جۋرناليست جولىنىڭ جەڭىسى

– ساۋىتبەك اعا, 10 تومدىعىڭىز قۇتتى بولسىن! ادەتتە كىتاپ تۋرالى ءسوزدى ونىڭ مازمۇنىنان, ماتىنىنەن باس­تايدى عوي. ايتسە دە, العاشقى سۇراعىمىزدى باسىلىمنىڭ كوزبەن كورىپ, قول­مەن ۇستاعاننان-اق بىردەن رازى ەتە­تىن پوليگرافيالىق سيپاتىنا بايلانىستى قويعىم كەلىپ وتىر. كىتاپ قايدا باسىلدى؟ 

– راحمەت. باسىلىمنىڭ ءسىز ايتقان پوليگرافيالىق سيپاتىنا كەلەيىن. 10 تومدىقتى الماتىداعى «مەرەكەنىڭ باس­پالار ءۇيى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى شىعاردى. باسپانىڭ ءبىراز ءونىمىن بۇرىننان باقىلاپ, باعالاپ جۇرەتىنمىن. اسىرەسە ءابىش كەكىلباەۆتىڭ 80 جىلدىعىنا ورايلاس جارىق كورگەن جازۋشىنىڭ 20 تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ سىمباتى ء(يا, كىتاپ تا سىمباتتى بولا الادى, بولۋعا ءتيىس!) سونداي سۇيسىندىرگەن ەدى. باسپاگەرلەر دەرمانتينمەن قاپتالعان «جەتىنشى تىستاۋ» («سەدموي پەرەپلەت») دەپ سويلەيتىن تەرىدەي جۇمساق مۇقاباسى دا, ءسال سارعىشتاۋ, جەپ-جەڭىل, ساپالى فين قاعازى دا قى­زىقتىرعان. 500 بەتتىك كىتاپتىڭ سالماعى ادەتتەگى 300 بەتتىك كىتاپتىڭ سالماعىنداي عانا بولادى. سول مۇقابا دا, سول قاعاز دا اتالعان باسپادا بارشىلىق ەكەن. كوپتومدىقتىڭ كولەمدى كىتاپتارعا جاراساتىن, ماتىنگە سىيىمدى 70ح100 پىشىمىمەن باسىلۋى, قارىپتىڭ ساتىمەن تاڭدالۋى, جول اراسىنداعى قاشىقتىقتىڭ ءدال ساقتالۋى, ءار تاراۋ تۇرماق, ءار ماقالانىڭ بولەك-بولەك بەرىلۋى دە كوڭىلدەن شىقتى.

– ءيا, ايتارى جوق, ون تومدىعىڭىز قىز­دىڭ جيعان جۇگىندەي شىعىپتى. ال ەندى باسىلىمنىڭ وزىندىك سيپاتىنا اۋىسساق...

– بۇل تۇرعىدان الدىمەن ايتاتىن جاي – وسى ون تومدىقتىڭ مەنىڭ جۋرناليستىك جولىمنىڭ ۇلكەن ءبىر بيىگى ەكەندىگى. ەكىنشى جاعىنان بۇل كوپتومدىق جالپى جۋرناليست ەڭبەگىنىڭ جانۋى, باعالانۋى دەۋدىڭ دە ارتىعى جوق. ناقتى ايتقاندا, بۇعان دەيىن نەگىزگى ۇستانعان جولى گازەت جۋرناليستيكاسى بولىپ كەلەتىن قازاق قالامگەرىنىڭ ۇزىن سانى شامامەن 320 باسپاتاباقتىق, جالپى كولەمى ۇلكەن پىشىممەن 5000 بەت­كە جۋىق تۋىندىسى بىرىگىپ شىعا قوي­ما­عانىن دا باسىن اشا كورسەتۋدىڭ ءجونى بار. كوپتومدىققا كۇندەلىكتى گازەتتىك جانرلارعا (ماقالا, وچەرك, سۇحبات, رەتسەنزيا, ەسەپ, شولۋ, رەپورتاج, ت.ب.) قوسا, ادەبيەتتانۋ, مادەنيەتتانۋ, ونەرتانۋ, سايا­ساتتانۋ, تاريحتانۋ باعىتتارىنداعى ەڭبەكتەر دە كىرگەنىمەن, سولاردىڭ ءبارىنىڭ باستاۋىندا مىنا ءومىردىڭ بار قۇبىلىسىن, بار قىرىن قاتار كورۋگە مۇمكىندىك اشقان جۋرناليستيكا تۇرعانى تالاسسىز. سوندىقتان بۇل باسىلىمنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە ءوز باسىم و باستان جانىم سۇيگەن جۋرناليست ماماندىعى نەگىزگى سەبەپكەر دەپ بىلەمىن. جۋرناليستيكا شالت جازۋعا دا, قالت جىبەرمەۋگە دە ۇيرەتەدى.

