ەكونوميكاداعى توقتاپ تۇرعان اكتيۆتەردى قايتا جانداندىراتىن «پروبلەمالىق كرەديتتەر قورى» بۇگىندە جاڭا دەڭگەيگە شىقتى. وسى ورايدا «پروبلەمالىق كرەديتتەر قورى» باسقارماسىنىڭ توراعاسى, تانىمال قارجىگەر, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كاليللا ابدۋللاەۆپەن سۇحباتتاستىق.
– ەل ىشىندە «پروبلەمالىق كرەديتتەر قورى» تۋرالى ەكىۇداي تۇسىنىك بار. ۇيىمنىڭ اتاۋىنا سايكەس ونى كوللەكتورلىق كومپانيالارمەن شاتاستىرىپ, بەرەشەكتەردى وندىرەتىن مەكەمە رەتىندە عانا قابىلدانادى. بالكىم, ۇيىمنىڭ اتاۋىن وزگەرتىپ, رەبرەندينگ جاسايتىن كەز كەلگەن شىعار؟
– راسىندا, قور اتاۋىنداعى «پروبلەمالىق», «كرەديت» دەگەن سوزدەردىڭ ءوزى بىردەن جاڭساق پىكىر تۋدىرىپ, ۇيىمنىڭ شىن مانىندە اتقارىپ وتىرعان قىزمەتىن تەرىس قابىلداۋعا سەبەپ بولىپ جاتادى. الايدا «پروبلەمالىق كرەديتتەر قورى» اق – كوللەكتورلىق مەكەمە ەمەس. 2012 جىلى ۇكىمەت تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان, بانك سەكتورىن داعدارىستان كەيىن قالپىنا كەلتىرۋ, ياعني ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ بالانسىن «جۇمىس ىستەمەيتىن» اكتيۆتەردەن تازارتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان مەملەكەتتىك ينستيتۋت. قوردىڭ جالعىز اكتسيونەرى – قارجى مينيسترلىگى.
قازىر قوردىڭ باستى ميسسياسى الدەقايدا كەڭەيدى. ءبىز ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ «ناشار» كرەديتتەرىن عانا ەمەس, ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالاسىنداعى اكتيۆتەردى باسقارۋ, ولاردى قايتادان ەكونوميكالىق اينالىمعا قوسۋ, مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەرمەن قارجىلاندىرىلعان ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى سۇيەمەلدەۋ سياقتى ماڭىزدى باعىتتاردا دا جۇمىس ىستەيمىز. ياعني ەل ويلاعانداي تەك بەرەشەكتى ءوندىرىپ, حالىقتى زار يلەتەتىن «قۇبىجىق» كومپانيا ەمەس, كەرىسىنشە, مەملەكەت اتىنان قيىندىققا تاپ بولعان, بىراق الەۋەتى بار كاسىپورىنداردى ساقتاپ قالۋعا, ولاردى قايتا ىسكە قوسۋعا مەيلىنشە ىقپال ەتەتىن, وعان قوسا ءتۇرلى سالاداعى اكتيۆتەردى, مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەرمەن قارجىلاندىرىلعان جوبالاردى, حالىقارالىق سەرىكتەستىكتەردى, ينفراقۇرىلىمدىق باستامالاردى سۇيەمەلدەيتىن دەڭگەيگە جەتكەن قارجىلىق ينستيتۋتپىز دەسەك تە بولادى.
