ۇلى اقىن ۇرپاعى سايا تاپقان قالا

ۇلى تۇلعانىڭ تۋعان كۇنىندە وسى ساياباقتا سالتاناتتى ءىس-شارا ءوتىپ, «اباي الەمى» رەس­پۋبليكالىق كونكۋرسى قورى­تىندىلانعان ەدى. مەرەكەلىك جيىنعا قاتىسقان قالا اكىمى عابيت سىزدىقبەكوۆ ءسوز سويلەپ, ۇلى اقىن قالدىرعان مۇرا حالقىمىزدىڭ ماڭگىلىك رۋحاني ازىعى ەكەنىن مالىمدەدى. بيىل جىل باسىنان بەرى حاكىم ابايعا ارنالعان بۇدان باسقا دا كوپتەگەن رۋحاني كەش پەن مادەني ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى. اسىرەسە مەكتەپتەردە وتكەن مادەني-تانىمدىق كەشتەردە وقۋشىلار اقىننىڭ ولەڭدەرى مەن قاراسوزدەرىن جاتقا وقىپ, اۋەزدى اندەرىن ورىنداپ, شىعارماشىلىعىنان ساحنالىق كورىنىستەر قويدى. وسىناۋ مازمۇندى ءىس-شارالاردىڭ ماقساتى قازاقتىڭ باس اقىنىنىڭ مول مۇراسىن ناسيحاتتاۋ, جاس ۇرپاقتىڭ ادەبيەتكە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ, سونداي-ا­ق مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن كوتەرۋ بولدى. اقىن قۇرمەتىنە وراي وتكەن اۋقىمدى رۋحاني كەشتىڭ ءبىرى رەتىندە «جەلسىز تۇندە جارىق اي» اتتى تۇنگى كىتاپحانا ءىس-شاراسىن ايتا كەتكەن ءجون. اتالعان پوەتيكالىق كەشتە ج.شانين اتىنداعى اكادەميالىق قازاق دراما تەاترى «اباي الەمى» اتتى مازمۇنى تەرەڭ تەاتر­لىق قويىلىم قويدى. سونىمەن بىرگە وسى ءىس-شارادا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى مەن رەسپۋبليكاعا بەلگىلى اقىن-جازۋشىلار قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالۋشى, ۇلى ويشىلى اباي شىعارما­لارى حاقىندا ويلارىن ورتاعا سالدى. قالامگەرلەر سول كەشتە الەم ەلدەرىنىڭ ىشىندە اعىلشىندار شەكسپيردى, نەمىستەر گەتەنى, ورىستار پۋشكيندى قالاي باعالاسا, قازاق حالقىنىڭ دا ابايعا دەگەن قۇرمەتى ولشەۋسىز ەكەنىن, سوندىقتان ول ءاردايىم الەمدىك ۇلى كلاسسيكتەردىڭ قاتارىندا تۇراتىنىن مالىمدەدى. اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ شىعارمالارىنىڭ قۇندىلىعى سول, ونى وقىعان ادام تەك ادەبي ءتىلدىڭ شۇرايلىلىعىنا, پوەزيانىڭ سۇلۋ سوزىنە عاشىق بولىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە وزىنە مول رۋحاني ازىق تا الادى. اقىننىڭ ادامگەرشىلىك, ار-ۇيات, يماندىلىق تاقىرىبىنا قالام تەربەگەن شىعارمالارى ارقىلى وقىر­مان ءوزىن-ءوزى تاربيەلەيدى. سەبەبى وندا رۋحانياتتىڭ ءمولدىر بۇلاقتاي تازا اسىل قۇندىلىقتارى جيناقتالعان دەگەن وي ءوربىتتى قالامگەرلەر.