ماماندىقتىڭ ءمان-ماڭىزىن سونشا­لىق­تى سەرگەك سەزىنگەن  ءبىر ءساتىمدى ەسكە تۇسىرگىم كەلىپ وتىر. وسىدان ءدال 49 جىل بۇ­رىن, 1976 جىلدىڭ جازىندا ماسكەۋدە جاس جۋرناليستەردىڭ بۇكىلوداقتىق سە­مينار-كەڭەسى ءوتتى. يدەولوگياعا قاتتى كوڭىل بولىنەتىن كەز. جيىرما بەس پەن وتىز­دىڭ اراسىنداعى قىلقانداي جاستار الدىن­دا كەڭەس جۋرناليستيكاسىنىڭ كىلەڭ ءبىر ىعايى مەن سىعايى ءسوز سويلەدى, باي تاجىريبەسىن ءبولىستى. سولاردىڭ ءبىرى – اتاعى جەر جارعان پۋبليتسيست گەنريح بوروۆيكتىڭ جۋرناليست جۇمىسىنىڭ قادىرى جايىندا ايتقانى ەسىمدە قالىپ قويدى. «مىنا دۇنيەدە ءوزىنىڭ ءبىر ومىرىندە جۇزدەگەن جاننىڭ ءومىرىن ءسۇرىپ كورگەندەي كۇي كەشەتىن, ونداعان كاسىپ يەسىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن سەزىنەتىن ەكى ما­ماندىق بار. ولاردىڭ قانداي مامان­دىقتار ەكەنىن بىلەسىزدەر مە؟», دەگەن ەدى گەنريح اۆيەزەروۆيچ. قول كوتەرگەن جىگىت: «بىرەۋى – اكتەر ماماندىعى. اكتەر پاتشا دا بولادى, باقتاشى دا بولادى, سولدات تا بولادى...» دەگەن تۇرعىدا ايتتى دا توقتاپ قالدى. باسقا ەشكىم سۋىرىلىپ شىعىپ, ونىڭ ءسوزىن تولىقتىرا قويمادى. نە ايتارىن كۇتىپ تۇرمىز. «ەكىنشى ماماندىق – جۋرناليست. سىزدەر تاڭداعان ماماندىق», دەدى مەتر. ءبارىمىز سەرپىلىپ سالا بەردىك. ءسويتتى دە, ءسوزىن بىلاي جالعادى: «جۋرناليست ءبىر اپتادا دارىگەردىڭ, كەلەسى اپتادا مۇعالىمنىڭ, ودان كەيىنگى اپتادا سپورتشىنىڭ ىشكى دۇنيەسىنە ەنىپ, سولاردىڭ كەيپىنە كىرىپ جاتادى, سول ماماندىقتاردىڭ ءبارىنىڭ دە جاي-جاپسارىن جالپىلاما بولسا دا جان-تانىمەن سەزىنە الادى. سوندىقتان دا سىزدەر – ادامعا ءبىر-اق رەت بەرىلەتىن مىنا ومىردە تىرشىلىكتىڭ بارىنشا كوپ قىرىن كورۋگە مۇمكىندىك جاسايتىن ەڭ جاقسى ماماندىقتى تاڭداعان باقىتتى ادامسىزدار»... وسى ءسوزدى ۇمىتقان ەمەسپىن. جۋرناليستىك جولدى تاڭداعان جاستار بىلە ءجۇرسىن دەپ ەسكە سالىپ جاتىرمىن. ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىنە ءدارىس وقىعاندا دا وسى جايدى ايتۋدى ۇمىتپايمىن.

ءيا, جۋرناليست – باقىتتى ماماندىق, باقىتتى بولۋعا بارىنشا كەڭ جول اشا الاتىن ماماندىق. نەشە ءتۇرلى ادامداردىڭ ءومىرىن ءسۇرىپ كورۋدىڭ, نەشە ءتۇرلى كاسىپتىڭ قىر-سىرىن سەزىنىپ قالۋدىڭ سىرتىندا, بۇل ماماندىقتىڭ ساعان سىيلايتىن مۇمكىندىگىنىڭ ءوزى قىرۋار.

– كوپتومدىقتىڭ قۇرىلىمىمەن تانىستىرىپ وتسەڭىز.