بۇل رەتتە «پروبلەمالىق» ءسوزى – تەرىس ماعىناداعى ەمەس, ەكونوميكانىڭ ء«ولى اكتيۆتەرىنە» قايتا «جان بىتىرۋگە» باعىتتالعان مەملەكەتتىك تەتىكتىڭ اتاۋى. ءبىزدىڭ مىندەت – بيزنەسى السىرەگەن كاسىپورىندارعا ەكىنشى تىنىس بەرۋ, اكتيۆتەردى قالپىنا كەلتىرۋ, مەملەكەتتىك رەسۋرستاردىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
ال اتاۋىن وزگەرتۋ تۋرالى سۇراعىڭىز كوكەيىمىزدە جۇرگەن تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءبىرى ەكەنى راس. سوندىقتان جۋىردا وتكەن قورىشىلىك جينالىستا «پروبلەمالىق كرەديتتەر قورى» اق اتاۋىن «داعدارىستى اكتيۆتەر قورى» اق ەتىپ وزگەرتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادىم. ەندى وسى ماسەلەنى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا تالقىلاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل دا بولسا قور قىزمەتىنىڭ اۋقىمى كەڭەيىپ, كلاسسيكالىق «پروبلەمالىق كرەديتتەردى» باسقارۋدان الدەقايدا جوعارى دەڭگەيگە شىققانىن كورسەتەدى.
– قوردىڭ قارجى مينيسترلىگىنە بەرىلۋىنەن باستاپ قازىرگى دامۋ باعىتى, اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ اۋقىمى مەن ەكونوميكالىق اينالىمعا قايتارىلعان اكتيۆتەردىڭ ۇلەسىن ەسكەرسەك, ۇيىمنىڭ بۇگىنگى قارجى جۇيەسىندەگى ءرولى ايتارلىقتاي ارتقانىن بايقاۋعا بولادى.
– قور العاشىندا جۇمىس ىستەمەيتىن اكتيۆتەردەن تازارتۋ ارقىلى بانك سەكتورىنا قولداۋ كورسەتىپ, ەكونوميكانى قايتا نەسيەلەۋ ءۇشىن جاعداي جاسايتىن انتيكريزيستىك قۇرال رەتىندە قۇرىلعان بولاتىن. 2017 جىلى قارجى مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا وتكەننەن كەيىن پروبلەمالىق اكتيۆتەردى باسقارۋ پروتسەسى بىرىڭعاي مەملەكەتتىك جۇيەگە شوعىرلاندىرىلدى.
قازىرگى جۇمىسى قارجى جۇيەسىن ساۋىقتىرۋعا ۇلەس قوسۋ, ساتىپ الىنعان اكتيۆتەردى قايتا جانداندىرىپ, ولاردى ەكونوميكالىق اينالىمعا قايتارۋ سەكىلدى ەكى نەگىزگى ارناعا توعىسادى. ياعني اكتيۆتەردى جاي عانا ساتىپ الماي, ارقايسىسىنىڭ تاعدىرىنا ارالاسىپ, تىڭ دەم بەرەمىز, بەرەشەكتەردى قايتا قۇرىلىمدايمىز, ءوندىرىس وكىلدەرىنىڭ قىزمەتى توقتاپ قالماس ءۇشىن ۇزدىكسىز سۇيەمەلدەپ وتىرىپ, وندىرىستىك سالاعا باعىتتايمىز, مۇمكىندىگى بار-اۋ دەگەن ينۆەستور تاۋىپ, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا مەملەكەت مەنشىگىنە وتكىزەمىز نەمەسە اشىق ەلەكتروندى ساۋدا ارقىلى ءتيىمدى ساتۋعا تىرىسامىز. باستى ماقسات – ءاربىر «ناشار» اكتيۆكە قايتادان «جان ءبىتىرىپ», ەكونوميكانىڭ دامۋىنا ناقتى ۇلەس قوساتىن دەڭگەيگە جەتكىزۋ. مۇنداي اكتيۆتەردى باسقارۋ ءبىز ءۇشىن تەك اشەيىن تەحنيكالىق ۇدەرىس ەمەس, تۇتاس ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ تەتىگى دەسەك تە بولادى.
– ناقتى مىسالدارمەن دايەكتەي الاسىز با؟
– قور قۇرىلعاننان بەرى 70 كاسىپورىنعا (جالپى سانى 120 رەت) «ساۋىقتىرۋ» شارالارى كورسەتىلدى. سونىڭ ارقاسىندا 7 مىڭنان استام جۇمىس ورنى ساقتالىپ, بيۋدجەتكە 65 ملرد تەڭگەدەن استام سالىق ءتۇستى.
