تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءار شەتىنە تارىداي شاشىلعان قازاقتاردىڭ ءبىرازى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ تاريحي وتانعا ات باسىن بۇردى. الايدا دامىعان مەملەكەتتەردە ءبىلىم الىپ, سوندا قىزمەت ىستەيتىن قانداستاردىڭ كوبى شەتەلدە ەڭبەك ەتەدى.
ءوزى الىستا جۇرسە دە, جۇرەگى قازاق دەپ سوققان سول قانداستاردىڭ تاريحي وتانىنا دەگەن سەزىمى ەرەكشە. كەشە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە «وتانداس عالىمدار فورۋمى» ءوتتى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن, «وتانداستار» قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن تۇڭعىش رەت وتكەن ءىس-شاراعا اقش, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا, قاتار, فرانتسيا, وزبەكستان, موڭعوليا سياقتى ەلدەردەن كەلگەن 40-تان استام عالىم قاتىسىپ, بايانداما جاسادى. جاڭا يدەيالار مەن كوزقاراستاردى تالقىلاۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان جيىنعا ەلىمىزدەن 100-دەن استام عالىم-زەرتتەۋشى قاتىستى.
بىرلىك ءبىزدىڭ ەڭ ۇلكەن كۇشىمىز ەكەنى داۋسىز. ورتاق بولمىسىمىزدى باعالاپ, بولاشاق ىنتىماقتاستىققا جول اشۋ ارقىلى جاھاندىق كەڭىستىكتە باسەكەگە قابىلەتتىلىگىمىزدى ارتتىرا الامىز. اتالعان فورۋمنىڭ ىنتىماقتاستىق, جاڭاشىلدىق جانە رۋحاني مۇراعا ادالدىق قاعيداتتارى كەلەشەككە ۇمتىلعان ەلىمىزدىڭ پاراساتىن بىلدىرەتىنى انىق.
ەل عىلىمىن دامىتاتىن وتاندىق عالىمدار
فورۋمنىڭ رەسمي اشىلۋىندا ءسوز العان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى حالىقارالىق اقپارات كوميتەتىنىڭ توراعاسى – رەسمي وكىلى ايبەك سمادياروۆ ءىس-شارانىڭ ماڭىزىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ول وتانداس عالىمداردى بىرىكتىرەتىن مۇنداي الاڭنىڭ ەل عىلىمىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن ستراتەگيالىق باستاما ەكەنىن ايتتى.
– عىلىم – ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىنىڭ, يننوۆاتسيالىق سەرپىنىنىڭ, جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ نەگىزگى تىرەگى. قازىرگى زاماندا جاڭا ءبىلىم جۇيەسى مەن ونى يننوۆاتسياعا اينالدىرۋ قابىلەتى مەملەكەتتىڭ دامۋ دەڭگەيىن ايقىندايتىن باستى فاكتورعا اينالدى. سوندىقتان عىلىم جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋ – ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق مىندەتىمىز. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2024 جىلى عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەس وتىرىسىندا شەتەلدە جۇرگەن وتانداس عالىمداردىڭ ەل دامۋىنا قوساتىن زور ۇلەسىن اتاپ وتكەن بولاتىن. پرەزيدەنت ولاردىڭ باستامالارىنا ينستيتۋتسيونالدىق جانە قارجىلىق قولداۋ كورسەتىلەتىنىن مالىمدەپ, قازاقستاندا زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە شاقىردى. بۇل – ۇلتتىق عىلىمنىڭ جاھاندىق عىلىمي كەڭىستىكپەن تەرەڭ ينتەگراتسيالانۋىنا جاسالعان ماڭىزدى قادام, – دەدى ول.