اقىننىڭ مەرەيتويى اياسىندا شىمكەنتكە مادەني بايلانىستاردى نىعايتۋ ماقساتىندا اباي وبلىسى اكىمدىگىنىڭ وكىلدەرى رەسمي ىسساپارمەن كەلىپ كەتكەن جايى بار. ابايدىڭ كىندىك قانى تامعان سوناۋ سەمەي جەرىنەن كەلگەن قۇرمەتتى دەلەگاتسيا شىمكەنتتەگى بىرنەشە مادەني ءىس-شارانىڭ كۋاسى بولدى. سونىڭ ىشىندە اباي اتىنداعى ساياباقتىڭ ءدال الدىندا تۇرعان اقىننىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويۋ راسىمىنە قاتىستى. ودان بولەك, ۇلى تۇلعانىڭ بالاسى تۇراعۇلدىڭ دا بەلگىتاسىنىڭ الدى گۇل شوقتارىنا تولدى. وسى تۇستا ايتا كەتكەن ءجون, شىعىس قازاقستان ءوڭىرى اقىننىڭ تۋعان جەرى, ۇرپاعىنىڭ ءوسىپ-ونگەن ايماعى رەتىندە قانشالىقتى ماڭىزدى بولسا, قۇنانباي اۋلەتىنىڭ كەيىنگى تاعدىرىندا ۇلكەن ءرول ويناعان شىمكەنتتىڭ دە تاريحتا وزىندىك ءىزى قالدى. ويتكەنى اقىننىڭ ۇلى تۇراعۇل ءبىر كەزدەرى كەڭەستىك يمپەريانىڭ قۋعىن-سۇرگىن سالدارىنان وسى شاھاردى وزىنە قونىس ەتكەن.

جالپى, بۇل تۋرالى اباي شىعار­ماشىلىعى مەن ونىڭ بۇكىل ءومىرىن تەرەڭنەن زەرتتەپ جۇرگەن جاس عالىم, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەسمي وكىلى ءازىمحان يسابەك بىلاي دەپ وي تولعايدى:

«اباي اتامىزدىڭ 180 جىلدىعى مەرەكەسى اياسىندا تۇراعۇل اتامىزعا دا بەلگىتاس قويىلىپ, يگى ءىس جاسالدى. سەبەبى تۇراعۇل اباي ۇلى الاشتىڭ زيالىسى, اقىننىڭ اياۋلى پەرزەنتى. ول كىسىنىڭ تاعدىر جولى وتە اۋىر بولعان. ولاي دەيتىنىمىز وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى ابايدىڭ اۋلەتى قۋعىن-سۇرگىنگە دۋشار بولىپ, اتاقونىسىنان جەر اۋدارىلادى. سولاردىڭ اراسىندا تۇراعۇل دا سول زاماننىڭ زاۋالىنا ۇشىراپ, بار مۇلكى تاركىلەنىپ وسى شىمكەنت جاققا كۇشتەپ كوشىرىلدى. بۇل قالادا تۇراعۇل اتامىزدىڭ قىزى ماكەن اپامىز تۇرعان. ول كەيىن وڭتۇستىكتىڭ جىگىتىنە تۇرمىسقا شىعادى. اپامىزدىڭ جۇبايى كەزىندە قۇقىق قورعاۋ ورگانى سالاسىندا قىزمەت اتقارعان ەكەن. تۇراعۇل اباي ۇلى 1934 جىلى دۇنيە سالادى. وسى شىمكەنتكە جەرلەنەدى. ابايتانۋشىلار زەرتتەي كەلە ونىڭ سۇيەگى قازىرگى حيمفارم زاۋىتىنىڭ استىندا قالىپ قويدى دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. كەيىن ءبىز 2021 جىلى  قايتا ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن باستاپ, اتامىزدىڭ جاتقان جەرىنە ەڭ بولماسا بەلگىتاس ورناتايىق دەگەن ويمەن ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى مۇحتارتانۋ عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىندا ۇلكەن باسقوسۋ ۇيىمداستىرعان بولاتىنبىز. سول كەزدە زاۋىتتان بىزگە اباي ۇرپاقتارىنىڭ قايدا جەرلەنگەنى جايلى تاسقا قاشاپ جازىلعان ءمارمار تاس تابىلعانىن حابار­لادى. سوڭىنان بىلگەنىمىزدەي بۇل ءمارمارتاستى جاساتقان ماكەن اپامىزدىڭ ءوزى ەكەن. ارتىنشا قۇندى جادىگەردى مۇحتارتانۋ ورتالىعىنا اكەلىپ قويدىق. سودان بەرى ۇلى ابايمەن قوسا تۇراعۇل اتامىزدىڭ دا ءومىر تاريحىن زەرتتەۋدى جالعاستىرىپ كەلەمىز».