قور پورتفەلىندە ۇزاقمەرزىمدى كەستەمەن جۇمىس ىستەپ وتىرعان 79 قارىز الۋشى بار. جالپى, مەملەكەتكە قۇنى 50 ملرد-قا جۋىق تەڭگەگە باعالاناتىن 1 558 جىلجىمالى جانە جىلجىمايتىن م ۇلىك نىسانىن, سونداي-اق ەل ەكونوميكاسىن جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن الەۋمەتتىك نىساندار سالۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنا 21 ملرد تەڭگە تۇراتىن 200 جەر ۋچاسكەسىن بەردىك. 2200-گە جۋىق اكتيۆ اۋكتسيون ارقىلى ساتىلىپ, ۇلتتىق قورعا 121,3 ملرد تەڭگە اۋدارىلدى.
– 2024–2025 جىلدارى قوردىڭ جۇمىسى ايتارلىقتاي قارقىن الدى دەپ وتىرسىز. اسىرەسە اكتيۆتەردىڭ قايتارىلۋى مەن كاسىپورىنداردى قالپىنا كەلتىرۋگە نەندەي جاعدايلار سەپتەستى؟
– بۇعان باسقارۋ ۇدەرىستەرىن كۇشەيتۋ, قارىز الۋشىلاردى تەرەڭ تالداۋ مەن شەشىم قابىلداۋدى جەدەلدەتۋ ىقپال ەتتى. بۇل اكتيۆتەردىڭ قالپىنا كەلۋى مەن قاراجاتتىڭ قايتارىلۋى بويىنشا ناتيجەلەردى ايتارلىقتاي جاقسارتتى. وسى كەزەڭدە كاسىپورىنداردىڭ جاعدايىن بارىنشا ناقتى باعالاپ, قاي باعىتتا قانداي شەشىم ءتيىمدى بولاتىنىن ۋاقتىلى ايقىنداپ وتىردىق. سونىڭ ارقاسىندا پروبلەمالىق اكتيۆتەردى اينالىمعا تارتۋ قارقىنى ءبىرشاما ارتتى, ال ۇزاق ۋاقىت توقتاپ تۇرعان, بىراق الەۋەتى بار جوبالار قايتا ىسكە قوسىلدى.
جالپى, ديناميكاعا كەلسەك, بۇل باعىتتاعى كورسەتكىشتەر كەيىنگى جىلدارى جۇيەلى ءارى تۇراقتى وسىمگە يە بولدى. 2017 جىلى قايتارىم كولەمى 1 ميلليارد تەڭگەگە جەتپەسە, 2018 جىلى شامامەن 5 ميللياردقا, 2019 جىلى 7 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن ءوستى. 2020 جىلى بۇل كورسەتكىش 19 ميللياردقا جۋىقتادى, ال 2021 جانە 2022 جىلدارى 14 ميلليارد تەڭگە دەڭگەيىندە ساقتالدى. 2023 جىل قور ءۇشىن رەكوردتىق كەزەڭ بولدى. قايتارىم 26 ميلليارد تەڭگەگە جۋىقتادى.
مىنا مالىمەتتەرگە توقتالا كەتكىم كەلەدى. 2024 جىلى 32 شارۋا قوجالىعىنىڭ بەرەشەگى قايتا قاراستىرىلىپ, 18,5 ملرد تەڭگە قايتارىلدى. ال 2025 جىلعى 15 قاراشاعا دەيىنگى ۋاقىتتىڭ وزىندە 22 ملرد تەڭگە قايتارا الدىق.