سونداي-اق ءىس-شاراعا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى تالعات ەشەنقۇلوۆ قاتىسىپ, وتاندىق عىلىمنىڭ جاڭعىرۋى مەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. ۆيتسە-مينيستر مينيسترلىك شەتەلدەگى وتاندىق عالىمدارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
– بۇل باسقوسۋ تەك كاسىبي پىكىر الماسۋ عانا ەمەس, ۇلت بىرلىگىن نىعايتىپ, وتاندىق عىلىمنىڭ بولاشاق باعىتىن ايقىندايتىن ماڭىزدى ءىس-شارا دەپ ەسەپتەيمىز. وسى رەتتە «وتانداستار قورىنىڭ» ەرەكشە ميسسياسىن اتاپ وتكىم كەلەدى. قور شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاۋعا, تاريحي وتانىمەن بايلانىسىن كۇشەيتۋگە جانە ولاردىڭ عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىنا قوساتىن ۇلەسىن ارتتىرۋعا ۇزاق جىلدار بويى جۇيەلى تۇردە ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. بۇگىندە شەتەلدە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن وتانداس عالىمدار پرەزيدەنت جانىنداعى عىلىم مەن تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى تۇردە تارتىلىپ, ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي زەرتتەۋ زەرتحانالارىمەن بىرلەسىپ, جۇمىس جۇرگىزىپ وتىر. سونىمەن قاتار وتاندىق جاس عالىمدار شەتەلدە وتانداستارىمىز باسقاراتىن زەرتحانالاردا تاعىلىمدامادان ءوتىپ, بىرلەسكەن عىلىمي جوبالارعا قاتىسىپ كەلەدى. قازىر مينيسترلىك شەتەلدە تۇراتىن قازاقستاندىق عالىمدارمەن تۇراقتى ءارى تىعىز بايلانىس ورناتقان. سولتۇستىك امەريكاداعى قازاقتاردىڭ PhD قاۋىمداستىعى, «Qazaq Association PhD», «Source North America», «Qazaq International Scientific and Technological Association» سياقتى ۇيىمدارمەن جەمىستى ارىپتەستىك ورنادى. بۇل باستامالاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەلىمىزدەگى عالىمدار مەن شەتەلدەگى وتانداس زەرتتەۋشىلەر اراسىندا بەرىك عىلىمي كوپىر قالىپتاستىرىپ, ولاردى ورتاق جوبالارعا بىرىكتىرۋ, – دەدى ول.
نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرەزيدەنتى احماد ۆاكار دا وقۋ ورنىنىڭ شەتەلدەگى قازاق عالىمدارىن ەلگە تارتۋ باعىتىندا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, عىلىمنىڭ بولاشاعى وتاندىق مامانداردىڭ عىلىمي الەۋەتىنە تىكەلەي بايلانىستى.
– قازاقستان سياقتى جاس مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە ءدال وسىنداي الەۋەتكە يە ەلدى تابۋ قيىن. بۇل – كەزدەيسوق دۇنيە ەمەس. سەبەبى بۇل ەل, ەڭ الدىمەن, ادام كاپيتالىنا ينۆەستيتسيا سالىپ وتىر. ءبىز بۇگىن ەلىمىزدەن تىس جەردە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن 40-تان اسا بەدەلدى زەرتتەۋشىنى جانە قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن 100-دەن استام عالىمنىڭ باسىن قوسىپ وتىرمىز. بۇل – وتە ماڭىزدى كەزدەسۋ. ۋنيۆەرسيتەت رەتىندە ءبىز دە شەتەلدە جۇمىس ىستەيتىن قازاق عالىمدارىن ەلگە تارتۋ باعىتىندا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەمىز. ويتكەنى ەلدىڭ دە, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دە بولاشاعى تالانتتى عالىمدارعا بايلانىستى. بۇل ۋنيۆەرسيتەت مەن سياقتى سىرتتان كەلگەن ادامدارعا عانا سۇيەنىپ ءومىر سۇرە المايدى. بىزگە وتاندىق عالىمدار قاجەت, – دەدى ول.
