مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىققا جولداۋىندا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ باعىتىندا اقتوبە وبلىسىندا اۋقىمدى ىستەر قولعا الىنعان. وبلىس ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ, يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ مەن وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ – ءوڭىر ءۇشىن ستراتەگيالىق باسىمدىققا اينالىپ وتىر.
گەوساياسي احۋالدىڭ كۇردەلەنۋى, سانكتسيالىق قىسىم مەن لوگيستيكالىق باعىتتاردىڭ وزگەرۋى جەرگىلىكتى وندىرىستەرگە جاڭا مۇمكىندىكتەر اشتى. كەيىنگى ءۇش جىلدا وڭىردە قۇرىلىس ماتەريالدارى, مەتالل مەن بەيمەتالل قۇبىرلار, پوليمەر ونىمدەرى, شاعىن كولىك پەن اليۋميني قۇرىلعىلارىن شىعاراتىن ونداعان تسەح پەن كاسىپورىندار ىسكە قوسىلدى. كوپشىلىگى ەكسپورتقا دا شىعا باستادى.
الايدا ءوڭىر ەكونوميكاسىنا اسەر ەتەتىن جۇيەلىك ماسەلەلەر دە بار. جول ينفراقۇرىلىمىنىڭ توزۋى, اكىمشىلىك جوبالاردىڭ تۇراقسىزدىعى, وندىرىستىك ايماقتاردىڭ تيىمدىلىگىنە قاتىستى سۇراقتار كۇن تارتىبىندە تۇر. وسى فاكتورلار اقتوبەگە تارتىلاتىن ينۆەستيتسيا مەن ءوندىرىس كولەمىنىڭ تۇراقتىلىعىنا ىقپال ەتەدى.
ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە جاڭا كولىك دالىزدەرىنىڭ قالىپتاسۋى ەلىمىزدىڭ, سونىڭ قاتارىندا اقتوبە وبلىسىنىڭ ءرولىن ارتتىردى. ترانزيتتىك تاسىمال كولەمى 5-6 ەسە ءوستى. بۇل ءوندىرىس پەن لوگيستيكانىڭ جاڭا باعىتتارىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسى كەزەڭدە وڭىردە قۇرىلىسقا قاجەتتى كىرپىش, بەتون, كونسترۋكتسيا ءوندىرىسى, پوليمەر قۇبىرلار جاساۋ, شاعىن كولىك قۇراستىرۋ تسەحتارى, اليۋميني تەرەزە-ەسىك ءوندىرىسى سياقتى ونداعان جاڭا كاسىپورىن ىسكە قوسىلدى.
كەيبىرى ءونىمىن وزبەكستان, قىرعىزستان مەن رەسەي نارىقتارىنا ەكسپورتتاي باستادى. بۇل – سىرتقى احۋالدىڭ ءوڭىر ەكونوميكاسىنا تيگىزگەن وڭ ىقپالى. دەسەك تە, لوگيستيكالىق مۇمكىندىكتىڭ ارتۋى بىرقاتار پروبلەمانى دا العا شىعاردى. اسىرەسە «سامارا–شىمكەنت» تاس جولىنىڭ اقتوبە بولىگىنىڭ ناشارلىعى حالىقارالىق تاسىمالعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. بۇل ماسەلەگە بايلانىستى ءوڭىر ابىرويىنا نۇقسان كەلتىرىلگەنى جاسىرىن ەمەس. جولدىڭ توزۋى – باسقارۋ ساپاسىنىڭ كورسەتكىشى.
وكىنىشكە قاراي ءوڭىر باسشىلىعى اۋىسقاندا, باسىم جوبالاردىڭ دا ءجيى وزگەرۋى – جەرگىلىكتى ەكونوميكانىڭ جۇيەلى پروبلەماسى. بۇرىنعى اكىمدەر ۇسىنعان جوبالار «ورىنداۋسىز قالعان», ولاردىڭ ورنىنا جاڭا باستامالار ۇسىنىلادى. بۇل – ينۆەستور سەنىمىن تومەندەتەتىن فاكتور. ۇلكەن ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار عانا تۇراقتىلىقتى ساقتاپ وتىر.
2025–2027 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپار اياسىندا تەك 2025 جىلى اقتوبە وبلىسىنا 491 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتۋ كوزدەلگەن. ونىڭ التاۋى – وڭدەۋ ونەركاسىبىنە قاتىستى ءىرى جوبالار. ناتيجەسىندە, 1 200 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلماقشى. جىلدىڭ 9 ايىندا تارتىلعان ينۆەستيتسيانىڭ 89,9%-ى – جەكە ينۆەستيتسيالار. بيىلعى مامىردا «اقتوبە» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى ىسكە قوسىلدى. ول مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارى, حيميا مەن پوليمەر سالاسىنا باعىتتالعان.
حرومتاۋ اۋدانىندا 1 550 گا جەردى قامتيتىن «حرومتاۋ» يندۋستريالىق ايماعى قۇرىلدى. مۇندا بەتون زاۋىتى, مەتالل بالقىتۋ ءوندىرىسى, كونۆەيەرلىك روليكتەر تسەحى, اسفالتبەتون زاۋىتى, سيليكات پەن كەراميكالىق كىرپىش ءوندىرىسى اشىلادى.
وڭىردە ىسكە قوسىلعان 8 جوبانىڭ جالپى قۇنى – 110,5 ملرد تەڭگە. ونىڭ قاتارىندا ەڭ ىرىلەرى «حرومتاۋ–1» جەل ەلەكتر ستانساسى (150 مۆت) – 77 ملرد تەڭگە. قازحروم قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋ ءوندىرىسى – جىلىنا 275 مىڭ توننا قالدىقتى قايتا وڭدەۋ زاۋىتى, سونداي-اق «Kazfeltec» جشس – قوي جۇنىنەن جىلۋ ساقتايتىن ماتەريال ءوندىرىسى (2 112 توننا/جىل) كاسىپورىنى بار. وعان تارتىلعان ينۆەستيتسيا – 5,3 ملرد تەڭگە.
جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 4 جوبا ىسكە قوسىلادى. الداعى جىلدارى شىنى ءوندىرىسىنىڭ زاۋىتى مەن «Coca Cola» كومپانياسىنىڭ سۋسىن زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى. ال ءىرى شەتەلدىك ينۆەستيتسيالىق جوبالار تۋرالى ايتار بولساق, بيىلعى جىلدىڭ جارتىجىلدىعىندا 183,3 ملن دوللار تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلعان. ونىڭ باسىم بولىگى قىتاي كومپانيالارىنا تيەسىلى.
بۇگىندە جوسپارلانعان جوبالارعا توقتالساق, 1,2 ملرد دوللار – «CNPC» كومپانياسىنىڭ كارباميد وندىرەتىن گازحيميا كەشەنىن, 120 ملرد تەڭگە – العا اۋدانىنداعى «West China Cement» تسەمەنت زاۋىتىن, «Kazfood پروداكشن» – بالالار تاعامى ءوندىرىسىن (1,1 ملرد تەڭگە), سونداي-اق «ERG» مەن قىتايلىق كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىمەن – جەل ەلەكتر ستانسالارى, وندىرىستىك قالدىقتاردان ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ جوبالارى ايتۋعا بولادى.
بۇدان بولەك, الداعى ۋاقىتتا ورتا كومىرتەكتى بولات پەن مىس كونتسەنتراتىن شىعاراتىن زاۋىتتار سالىنعالى جاتىر. وندا ينۆەستورلارعا ۇسىنىلاتىن مۇمكىندىكتەر مەن جۇيەلىك سۇراقتار بار. اۋەلى ينۆەستورعا قولداۋ تەتىكتەرىنە توقتالايىق. وڭىردە ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى, وڭىرلىك ينۆەستيتسيالىق شتاب, ينۆەستور قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۇيلەستىرۋ كەڭەسى قۇرىلماقشى. بۇعان قوسا, جەرگىلىكتى بيلىك بيزنەسكە اكىمشىلىك قىسىمدى ازايتۋعا ءارى جوبالاردى جەدەل سۇيەمەلدەۋگە ۋادە بەرەدى.
اقتوبە وبلىسىندا وڭدەۋشى ونەركاسىپكە ينۆەستيتسيا سالۋدىڭ بىرقاتار ارتىقشىلىعى بار. ءبىرىنشى كەزەكتە شيكىزات قورى مول – تاۋ-كەن ونەركاسىبى دامىعان. اگروقۇرىلىم الەۋەتى جوعارى – مايلى داقىلداردى وڭدەۋگە مۇمكىندىك مول. كولىك ينفراقۇرىلىمى دامىعان – اۋە, تەمىرجول, اۆتوكولىك جولدارى جاقسى. كادر الەۋەتى – كوللەدج تۇلەكتەرىنىڭ ءوندىرىس ورىندارىنا ورنالاسۋ مۇمكىندىگى جوعارى.
ايتسە دە وڭىردەگى ينۆەستورلارعا قاتىستى بىرنەشە ماڭىزدى ماسەلە بار. اۋەلى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ ىشكى رەتتەۋ ەرەجەلەرى بەلگىسىز. وندا قانداي كومپانيالار ورنالاسادى؟ ءبىر مەملەكەتتىڭ بىرنەشە كومپانياسىنا رۇقسات بەرىلە مە؟ سالىق جەڭىلدىكتەرى قاي فورماتتا بولادى؟ ينفراقۇرىلىم (سۋ, جارىق, جول, كارىز) قاشان جەتكىزىلەدى؟ بۇرىنعى وندىرىستىك ايماقتىڭ تاعدىرى نە بولادى؟ ون جىل بۇرىن سالىنعان وندىرىستىك ايماقتا بوس ورىندار كوپ. جاڭا ايماق اشۋ – ءتيىمدى مە, جوق پا, بۇل دا زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى. وسى سىندى سۇراقتار اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر.
اقتوبە وبلىسى وڭدەۋشى ونەركاسىپتى دامىتۋعا قاجەتتى باستاپقى مۇمكىندىكتەرگە يە. الايدا ينۆەستور تارتۋ تەك جەر بولۋمەن شەكتەلمەۋگە ءتيىس. ءوندىرىس دامۋى ءۇشىن بىرقاتار ماڭىزدى باعىتتار شەشۋشى ءرول اتقارادى. جول, كولىك, ەنەرگەتيكا, سۋ, كارىز ينفراقۇرىلىمىن جەدەل دامىتۋ كەرەك. لوگيستيكالىق حابتاردى قالىپتاستىرعان ءلازىم. ورتا جانە جوعارى تەحنيكالىق ماماندار دايارلاۋ جۇيەسىن كۇشەيتكەن ابزال. ينۆەستيتسيالىق ايماقتاردىڭ ەرەجەلەرىن ناقتىلاۋ قاجەت. بۇلارمەن بىرگە, سىرتقى نارىقتى زەرتتەپ, زەردەلەپ ەكسپورتتىق ساياسات ازىرلەۋ كەرەك. وڭىرگە كەلگەن ءاربىر ينۆەستيتسيا – تەك جاڭا ءوندىرىس پەن جۇمىس ورنى عانا ەمەس, وبلىستىڭ ەكونوميكالىق دەربەستىگى مەن ۇزاقمەرزىمدى دامۋىنىڭ كەپىلى.
اقتوبە وبلىسى