بۇگىندە حالىقارالىق «بولاشاق» باعدارلاماسى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم برەندىنە اينالىپ ۇلگەردى. ءبىلىم مەن عىلىمى دامىعان ەلدىڭ ءباسى بيىكتە بولاتىنىن وزىق ەلدەردىڭ تاجىريبەسى كورسەتتى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «بولاشاق» باعدارلاماسىنا جوعارى باعا بەرىپ: «بۇل – قازاقستاننىڭ ءار تۇكپىرىندەگى دارىندى جاستارعا جول اشقان تەڭدەسسىز باعدارلامانىڭ مەرەيلى بەلەسى. وسى بىرەگەي جوبا مەملەكەتىمىزدە وزىق ويلى ءارى بىلىكتى كادرلار رەزەرۆىن قالىپتاستىرۋعا زور سەپتىگىن تيگىزدى. «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ مىڭداعان تۇلەگى بۇگىندە ءتۇرلى سالاداعى وڭ وزگەرىستىڭ جارشىسى بولىپ, ەلىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن تابىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر» دەگەن ەدى.
قازىر قوعامدا «بولاشاق» ارقىلى ءبىلىم العاندار ەلگە پايدا تيگىزىپ جاتىر ما؟» دەگەن سۇراق بار. ءبىز وسى ماسەلەنى تالقىلاۋدى كوزدەپ, شەتەلدە عىلىمي تاعىلىمدامادان وتكەن استانا IT ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسسيستەنت پروفەسسورى اينۇر سىلامعاجى, قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ءبولىمىنىڭ باسشىسى سالتانات تولەۋقىزى جانە س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۆەتەريناريالىق سانيتاريا كافەدراسىندا قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى اسەل پاريتوۆانى اڭگىمەگە تارتىپ, «عىلىمي تاعىلىمداما سىزدەرگە نە بەردى؟» دەگەن ورتاق سۇراقتى قويدىق.
جاس ىزدەنۋشىلەر عىلىمعا دايىندىقسىز كەلەدى
اينۇر سىلامعاجى:
– اقش-تا بىلىكتىلىگىمدى ارتتىرۋ بارىسىندا مۇنداعى ستۋدەنتتەردىڭ وزدىگىنەن ىزدەنۋىنە جاسالعان قولايلى جاعدايعا كۋا بولدىم. اكادەميالىق ەڭبەكتەرگە تولىق قولجەتىمدىلىك, زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە ارنالعان اقىلى باعدارلامالاردىڭ تەگىن بەرىلۋى, سونداي-اق عىلىمداعى ەتيكا ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنەتىنى بايقالدى. مىسالى, ۋنيۆەرسيتەتتە CITI Program (Collaborative Institutional Training Initiative) كەڭىنەن قولدانىلادى. بۇل كۋرستىڭ ماقساتى – زەرتتەۋشىلەردى عىلىمي ادالدىققا, دەرەكتەردى دۇرىس پايدالانۋعا, ادامعا, جانۋارلارعا تاجىريبە جۇرگىزگەندە ەتيكالىق قاعيدالاردى ساقتاۋعا ۇيرەتۋ. كوپتەگەن اقش ۋنيۆەرسيتەتىندە زەرتتەۋشى جوباعا قاتىسۋ ءۇشىن وسى كۋرستان ءوتىپ, سەرتيفيكات الۋى مىندەتتى. مۇنداي تاجىريبەنى ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا ەنگىزۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. سەبەبى ول جاس عالىمداردىڭ زەرتتەۋ مادەنيەتىن كوتەرىپ, عىلىمي ناتيجەلەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەر ەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدى اكادەميالىق حابقا اينالدىرۋ ماقساتى قويىلىپ وتىر. بۇل باعىتتا ناقتى ىستەر دە قولعا الىندى. ماسەلەن, جاقىندا Cardiff ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەلىمىزدەگى فيليالى اشىلدى. بۇعان قوسا, الداعى ۋاقىتتا شەتەلدىك بەدەلدى 40-قا جۋىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بولىمشەلەرى اشىلماق. جىل سايىن دوكتورانتۋراعا بولىنەتىن گرانت سانى دا كوبەيىپ كەلەدى. بۇل – قۋانتارلىق جايت. الايدا تەك گرانت سانىن ارتتىرۋ جەتكىلىكسىز, دوكتورانتۋراعا قادام باسقان جاس ىزدەنۋشىلەرگە دۇرىس باعىت-باعدار بەرەتىن تاجىريبەلى عالىمدار قاتارى كوبەيگەنى ابزال. ەگەر ول عالىمداردى شەتەلدەن تارتسا دا, بۇل عىلىم ساپاسىن ارتتىرۋعا زور ۇلەس قوسار ەدى. جاقىندا دوكتورانتۋراعا قابىلدانعانداردىڭ ءتىزىمى جاريالاندى. سول ۋاقىتتا الەۋمەتتىك جەلىدە «دوكتورانتۋراعا قابىلداندىم, قانداي كەڭەس بەرەسىزدەر؟» دەگەن مازمۇنداعى جازبالاردى كوزىم شالدى. بۇل – جاس ىزدەنۋشىلەردىڭ كوبىنىڭ عىلىمعا دايىندىقسىز كەلەتىنىن كورسەتەدى. شىن مانىندە دوكتورانتۋرا – ۋاقىتىڭدى عىلىمعا تولىق ارناۋدى قاجەت ەتەتىن جاۋاپتى كەزەڭ. ول ءۇشىن ىزدەنۋشىلەر ناقتى ءبىر تاقىرىپقا قىزىعىپ, سول باعىتتاعى ەڭبەكتەردى وقىپ, شابىتتانىپ, ول قىزىعۋشىلىق (curiosity) ولاردىڭ دوكتورانتۋراعا قادام باسۋىنا تۇرتكى بولۋعا ءتيىس. مۇنداي قىزىعۋشىلىقتى وياتىپ, ىزدەنۋشىگە تۇرتكى بولاتىن, كوپ جاعدايدا عىلىمي جەتەكشىلەرى, وقىتۋشىلارى. سوندىقتان ءبىلىم بەرۋ تەك بىلگەنىڭدى ۇيرەتۋ ەمەس, ول ۇنەمى ىزدەنىستە بولۋ, بەيىمدەلۋ, حالىقارالىق تاجىريبەلەردى دە ەسكەرۋ, وي سالۋ. قوعامدا, مەديادا عالىمداردىڭ ساراپشىلىق پىكىرىنە سۇرانىس جوعارى بولۋعا ءتيىس. سەبەبى عىلىمي كوزقاراس تەك اكادەميالىق ورتادا قالىپ قويماي, قوعامدى دۇرىس اقپاراتتاندىرۋعا, ساياسات پەن ەكونوميكادا وڭ شەشىمدەر قابىلداۋىنا ىقپال ەتەدى. ماسەلەن, مەن ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسى, مادەني بايلانىس, جۇمساق كۇش تاقىرىپتارىن ون جىلعا جۋىق زەرتتەپ كەلەمىن. وسى تاقىرىپ بويىنشا وتاندىق باق-تا عانا ەمەس, تۇركيا مەن قىتايدىڭ جەتەكشى مەديالارىندا دا پىكىر ءبىلدىرىپ ءجۇرمىن. عالىمداردىڭ پىكىرلەرى ءجيى جاريالانىپ, قوعامدىق تالقىلاۋعا ارالاسۋى عىلىمي ەڭبەكتىڭ قوعاممەن بايلانىسىن ارتتىرادى ءارى جاس زەرتتەۋشىلەردى عىلىمعا ىنتالاندىرادى.
تاجىريبە تەوريامەن ەمەس, پراكتيكامەن مەڭگەرىلسە...
سالتانات تولەۋقىزى:
– بۇل تاعىلىمداما كاسىبي جانە عىلىمي ومىرىمدە ەرەكشە كەزەڭ بولدى. ماعان تەك جاڭا ءبىلىم مەن تاجىريبە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار الەمدىك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ مەن ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ينتەرناتسيونالداندىرۋ ۇدەرىسىنە جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىردى. تاعىلىمداما بارىسىندا مەن ءبىلىم بەرۋدى باسقارۋ سالاسىنداعى زاماناۋي عىلىمي تاسىلدەر مەن اناليتيكالىق قۇرالداردى مەڭگەردىم. دجوردج ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورلارى مەن مەنتورلارىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن حالىقارالىق جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ دامۋ ۇردىستەرى, ستراتەگيالىق باسقارۋ مودەلدەرى جانە ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جاھاندىق جەلىلەردەگى ورنى تۋرالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزدىم.
زەرتتەۋ تاقىرىبىم – «جوعارى ءبىلىمدى ينتەرناتسيونالداندىرۋ: زاماناۋي ۇردىستەر مەن سىن-قاتەرلەر» دەپ اتالادى. سونىڭ بارىسىندا اقش پەن قازاقستاننىڭ جوعارى ءبىلىم جۇيەلەرىن سالىستىرا وتىرىپ, حالىقارالىق سەرىكتەستىك, اكادەميالىق ۇتقىرلىق, جانە ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ماسەلەلەرىن تالدادىم. سونىمەن بىرگە مەن اقش كونگرەسس كىتاپحاناسىندا جانە دجوردج ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەلمان كىتاپحاناسىندا (Gelman Library) وتكەن عىلىمي ۆوركشوپتار مەن زەرتتەۋ سەمينارلارىنا قاتىسىپ, اكادەميالىق ىزدەنىس مادەنيەتىن جەتىلدىردىم. بۇل ورتالاردا عىلىمي اقپاراتپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرىن, دەرەكتەردى ۆيزۋاليزاتسيالاۋ مەن بيبليومەتريالىق تالداۋ تاسىلدەرىن ۇيرەندىم.
تاعىلىمدامانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى – تاجىريبەنى تەك تەوريا جۇزىندە ەمەس, پراكتيكالىق كونتەكستە مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بەرۋىندە. مەن جوبالاردى باسقارۋ, ينستيتۋتسيونالدىق ساياساتتى تالداۋ, ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن باعالاۋ ادىستەرىن يگەرىپ, اناليتيكالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتىن ۇيرەندىم. بۇل داعدىلار بۇگىندە مەنىڭ جۇمىسىمدا, ناقتى ايتقاندا, قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق باعىتىنداعى قىزمەتىن دامىتۋدا ناقتى قولدانىس تاۋىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىمدى ينتەرناتسيونالداندىرۋ ستراتەگياسىندا كورسەتىلگەندەي, ەلىمىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرى الەمدىك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنە تەرەڭ ينتەگراتسيالانۋعا ءتيىس. تاعىلىمدامادان العان تاجىريبەم ءدال وسى ستراتەگيالىق باعىتقا ساي كەلەدى جانە ونىڭ تابىستى جۇزەگە اسۋىنا ءوز ۇلەسىمدى قوسىپ وتىرمىن. اتالعان عىلىمي تاعىلىمداما ماعان كاسىبي ءوسۋ, عىلىمي ىزدەنىس پەن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تاجىريبە سىيلادى.
قۇس ءونىمىنىڭ فيزيكالىق-حيميالىق زەرتتەۋ ءادىسىن يگەردىم
اسەل پاريتوۆا:
– مەن يزرايل ەلىندە نەگەۆ جانە تزافون اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىندا 6 اي تاعىلىمدامادان ءوتتىم. وسىندا يزرايل ەلىنە تانىمال كوپتەگەن پروفەسسوردىڭ ءدارىسىن تىڭداپ, سدە بوكەر قۇس شارۋاشىلىعىندا, ازىق ءوندىرۋ زاۋىتىندا, اسشاياندار وسىرەتىن ستارتاپ شارۋاشىلىقتا, بەن-گۋريون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق بيوتەحنولوگياسى زەرتحاناسىندا تاجىريبەدە بولدىم. تاعىلىمداما ۆەتەريناريا, مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسى, تاعام قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى تەوريالىق ءبىلىمىم مەن پراكتيكالىق داعدىمدى شىڭداۋعا كومەكتەستى. سونىمەن بىرگە حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي وزىق تەحنولوگيالار مەن ادىستەردى ۇيرەنۋگە, بەدەلدى عىلىمي زەرتحانالاردا جۇمىس ىستەۋگە, شەتەلدىك عالىمدارمەن بىرگە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جاساپ, رەتسەنزيالاناتىن جۋرنالدارعا عىلىمي ماقالالار جازۋعا مۇمكىندىك الدىم. تاعىلىمداما