«وتانداس عالىمدار فورۋمىنىڭ» ۇيىمداستىرىلۋىنا تىكەلەي ۇيىتقى بولعان «وتانداستار قورىنىڭ» توراعاسى دانيار قادىروۆ بۇل قوردىڭ قولعا الىپ وتىرعان ءتورتىنشى ءىرى حالىقارالىق جوباسى ەكەنىن باياندادى. بۇعان دەيىن 2019 جانە 2023 جىلدارى وتكەن «وتانداستار فورۋمدارى» شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىن بىرىكتىرسە, بىلتىرعى «كاسىپكەرلەر فورۋمى» وتانداستار اراسىنداعى ىسكەرلىك ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. ال بيىلعى فورۋم – عىلىم مەن يننوۆاتسيا باعىتىنداعى اقىل-وي ءسامميتى. نەگىزگى ماقسات – وتانداس عالىمداردىڭ الەمدىك تاجىريبەسىن ەلدىڭ عىلىمي دامۋىنا باعىتتاپ, ەلىمىزدى حالىقارالىق عىلىمي قاۋىمداستىققا اشىق, سەرىكتەستىككە بەيىمدى مەملەكەت رەتىندە تانىتۋ.
– استانانىڭ تورىندەگى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە ەلىمىز ءۇشىن ەرەكشە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار جيىن – «وتانداس عالىمدار فورۋمى» ءوتىپ جاتىر. بۇل – شەتەلدە تابىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن قازاق عالىمدارىن ەلىمىزدىڭ عىلىمي-يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەسىنە تارتۋعا باعىتتالعان كەڭ اۋقىمدى حالىقارالىق الاڭ. فورۋمعا 12 ەلدەن 40-تان استام جانە ەلىمىزدەن 100-گە جۋىق كورنەكتى عالىم مەن ساراپشى شاقىرىلدى.
بۇگىندە شەتەلدە مىڭداعان قازاق عالىمى ءتۇرلى سالادا ۇزدىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن زەرتتەۋ ورتالىقتارىندا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. سولاردىڭ تاجىريبەسىن ەلگە تارتۋ – ەلىمىزدىڭ بولاشاق دامۋى ءۇشىن ستراتەگيالىق مىندەت. فورۋمنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ەلىمىزدە تۋىپ, كەيىن وزگە ەلگە بارىپ عىلىممەن اينالىسىپ جۇرگەن, بۇگىندە الەمدىك عىلىمي ورتادا تانىلعان وتانداستار دا قاتىسادى. بۇل عىلىمي ينتەگراتسيانىڭ جاڭا كوپىرى, جاڭا مۇمكىندىگى. جيىن بارىسىندا شەتەلدىك جانە وتاندىق عالىمدار عىلىمي جوبالارىن تانىستىرىپ, يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر مەن تەحنولوگيالاردى قازاقستان ەكونوميكاسىنا جانە عىلىمىنا ەنگىزۋ جولدارىن تالقىلايدى. فورۋم اياسىندا بىرلەسكەن زەرتتەۋلەرگە ارنالعان كوللابوراتسيالار قۇرىلىپ, جاس عالىمدارعا ارنالعان عىلىمي مەكتەپتەر مەن تالىمگەرلىك باعدارلامالارى تالقىلانادى. بۇل – عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىنداعى بايلانىستى كۇشەيتىپ, ەلدىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ناقتى قادام, – دەدى توراعا.
ۇلتتىق باعا جەتپەس كاپيتالى
سالتاناتتى جيىننان كەيىن فورۋم پلەنارلىق وتىرىسقا جالعاستى. وندا شەتەلدەگى قازاق عالىمدارى بايانداما جاساپ, عىلىم سالاسىنداعى جاڭالىعىن تانىستىرىپ, جوبالارىن كورسەتتى. سولاردىڭ ءبىرى – فرانتسيادان كەلگەن مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پسيحياتر قۇرمانبەك داۋىتقان ۇلى.
– مەن فرانتسيانىڭ پاريج قالاسىنداعى ۋنيۆەرسيتەت اۋرۋحاناسىندا دارىگەر-پسيحياتر بولىپ قىزمەت اتقارامىن. وسى فورۋمدا بۇگىنگى قوعامداعى وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى پسيحيكالىق دەنساۋلىق جانە الەۋمەتتىك قولداۋ تۋرالى ايتتىم. بۇل تەك مەديتسينا ماماندارىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قوعامنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى.