بۇل ناتيجەلەر قوردىڭ يكەمدى تاسىلدەرى مەن بەلسەندى جۇمىسى ارقاسىندا اكتيۆتەردىڭ قايتادان ەكونوميكالىق اينالىمعا تۇراقتى تۇردە ەنگىزىلىپ جاتقانىن ءارى قور قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى جىل سايىن كۇشەيىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
– قوردىڭ مەملەكەتتىك كەپىلدىك-تەردى باسقارۋ باعىتىنداعى جۇمىسى قالاي ۇيىمداستىرىلعان؟
– ءيا, قوردىڭ كەزەكتى ءبىر جاۋاپتى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك قارىز بەن مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن قارىزداردى باسقارۋ. ءبىز قارجىلىق اعىمداردى باقىلاپ قانا قويماي, ەلدىڭ دامۋىنا نەگىز بولاتىن ستراتەگيالىق جوبالاردىڭ تۇراقتى جۇزەگە اسۋىنا ىقپال ەتەمىز. قور پورتفەلىندە «اقتاۋ تەڭىز پورتى», KEGOC, «قازۆودحوز», «قازاۆتوجول», «KazakhExport» سياقتى ۇلتتىق ماڭىزى بار, قۇنى 2 تريلليون تەڭگەدەن اساتىن 24 ءىرى جوبا بار.
2022 جىلدان بەرى قور كەپىلدىكپەن بەرىلگەن قارىزداردى تولىق سۇيەمەلدەيتىن بىرەگەي وپەراتورعا اينالدى. اي سايىن قارجى مينيسترلىگىنە ەسەپ بەرەمىز, توقسان سايىن قارىز الۋشىلاردىڭ جاعدايىن تالداپ, قاجەت بولعاندا (كەمىندە جىلىنا ءبىر رەت) نىساندارعا بارىپ تەكسەرۋ جۇرگىزەمىز. باقىلاۋىمىزدا ۇستايتىن نەگىزگى ماسەلە – تولەمدەردىڭ ۋاقتىلى تولەنۋى. مۇنداي الدىن الۋ ءىس-شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگە دەيىن مەملەكەتتىك كەپىلدىك بويىنشا بىردە-ءبىر كەشىكتىرىپ تولەۋ نە تولەمەي قالۋ سياقتى كەلەڭسىز جاعداي تىركەلگەن جوق.
بۇگىندە ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋىنا قىزمەت ەتەتىن, جالپى قۇنى 1,6 تريلليون تەڭگەدەن اساتىن جولدار, سۋ جۇيەلەرى, يرريگاتسيالىق جەلىلەر مەن كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدى قامتيتىن جاڭا جوبالار ءىرى ستراتەگيالىق باستامالار رەتىندە ازىرلەنىپ جاتقانىن ايتا كەتكەن ءجون.
ءاربىر جوبا – قۇرعاق تسيفرلاردان قۇرالعان قۇر ەسەپ ەمەس, وڭىرلەردىڭ تىنىسىن كەڭەيتىپ, حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىراتىن ناقتى ينفراقۇرىلىم. بۇل رەتتە قوردىڭ ءرولى اتالعان جوبالاردىڭ توقتاپ قالماۋىن باقىلاپ, مەملەكەت بەدەلىن جانە قارجىلىق سەنىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ.
– الداعى جىلى اتقارىلۋعا ءتيىس جۇمىس جوسپارى قانداي؟
– كەلەسى جىلى قورداعى اكتيۆتەردى بۇرىنعىدان دا ءتيىمدى باسقارىپ, ارقايسىسىنىڭ ەكونوميكاعا ناقتى پايدا اكەلۋىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ول ءۇشىن تسيفرلىق جۇيەلەردى جەتىلدىرىپ, باقىلاۋ مەن تالداۋدى كۇشەيتۋ قاجەت. سونداي-اق جەكە ينۆەستورلارمەن جۇمىستى كەڭەيتىپ, جەكە كاپيتالدىڭ اكتيۆتەردى قايتا ىسكە قوسۋعا بەلسەندى قاتىسۋىنا جاعداي جاساۋ دا باستى ماقساتتارىمىزدىڭ ءبىرى بولماق.
سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەرمەن جۇمىس ىستەۋ سالاسىنداعى تاجىريبەمىزدى تەرەڭدەتىپ, مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى باسقارۋ راسىمدەرىن زامان تالابىنا ساي جەتىلدىرۋ دە نەگىزگى باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ايناش ەسالي,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى