرعىدا ايماق­تاعى تۇ­راقتىلىقتىڭ كەپىلى, قاقتى­عىستاردى بەيبىت شەشۋدى جاقتاۋ­شى جانە وعان بەلسەندى قاتىسۋ­شى رەتىندە قازاقستاننىڭ ءرولى ەرەك­شە اتاپ ءوتىلدى, دەپ حابارلادى قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى پار­لامەنتى سەناتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

بالاعا بالالىق سىيلايتىن جوبا

ول جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى قورعايتىن بولادى

«نۇر وتان» پارتياسى «باقىتتى بالالىق» جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ, ءوز بالاسىنان باس تارتۋ مەن اتا-انالىق جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارۋعا بايلانىستى قوعامدا توزبەۋشىلىك كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا كۇش سالىپ وتىر. وسىعان وراي پارتيا فراكتسياسى جانىنداعى الەۋمەتتىك كەڭەس ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىمەن بىرلەسىپ, جەتىم بالالاردى وتباسىلارعا ورنالاستىرۋ جايىن تالقىعا سالدى. وتىرىستى ماجىلىستەگى «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ جانىنداعى الەۋمەتتىك كەڭەس ءتورايىمى دەپۋتات ايتكۇل سا­ماقوۆا جۇرگىزىپ وتىردى. ءسوز رە­تى كەلگەندە, فراكتسيا ءمۇ­شە­لە­رى ا.ساماقوۆا مەن س.فەرحو ەلور­داداعى بالالار ۇيىندە بولعان­دىعىن ايتا كەتكەن ءجون. سونىڭ بارىسىندا دەپۋتاتتار جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى وتباسىلارعا ورنالاستىرۋ بارىسىندا پايدا بولاتىن تۇيتكىلدەر بارىسىن جان-جاقتى سۇراپ بىلگەن كورىنەدى. جالپى, ەلىمىز زاڭناماسىنا سايكەس, ءبىر بالانى كۇتكەنى ءۇشىن اي سايىن 10 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولە­مىندە جاردەماقى تولەنەدى ەكەن. بۇدان باسقا, پاتروناتتىق تاربيەلەۋشىلەرگە – جاسىنا بايلانىستى ءبىر بالانى كۇتۋ ءۇشىن 9-10 اەك كولەمىندە اي سايىن جاردەماقى جانە ءبىلىمى مەن وتىلىنە بايلانىستى تاربيەلەۋشىگە ايلىق بەرىلەدى. سونىمەن قاتار, 2015 جىلدان باستاپ بالا اسىراپ الۋشىعا 75 اەك (شامامەن 148 مىڭ تەڭگە) كولەمىندە ءبىر رەتتىك اقشالاي تولەم قاراس­تىرىلعان. «جەتىمدەردى تاربيە­لەۋدىڭ وتباسىلىق ۇلگىسىن ءدارىپ­تەۋدى كۇشەيتۋ, زەرتتەۋ, جيناقتاۋ جانە اتالعان ماسەلە شەشى­مىنىڭ وزىق تاجىريبەسىن تاراتۋ كەرەك. وتباسىلىق ينستيتۋتتى نىعايتىپ, جەتىم بالالارعا دەگەن قالىپتاسقان كوزقاراستى وزگەرتۋ قاجەت», دەپ اتاپ كەتتى «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسى الەۋمەتتىك كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى. جەتىم بالالاردى وتباسىلارعا ورنالاستىرۋ جايىن تالقىعا سالعان كەڭەس مۇشەلەرى مەملەكەت تاراپىنان قابىلدانىپ جاتقان ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەسىندە جىل سايىن بالالار ۇيىندە تاربيەلەنۋشىلەر سانىنىڭ 10 پايىزعا ازايىپ وتىرعاندىعىنا نازار اۋدارتتى. ءبىلىم جانە عى­لىم ۆيتسە-ءمينيسترى ەسەنعازى يمان­عا­ليەۆتىڭ مالىمەتىنە قا­راعان­دا, رەس­پۋبليكادا 32 362 جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قام­قور­­لى­عىن­سىز قالعان بالا بار. «ولار­دىڭ ىشىندە 21 350 جەتىم بالا قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ قامقورلىعىندا تاربيەلەنۋدە, 1 820-سى – پاتروناتتىق تاربيەلەۋگە الىنعان. سوڭعى جىلدارداعى قامقورلىققا الىنعان بالالار سانىنىڭ كوبەيۋى, ەڭ الدىمەن, ما­تەريالدىق ىنتالاندىرۋدىڭ وسۋىمەن بايلانىستى بولىپ وتىر», دەدى ۆيتسە-مينيستر تاربيە­لەنۋشىلەر سانىنىڭ ازايىپ بارا جاتقانىنا تۇسىنىك بەرە كەتىپ. وسىلايشا تالقىلاۋدان وتكەن ماسەلە بويىنشا ۇكىمەتكە ارنايى ۇسىنىمدار جوباسى ءازىر­لەن­دى. وندا بوساعان بالالار ءۇيىن قيىن­شىلىقتا قالعان وتباسى­لار مەن جەتىم بالالاردى قورعاۋ ورتالىقتارىنا اينالدىرۋ; اتا-انالارىنان اليمەنتتى مىندەتتى تۇردە الۋ; جەتىم جانە اتا-انا­سى­نىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار تۋرالى بىرىڭعاي بازا قۇرۋ سياقتى ۇسىنىستار بار. جالپى, پارتيا «باقىتتى بالالىق» جوباسى ارقىلى قوعام نازارىن وسى ماسەلەگە بارىنشا اۋدارۋدى كوزدەپ وتىر. اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».