قازاقستانداعى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامداردىڭ قيىندىقتارى جانە ولاردىڭ تۇرمىسىن جوعارىلاتۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتقىم كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار ءالى دە كوپتەگەن كەدەرگىگە تاپ بولىپ وتىر. ولاردىڭ ىشىندە جولداردىڭ قولجەتىمسىزدىگى, جۇرگىنشى جولدارىنىڭ مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا بەيىمدەلمەۋى, قوعامدىق كولىكتەردىڭ شەكتەۋلى قولجەتىمدىلىگى – اۆتوبۋستارعا, پويىزدارعا ءمىنۋدىڭ قيىن بولۋىنان مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردا الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋ, وسىدان تۋاتىن دەپرەسسيا, مازاسىزدىق جانە ءوزىن-ءوزى تومەن باعالاۋ سياقتى كوڭىل-كۇي بولىپ جاتادى. مۇنداي جاعدايلار ادام پسيحيكاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. سوندىقتان دا ءبىز تومەندەگىدەي شەشىمدەردى دامىتۋىمىز قاجەت. بىرىنشىدەن, پسيحولوگيالىق قولداۋدى كۇشەيتۋ – تەك كلينيكادا عانا ەمەس, قوعامدا, مەكتەپتە, جۇمىس ورىندارىندا جۇزەگە اسىرۋ. ەكىنشىدەن, قوعامدىق ءىس-شارالارعا قاتىسۋعا جاعداي جاساۋ – ۇيلەسىمدى سپورت, مادەنيەت جانە ءبىلىم جۇيەسى. ينكليۋزيۆتى قالا جوسپارلاۋ – ءاربىر جۇرگىنشىلەر جولى, ايالداما, عيمارات مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدار ءۇشىن قولجەتىمدى بولۋى ءتيىس. ينكليۋزيا – جاي ۇعىم ەمەس, بۇل ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىن, ونىڭ قوعامنان تەڭ يگىلىكتەنۋ قۇقىعىن مويىنداۋ. پسيحيكالىق دەنساۋلىقتىڭ ىرگەتاسى بالا كەزدەن باستالادى. ۇيلەسىمدى, قولايلى وتباسىلىق ورتا بالانىڭ تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىنا زور اسەر ەتەدى. مۇنداي وتباسىندا سۇيىسپەنشىلىك, اشىق قارىم-قاتىناس, ەموتسيونالدى تۇراقتىلىق سياقتى قۇندىلىقتار داميدى. بۇل قاسيەتتەر ادامنىڭ بولاشاقتا قوعامعا بەيىم بولۋىنا, دەنى ساۋ قارىم-قاتىناس قۇرۋىنا جانە ومىرلىك قيىندىقتاردى جەڭۋىنە كومەكتەسەدى.
قورىتا ايتقاندا, پسيحيكالىق دەنساۋلىق – ادام ءومىرىنىڭ وزەگى. ول تەك جەكە ادامنىڭ ماسەلەسى ەمەس, بۇكىل قوعامنىڭ دامۋىنا اسەر ەتەدى. پسيحيكالىق دەنساۋلىقتى قولداۋ تەك دارىگەردىڭ ەمەس, پسيحولوگتەردىڭ, الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, ءتىپتى وتباسى مەن قوعامنىڭ بىرلەسكەن ەڭبەگى ارقىلى جۇزەگە اسادى. ال قازاقستاندا ءبىز ءوز قوعامىمىزدا ينكليۋزيۆتى دامىتۋ, وتباسى ۇيلەسىمىن ساقتاۋ, بالالاردى قورعاۋ, ايەلدەرگە قولداۋ كورسەتۋ جانە جالپى پسيحيكالىق دەنساۋلىق مادەنيەتىن كوتەرۋگە اتسالىسۋىمىز قاجەت, – دەدى عالىم.