ءوتۋ بارىسىندا 1 اي ازىق ءوندىرۋ زاۋىتىندا ازىق ءوندىرۋدىڭ وزىق تەحنولوگيالارىمەن, قۇس, بالىق پەن مال ازىعىنىڭ سىڭىمدىلىگى مەن قاۋىپسىزدىگىن جاقسارتۋ ءۇشىن ەكسترۋزيا كەزىندە قورەكتەنۋگە قارسى فاكتورلاردى جويۋ ارقىلى قورەكتىك زاتتاردى وڭتايلاندىرۋ, جوعارى قۇندى ونىمدەردى جاساۋ ءۇشىن قايتا وڭدەۋ جانە ءونىمنىڭ كونسيستەنتسياسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وندىرىستەگى ساپانى باقىلاۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەرىنىڭ قىزمەتىن مەڭگەردىم. وسىدان كەيىن ءۇش اي بويى سدە-بوكەر قۇس شارۋاشىلىعىندا قۇس ونىمدەرىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسىمەن, سونىڭ ىشىندە قۇس اۋرۋلارىن ەرتە انىقتاۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكتىنى, تۇرعىن ءۇي جاعدايلارى مەن جەمدى باقىلاۋعا ارنالعان ينتەرنەتى (IoT) بار سەنسورلى داتچيكتەردى قولدانۋ, برويلەر وسىرۋگە ارنالعان تورعا نەگىزدەلگەن تەحنولوگيالاردى, تازارتىلعان سۋدى جانە قالدىقتاردى كادەگە جاراتۋ ءۇشىن ينسينەراتورلاردى پايدالانۋ ءادىسىن ۇيرەندىم. بەن گۋريون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق بيوتەحنولوگيا زەرتحاناسىندا قۇس ونىمدەرىنىڭ فيزيكالىق-حيميالىق زەرتتەۋ ءادىسىن يگەردىم. سونىڭ ىشىندە ەتتىڭ تاعامدىق قۇندىلىعىن, امينقىشقىلدارىنىڭ قۇرامىن حروماتوگرافيالىق ادىستەرمەن زەرتتەۋدى ۇيرەندىم. تاعى قوسىپ ايتارىم, بەن-گۋريون ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن سۋ قاۋىپسىزدىگى مەن ساپاسى بويىنشا حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىنا قاتىسىپ, ءوزىمنىڭ بالىق ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزىدىگى بويىنشا باياندامامدى قورعادىم. سونىمەن قاتار تاعىلىمدامادان ءوتىپ كەلگەننەن كەيىن 2023–2025 جىلدارى جاس عالىمداردى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ بايقاۋىنا قاتىسىپ, سيمبيوتيك رەتسەپتۋراسى نەگىزىندە جاسالعان ەكسترۋدتالعان تولىققۇندى بالىق ازىعىن ءوندىرۋ بويىنشا عىلىمي جوبا ۇتىپ الدىم. قازىر اۋىلشارۋاشىلىق ازىق ءوندىرۋ تەحنولوگياسى, قۇس جانە بالىق شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ساپاسى بويىنشا ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقىپ, ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتارعا اكادەميالىق حات, تاعام قاۋىپسىزدىگىنىڭ زاماناۋي ادىستەرى پاندەرىنەن ساباق بەرەمىن.
ءتۇيىن ءسوز: قوعامدى ىلگەرىلەتەتىن باستى قوزعاۋشى كۇش – عىلىم. الەمدەگى كەز كەلگەن دامىعان ەلدىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, عىلىم ەكونوميكانىڭ دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەرى ءسوزسىز. «بولاشاق» جانە «500 عالىم» باعدارلاماسى ارقىلى شەتەلدەن وقىپ كەلگەن ءار عالىم ءوز سالاسى بويىنشا جاڭالىق اشىپ, ەل عىلىمىنا تيتتەي دە بولسا ۇلەس قوسسا, قۇبا-قۇپ. كەشەگى الاش ارىستارى ىنتىزار بولعان وزىق ەلدەردە ءبىلىم الۋ ارمانى بۇگىنگى قازاق جاستارىنىڭ باعىنا بۇيىرىپ وتىر. ال سول مۇمكىندىكتى قاستەرلەپ, ەل ءۇمىتىن اقتاۋ دا سول جاستاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە ساياتىن ءىس.
دايىنداعان –
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»