– ءبىرىنشى توم «ونەر ولكەسى» دەپ اتالا­دى. ونداعى ماتەريالدار «ستۋدەنت داپ­تەرىنەن», «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» سارعايعان بەتتەرىنەن», «ەركىن ەلدىڭ «ەگەمەنى­نەن» دەگەن تاراۋلارعا توپتاس­تىرىلعان. اتىنان ءبارى كورىنىپ تۇر. ستۋدەنتتىك جىلداردا كينورەتسەنزيانى كوپ جازعانمىن, سول كەزدەگى وداققا اتى ءمالىم ءبىراز ونەر ادامدارىمەن سۇحبات جاساعانمىن. ەڭ اتاقتىسى – شىڭعىس ايتماتوۆ. جازۋشىمەن سول سۇحباتتىڭ جاريالانعانىنا دا 50 جىل تولىپ كەتتى دەگەنگە قازىر وزگە تۇرماق, ءوزىم دە زور­عا سەنەمىن... ايتقانداي, ءدال سول سۇح­بات گازەتكە شىققاننان ەكى كۇننەن كەيىن «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى رەداكتسياسىنىڭ ادەبيەت جانە ونەر بو­لىمىنە جۇمىسقا قابىلدانعان ەدىم.

ەكىنشى تومنىڭ اتى – «ادەبيەت الەمى». ول وسىدان تۇپ-تۋرا 55 جىل بۇرىن, ياعني ۋني­ۆەرسيتەتكە تۇسپەي تۇرعانىمدا «جۇل­دىز» جۋرنالىنا (1970 جىل, №5) جا­­ريالانعان رەتسەنزيادان باستالىپ, ۇس­­تازىم سەيىت قاسقاباسوۆتىڭ 80 جىل­دى­عىنا ارنالعان ماقالامەن («Egemen Qazaqstan», 2019 جىل, 1 مامىر) اياق­تا­لا­دى. وسىلاي تومنان تومعا كوشىپ ايتا بەرەيىن بە؟

– ءيا, بۇل شاعىن سۇحباتتىڭ ماقساتى كوپتومدىقتى ايقارا اشۋ ەمەس, جاڭا باسىلىم جونىندە وقىرمانعا باعىت-باعدار بەرۋ عوي.

– ءۇشىنشى, ءتورتىنشى, بەسىنشى, التىنشى, جەتىنشى تومدار – وسى باسىلىمنىڭ باستى ەرەكشەلىگى. ويتكەنى ولاردا 2001–2021 جىلدار ىشىندەگى پۋبليتسيستيكا توپتاستىرىلعان. ءبارى دە گازەتكە شىققان كۇيىندە جاريالاندى. ءبارى دە جاھاندانۋ جاعدايىنداعى جاڭا جۋرناليستيكانىڭ ءونىمى, ءبۇتىن ءبىر ءداۋىردىڭ دەرەكناماسى, ءوز ۋاقىتىنىڭ ءۇنى. ولارعا سولاي قاراۋ كەرەك. ماقالالارىنىڭ جالپى كولەمى 2500 بەتكە جۋىق كولەمدى بەس تومعا باسى بىرىكتىرىلگەنىن كورۋ دە جۋرناليست ءۇشىن ەداۋىر ابىروي دەپ بىلەمىن. ءبىر كەزدەرى ادەبيەتكە ۋاقتىلى اۋىسىپ كەتپەگەن, اڭگىمەگە, پوۆەستكە, رومانعا قۇلاش ۇرماعان بۇرىنعى رەداكتسيا قىزمەتكەرىن «گازەتچيك كۇيىندە قالدى» دەپ سويلەيتىن, جازۋشى بولماعاننىڭ ءبارىن بولا الماعانداي قارايتىن تۇسىنىك, قۇدايعا شۇكىر, بىزدە ابدەن ەڭسەرىلدى. اسىرەسە تاۋەلسىزدىك تۇسىندا جۋرناليست ءسوز مايدانىنىڭ الدىنا شىقتى, ءپۋبليتسيستىڭ قالامگەرلىك مار­تەبەسى بيىكتەي ءتۇستى. بۇل تومداردا سان تاقىرىپتاعى, سان جانرداعى گازەت ماتەريالدارى, الەمنىڭ قيىر-قيىرىنان جولدانعان ساپارنامالار, كورنەكتى تۇل­عالارمەن سۇحباتتار ەنگىزىلگەن. ولار­دىڭ اراسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ, نۇر­سۇلتان نازارباەۆ, ەمومولي راحمون, ەدۋارد شەۆاردنادزە, بايكەن ءاشىموۆ, تورەگەلدى شارمانوۆ, ۆالەريا پوروحوۆا, مارتا بريلل ولكوتت, بەردىبەك ساپارباەۆ, باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ  سياقتى مەملەكەت تۇلعالارى, عابيت مۇسىرەپوۆ, شىڭعىس ايتماتوۆ, سەرگەي ميحالكوۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, نۇرمۇحان ءجانتورين, ميحايل ۋليانوۆ, ليۋدميلا زىكينا, بيبىگۇل تولەگەنوۆا, ناتاليا ارىنباساروۆا, اندرەي كونچالوۆسكي, سەرگەي سولوۆەۆ, ءاسانالى ءاشىموۆ, ءسابيت ورازباەۆ سياقتى ادەبيەت پەن مادەنيەت قايراتكەرلەرى بار.