وسى فورۋمعا ارنايى كەلگەن گەرمانيادا تۋعان قازاق عالىمى, PhD شەنول جاديك تەبىرەنىپ بىلاي دەيدى: «وسى فورۋمعا قوناق سپيكەرى رەتىندە شاقىرۋ – مەن ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت. بۇل باسقوسۋ تەك قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل الەمدەگى قازاق قاۋىمداستىعى ءۇشىن ۇلكەن ماعىناعا يە. دۇنيەجۇزىندە وزگەرىستەر جىلدام ءجۇرىپ جاتىر, ال ءبىز وسى وزگەرىستەردىڭ ىشىندە ءوز مادەنيەتىمىزدى, ۇلتتىق بولمىسىمىزدى, ورتاق تاريحىمىزدى قانشالىقتى ساقتاپ كەلەمىز؟ شەتەلدەگى قازاق ۇيىمدارىمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ, وتانداستاردى ەلدەگى ساياسات پەن رەفورمالار جونىندە حاباردار ەتۋ, ءتىل مەن مادەنيەتتى ساقتاۋ – مۇنىڭ ءبارى بولاشاق ۇرپاق سۇيەنەتىن بەرىك ىرگەتاس بولماق. سونىمەن قاتار وسى فورۋمنىڭ ءبىلىم, ينۆەستيتسيا جانە كاسىبي مۇمكىندىكتەردى قولداۋعا باعىتتالعان باستامالارى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى كەز كەلگەن قازاقتىڭ ءوز ەلىنەن الىستاسا دا, بايلانىستا بولۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
شەتەلدە ءومىر ءسۇرىپ, قىزمەت اتقارعاندىقتان, الەمنىڭ ءار جەرىندە تابىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن قازاقتاردىڭ ەرەكشە قابىلەتتەرىنە كوزىم جەتتى. عالىمدار, ونەر ادامدارى, كاسىپكەرلەر, دارىگەرلەر, ينجەنەرلەر, ۇستازدار مەن جاڭاشىلدار ءبىزدىڭ ۇلت جاستارىنان كوپ شىعىپتى. ولار جاي عانا بىلىكتى ماماندار ەمەس – ولار ۇلتتىڭ باعا جەتپەس كاپيتالى. ولاردىڭ كاسىبي تاجىريبەسى, شىعارماشىلىعى جانە جاھاندىق كوزقاراسى – قازاقستان دامۋى ءۇشىن وراسان قۇندى رەسۋرس. سول تالانتتاردى قولداۋ, ولاردىڭ جەتىستىكتەرىن مويىنداۋ جانە ەلگە پايداسىن تيگىزۋگە جول اشۋ – فورۋمنىڭ ەڭ ماڭىزدى مىندەتىنىڭ ءبىرى.
فورۋم اياسىنداعى پلەنارلىق وتىرىستار, مادەني باستامالار, بيزنەس تانىستىرىلىمدار مەن جاستار باعدارلامالارى – ءوزارا بايلانىس پەن الماسۋعا ارنالعان ەرەكشە الاڭ. «اباي ءۇيى» مادەني ورتالىعى, ءبىلىم گرانتتارى, ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەر جانە دارىندى جاستارعا ارنالعان جازعى لاگەر سياقتى جوبالار ءبىزدىڭ ۇزاقمەرزىمدى كوزقاراسىمىزدى ايقىن كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, الەمدىك ارەنادا تابىسقا جەتەتىن ءبىلىمدى, سەنىمدى جاڭا بۋىندى قالىپتاستىرۋ. مەن «وتانداستار قورىنىڭ» جۇمىسىن تولىق قولدايمىن جانە ءاربىر قاتىسۋشىنى بەلسەندى اتسالىسۋعا شاقىرامىن. بىرلەسە ارەكەت ەتە وتىرىپ, بۇكىل قازاق حالقى ءۇشىن جارقىن ءارى تابىستى بولاشاق قالىپتاستىرا الامىز. قاي جەردە جۇرسە دە, ءار قازاق بالاسى ەلىنىڭ ابىرويى مەن قۋاتىنا ۇلەس قوسا الادى», دەدى ول.