ماڭىزدى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارىلدى

ماجىلىستە حالىقتىڭ كوشى-قونى جانە جۇمىسپەن قامتىلۋى ماسەلەلەرىنە قاتىستى زاڭ جوباسى بويىنشا قۇرىلعان جۇمىس توبىنىڭ العاشقى وتىرىسى بولىپ ءوتتى. ايتا كەتۋ كەرەك, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە حالىقتىڭ كوشى-قونى جانە جۇمىسپەن قامتىلۋى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2014 جىلعى 4 مامىرداعى بەرگەن تاپسىرماسىنا وراي ازىرلەنگەن بولاتىن. ۇكىمەتتىڭ زاڭ جوباسىنا بەرگەن تۇسىندىرمەسىندە كوشى-قون زاڭناماسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جاھاندانۋ قاتەرلەرىنە جانە الەمدىك دامۋدىڭ تۇراقسىزدىعىنا, سونداي-اق, مەملەكەتتىڭ ىشكى دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە جانە الەۋمەتتىك-ەڭبەك قاتىناستارىن جاڭعىرتۋعا بايلانىستى بولىپ وتىرعانى اتاپ وتىلگەن. زاڭ جوباسىن قابىلداۋ ماق­سا­تى ەتنوستىق, ىشكى كوشى-قون, شەت­ەل­دىك جۇمىس كۇشىن تارتۋدى, زاڭناما­لىق دەڭگەيدە ەتنوس­تىق قازاقتار­دىڭ كەلۋى مەن قونىس­تانۋىنىڭ بىرىڭعاي شارتتارىن قۇرۋدى, ولاردى قونىستاندىرۋ وڭىرىنە قاراي الەۋمەتتىك قولداۋدى قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. سونىمەن قاتار, ورالمانداردىڭ باسىم وڭىرلەردە قونىستانۋىن ىنتالاندىرۋ, ەڭبەك رەسۋرستارىن جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردەن جۇ­مىس كۇشى از وڭىرلەرگە قايتا ءبو­لۋ جانە ەلگە جوعارى بىلىكتى ما­مان­دار تارتۋ سالالارىنداعى كوشى-قون ساياسا­تىن جەتىلدىرۋ قاجەت. جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى, دەپۋتات گۇلنار سەيىتماعانبەتوۆا بۇل زاڭ جوباسىنىڭ ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن جانە كوشى-قون ماسەلەلە­رىن­ رەت­تۋدە ماڭىزدى ەكەنىن العا تارتتى. ءماجىلىستىڭ الەۋ­­مەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى گۇل­نار سەيىتماعانبەتوۆا وتىرىس­قا دەپۋتاتتار جانە مۇددەلى مي­نيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار وكىلدەرى قاتىسىپ وتىرعانىن ايتىپ ءوتتى. جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى زاڭ جوباسىن سالىستىرما كەستەگە ەنگەن باپتار بويىنشا جەكە-جەكە قارادى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن سالىس­تىرما كەستەگە سالالىق كوميتەتتەر مەن دەپۋتاتتار ۇسىنعان 140 تۇزەتۋ ەنگىزىلگەن. جۇمىس توبىنىڭ وتىرى­سى­نا قاتىسقان ءماجىلىس دەپۋتات­تا­رى ۇسەنگەلدى مەدەۋوۆ, قۇتتى­قوجا­ ىدىرىسوۆ, الماس تۇرتاەۆ, گۇلميرا يسىمباەۆا, مايرا ايسينا, ولگا كيكولەنكو, نادەجدا پەتۋحوۆا سالىستىرما كەستەگە ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردى ساراپقا سالدى. دەپۋتاتتاردىڭ زاڭ جوباسىن تالقىلاۋدا جانە ۇسىنىستار بەرۋدە بەلسەندىلىك تانىتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. جۇمىس توبىنىڭ كەلەسى وتىرىسى الداعى اپتانىڭ بەيسەنبىسى كۇنى جالعاسىن تاباتىن بولدى. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».