وسى گازەتتىڭ بەتىندە كوپ جىلدار بويى «الەمگە ايگىلى» اتتى اۆتورلىق ايدارمەن تانىمدىق ماقالالار جاريالاپ كەل­گەنىمدى كوزى قاراقتى جۇرتشىلىق بىلەدى. سەگىزىنشى تومدا سول ايداردىڭ اياسىندا 2002 جىلى شىققان «مۇحاممەد پايعامباردان» 2015 جىلى باسىلعان «شاناققالاعا» دەيىنگى ارالىقتاعى 67 ماقالا قامتىلعان. توعىزىنشى توم اۋدار­ماتانۋشىلىق جانە پۋشكينتانۋ­شىلىق ەڭبەكتەردەن, اتاپ ايتقاندا, ولەڭ اۋدارماسىنىڭ تەورياسى مەن پوەتيكاسىن تالداعان ء«تولتۋما مەن تەلتۋما» زەرتتەۋىنەن جانە «پۋشكينتانۋ پا­راقتارى» دەگەن تاراۋعا بىرىكتىرىلگەن ماقالالاردان تۇرادى.

ونىنشى توم – «ابىز ءابىش» اتتى مادەنيەتتانۋشىلىق زەرتتەۋ. ول كىتاپ جۇرتشىلىققا ءتاپ-ءتاۋىر بەلگىلى. 

– وسى تومدىقتار شىعارماشىلىعى­ڭىز­دى تولىق قامتي ما؟

– مولىنان قامتيدى. نەگىزىنەن قام­تيدى. ون تومدىققا «تاۋەلسىزدىك شەجىرەسى», «ادامزات كۇنتىزبەسى» دەگەن كى­تاپتار, حح عاسىرداعى قازاق پوەزياسىنىڭ قوس تومدىق اۆتورلىق انتولوگياسى, ورىس تىلىندەگى «كوران ي پۋشكين», «پەرەۆود پوەزي ي پوەزيا پەرەۆودا» اتتى كىتاپتار, 2021 جىلدان بەرگى ءباسپاسوز ماتەريالدارى, وسى ارادا كىتاپ باسپاعا 2021 جىلدىڭ اياعىندا تاپسىرىلعانىن ەسكەرتە كەتەيىن,  سونداي-اق ورىس تىلىندەگى ماقالالار مەن سۇحباتتار (ولاردىڭ دا كولەمى ءبىر تومعا بارىپ قالدى) كىرگەن جوق. «كىرمەي قالدى» دەمەيمىن. تاۋبە. قاناعات كەرەك. الداعى ۋاقىتتا ولار دا, بيىل شىققان 600 بەتتىك «الىپ اباي» اتتى زەرتتەۋىم دە قايتا باسىلا جاتار دەپ ءۇمىت ەتەمىن. جۇگىرتە شولىپ, سانامالاپ قانا شىققان وسى ەڭبەكتىڭ ءوزى جۋرناليستىك جولدىڭ جاقسى جەمىسى دەپ بىلەمىن.

– قوماقتى ەڭبەك ەكەن. «جۋرنا­ليستىك جولدىڭ جەڭىسى» دەسە دە جاراسقانداي. تاعى دا قۇتتى بولسىن دەيمىز. جازا­رى­ڭىز تاۋسىلماسىن. الداعى 75 جىل­دى­عىڭىزعا تولايىم تابىسپەن با­راتىنىڭىزعا سەنەمىز.

– وسى ون تومدىقتاعى جاريا­لانىمداردىڭ توقسان پايىزدايى قارا شاڭىراق گازەتتە قىزمەتتە جۇرگەندە جا­زىلعانىن ايرىقشا ايتقىم كەلەدى. جاپىرىپ جۇمىس ىستەگەن جاقسى جىلدارىم وتكەن باس باسىلىمعا تاعى دا رازىلىعىمدى بىلدىرەمىن.

اڭگىمەلەسكەن –

مارجان ءابىش,

«Egemen Qazaqstan»