قازاق ءتىلى جي سالاسىنا ەركىن ەنۋى كەرەك
اقش-تىڭ بوستون قالاسىنان كەلگەن كومپيۋتەرلىك كۆانتتىق فيزيكا جانە جاساندى ينتەللەكت سالاسىنىڭ مامانى التىنبەك مۇرات جي مۇمكىندىگىن قاراپايىم جۇيەلەردى اۆتوماتتاندىرۋدان بۇرىن, عىلىمي باعىتقا بۇرعان ءجون ەكەنىن ايتادى. ول جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرىن ەنگىزۋدە ۇرانشىل جوبالارعا ەمەس, ۇلت مۇددەسىنە جۇمىس ىستەيتىن جوبالارعا باسىمدىق بەرۋ كەرەگىن اتاپ ءوتتى.
– جاساندى ينتەللەكت عىلىمنىڭ بارلىق سالاسىن وزگەرتىپ جاتىر. بۇل وزگەرىستەردى سوزبەن سيپاتتاۋ قيىن – دامۋ قارقىنى ءبىزدىڭ ويلاعانىمىزدان دا جىلدام. مىسالى, ءوز سالامدا بۇرىن بىرنەشە جىلعا سوزىلاتىن كۇردەلى عىلىمي ەسەپتەۋلەردى قازىر بىرنەشە ايدا, ءتىپتى بىرنەشە اپتادا ورىنداۋعا مۇمكىندىك تۋدى. جاساندى ينتەللەكت ارقىلى جاڭا نانوتەحنولوگيالىق ماتەريالداردىڭ قاسيەتتەرىن جىلدام بولجايمىز. بۇرىن عىلىمي تالداۋ جاساۋ ءۇشىن كود جازىپ, كۇردەلى سكريپتەر ازىرلەيتىن ەدىك, ال قازىر دايىن اگەنتتەردى قۇرىپ, جەدەل ناتيجە الامىز. ياعني جاساندى ينتەللەكت – جاي اۆتوماتتاندىرۋ قۇرالى ەمەس, جاڭا عىلىمي جاڭالىقتارعا جول اشاتىن ينتەللەكتۋالدى سەرىكتەس دەڭگەيىنە جەتتى. بۇل – وراسان مۇمكىندىك. فيزيكادان باستاپ مەديتسيناعا دەيىن بارلىق سالاداعى زەرتتەۋلەردى جەدەلدەتەدى. سوندىقتان قازاقستاندا جاساندى ينتەللەكت مۇمكىندىگىن كەڭ اۋقىمدا ەنگىزۋ قاجەت. جاساندى ينتەللەكت تەك ءماتىن, سۋرەت, بەينە جاساۋ قۇرالى بولىپ قالماۋى كەرەك – ونى تەرەڭ عىلىمي دەڭگەيدە مەڭگەرۋ ماڭىزدى. ول ءۇشىن سۋپەركومپيۋتەرلەر مەن جي-ءدىڭ جاڭا تەوريالارى بارلىق عالىمعا قولجەتىمدى بولۋعا ءتيىس. ءبىر ەلدىڭ بولاشاعى ونىڭ عىلىم مەن يننوۆاتسياعا سالعان ينۆەستيتسياسىنا بايلانىستى. بۇل – دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنەن كورىنىپ وتىرعان اقيقات. سوندىقتان جاساندى ينتەللەكتىگە دۇرىس ينۆەستيتسيا جاساۋ – ستراتەگيالىق مىندەت. بۇل سالا جارناما ءۇشىن نەمەسە جەمقورلىققا جول اشاتىن تەتىككە اينالماۋعا ءتيىس.