جاس عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ماكەن اپامىز 2000 جىلداردىڭ باسىندا استانا قالاسىندا دۇنيەدەن وزعان. ونىڭ ارتىندا قالعان قىزى ساۋلە اپامىزدىڭ كوزى ءتىرى ەكەن. شىمكەنتتىڭ ابايتانۋشى عالىمدارى اپامىزبەن اراداعى بايلانىستى ۇزبەي كەلەدى. مۇحتارتانۋ ورتالىعىنداعى ءمارمارتاستى كورگەندە «انامنىڭ كوزى ەدى» دەپ قاتتى كوڭىلى بوساپ كوز جاسىنا ەرىك بەرىپتى. ءسويتىپ, وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن بارشا ازاماتقا ءوزىنىڭ اق تىلەگى مەن باتاسىن ارناپتى.

زەرتتەۋشى ءا.يسابەكتىڭ مالىم­دە­ۋىنشە, ءمارمارتاس 1995 جىلى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 150 جىلدىعىنا وراي جاسالعان. سول ۋاقىتتا بەلگىلى رەجيسسەر سەرگەي ازيموۆ تۇراعۇل اتامىز بەن ماكەن اپامىز تۋرالى دەرەكتى فيلم تۇسىرگەن. وسى رەجيسەرلىك جۇمىس اباي ۇرپاقتارىنىڭ قايدا جەرلەنگەنى تۋرالى مالىمەتتەر قامتىعان ءمارمارتاستىڭ جاسالۋىنا تۇرتكى بولعان. سودان كەيىن ول ەسكەرتكىش تاقتا رەتىندە حيمفارم زاۋىتىنىڭ قابىرعاسىنا ىلىنگەن. الايدا ۋاقىت وتە كەلە ەستەلىك بەلگى ۇمىت قالادى. ارادا جىلدار وتكەن سوڭ عانا زاۋىت باسشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتكە جادىگەردى امانات رەتىندە تاپسىرادى. ءمارمارتاستىڭ قۇندىلىعى سول, بۇعان دەيىن جۇمباق بولىپ كەلگەن اباي قۇنانباي ۇلى اۋلەتىنىڭ ىشىندەگى كەيبىر جانداردىڭ قايدا جەرلەنگەنى ناقتى بەلگىلى بولدى. ودان وزگە تۇراعۇل اتامىزدىڭ سۇيەگى زاۋىتتىڭ استىندا قالىپ قويماعانى, قابىرى سول كاسىپورىن ماڭىندا ەكەنى انىقتالدى. «بۇل اباي­تانۋشىلاردىڭ بۇعان دەيىن ايتىپ كەلگەن بۇرىنعى بولجامدارىن تۇگەلدەي جوققا شىعاردى» دەيدى جاس عالىم.

ءوز كەزەگىندە قالا اكىمدىگى, ءتيىستى سالا باسشىلارى اباي مۇراسىن زەرتتەۋ, ونى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ باعىتىنداعى رۋحاني ءھام مادەني ءارى پەداگوگيكالىق باستامالار ۇلى اقىن مەرەيتويى اياسىنان تىس كەزدە دە تۇراقتى تۇردە جالعاسىن تاباتىنىن جەتكىزدى.