قازاقستاندا عالىمداردىڭ الەۋەتى وتە جوعارى. مىقتى فيزيكتەر, حيميكتەر, ماتەماتيكتەر بار. بىراق مەن بايقالعان ءبىر ولقىلىق – تەحنولوگيالىق يدەيالاردىڭ زەرتحانادان ناقتى ونىمگە اينالۋ ۇدەرىسى وتە باياۋ جۇرەدى, كەيدە مۇلدەم بولمايدى. بىزگە عىلىمي يننوۆاتسيا اۋاداي قاجەت. جاساندى ينتەللەكت وسى ولقىلىقتى جويۋعا, دامۋ جولىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان بىزگە تەك ءىت جوبالاردى ەمەس, كۇردەلى عىلىمي-يننوۆاتسيالىق باعىتتاردى ينكۋباتسيالايتىن ورتالىقتار قاجەت. عالىمداردىڭ جۇمىسى زەرتحانادا نەمەسە قاعاز بەتىندە قالىپ قويماۋعا ءتيىس. ءبىز مۇنداي جۇيەنى اقش-تا كۇندەلىكتى كورىپ ءجۇرمىز: زەرتحانالارداعى يدەيالار ستارتاپقا اينالىپ, الەمدىك دەڭگەيدەگى كومپانيالار وركەندەپ جاتىر. وسى باعىتقا كوبىرەك كوڭىل بولگەن ءجون. ءوز تاراپىمنان ءبىز قۇرعان «Qazaq Scholars» قاۋىمداستىعى ارقىلى وتانداس عالىمداردىڭ عىلىمي يدەيالارىن بوستوننىڭ يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەسىمەن بايلانىستىرۋعا جانە قولداۋعا دايىنمىن.
بۇگىندە قازاقتىلدى جاستاردىڭ ۇلەسى ارتىپ كەلەدى – بۇل ۇلكەن قۋانىش. بىراق سونىمەن قاتار ءبىر قاۋىپ بار: ەگەر ءبىز جاساندى ينتەللەكت پەن جاڭا تەحنولوگيالاردى انا تىلىندە ۇيرەنۋگە مۇمكىندىك بەرمەسەك, قازاقشا سويلەيتىن جاستار جاڭا ءداۋىردىڭ مۇمكىندىگىنەن شەتتەپ قالۋى مۇمكىن. بۇل – ادىلەتسىزدىك ءارى ۇلكەن قيانات بولار ەدى.
بۇدان بولەك, فورۋمدا « ۇلى دالا» اتتى حالىقارالىق كىتاپ شىعارۋ بايقاۋىندا جەڭىمپاز اتانعان عالىمدار كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. بۇل جوبا – الەمدەگى قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ەڭبەگىن دارىپتەپ, ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ادەبي بايلانىستاردى جانداندىرۋعا ارنالعان ماڭىزدى جوبا. كەيىنگى 3 جىلدا شەتەلدەگى 28 قازاق قالامگەرىنىڭ ەڭبەگى كىتاپ رەتىندە باسىلىپ شىققان ەكەن.
فورۋمعا قاتىسۋشىلار قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ورتاسىنداعى مۇمكىندىكتى وتاندىق عالىمدارعا ۇسىنۋعا دايىن ەكەنىن ايتىپ, ارىپتەستىك ورناتىپ تاجىريبە الماسۋعا شاقىردى. 2024 جىلعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, الەمدە شامامەن 3 ميلليونعا جۋىق, ال بەيرەسمي ەسەپتەر بويىنشا ءتورت جارىم ميلليوننان استام قازاق دياسپوراسى بار. بۇل – تاۋەلسىز ەل ءۇشىن وراسان ۇلكەن الەۋەت. شەتەلدە جۇرگەن قازاق عالىمدارى ەلدىڭ ستراتەگيالىق ينتەللەكتۋالدىق رەسۋرسى. ولاردىڭ قازاقستانمەن تۇراقتى ءارى جۇيەلى بايلانىستا بولۋى ەلىمىزدىڭ عىلىمي جانە يننوۆاتسيالىق دامۋىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتەدى.
دايىنداعاندار –
دۇيسەنالى الىماقىن,
ايتولعان ءجۇنىسحان,
«Egemen Qazaqstan»