ۇلىتاۋ وبلىسى – تاريحي مۇراعا دا, تابيعي بايلىققا دا كەندە ەمەس. وبلىس رەتىندە قۇرىلعانىنا ءۇش جىلعا جۋىق ۋاقىت وتكەن ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن تۇراقتى ارناعا باعىتتاپ, الەۋەتىن ارتتىرۋ جولىندا بىرقاتار جۇيەلى جۇمىس قولعا الىندى. بيىلعى نەگىزگى كورسەتكىشتەر مەن جۇزەگە اسقان جوبالار – سونىڭ دالەلى. وسى جانە وزگە دە ماڭىزدى ماسەلەلەر جونىندە ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى داستان رىسپەكوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– داستان اداي ۇلى, ءسىزدىڭ ۇلىتاۋ وبلىسىنا اكىم بولعانىڭىزعا ءبىر جىل تولدى. وسى ۋاقىت ىشىندە وبلىستىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋ جولىندا قانداي وزگەرىستەر بولدى؟
– قۇرىلعانىنا نەبارى ءۇش جىل بولعان وبلىستا نەگىزگى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا وڭ وزگەرىستەر بايقالادى. اتاپ ايتساق, وسى جىلدىڭ توعىز ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ 24,6%-عا, كولىك جانە قويمالاۋدىڭ كولەمى 22,9%-عا, قۇرىلىس سالاسى 9,3%-عا, ساۋدا 4,6%-عا جانە ينۆەستيتسيالار 1%-عا ءوستى.
وزىڭىزگە بەلگىلى, «جومارت» كەن ورنىنداعى اپاتقا بايلانىستى ۋاقىتشا جۇمىس توقتاتىلىپ, ونەركاسىپ سالاسىندا كورسەتكىشتەر 2,3%-عا (97,7%) تومەندەدى. دەگەنمەن قۇندىق ماندە ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 15%-عا (1 048 ملرد تەڭگە) ءوسىپ وتىر. وتكەن جىلى 913 ملرد تەڭگە بولعان. سونىڭ ىشىندە «قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس-نىڭ ۇلەسى – 79%. ءداستۇرلى باعىتتارداعى ءوندىرىس ازايعانىنا قاراماستان, باسقا سەكتورلاردا ەداۋىر ءوسىم بايقالادى: كومىر ءوندىرۋ 2,9 ەسە, پايدالى قازبالار ءوندىرۋ 60%-عا, دايىن مەتالل بۇيىمدارىن شىعارۋ 35%-عا, ۇن ونىمدەرىن ءوندىرۋ 28%-عا ۇلعايدى.
بيىل ساتباەۆ قالاسىندا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار يندۋستريالىق ايماق (12 گا) قۇرىلدى. قازىر وبلىستىق بيۋدجەتتەن 180 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق قۇرىلىم تارتۋ جۇمىستارى باستالدى. كەلەر جىلى اياقتالادى. سونىمەن قاتار وڭىردە شاعىن ونەركاسىپتىك ايماقتار قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, 25 جىلدان استام ۋاقىت بويى مەنشىك يەسى جوق بولعان توقىما فابريكاسى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى.
ناقتى سەكتوردىڭ ءوسۋىن ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا اگروبيزنەستى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. ۇكىمەت پەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن وڭىردە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى تاجىريبەسىنىڭ باعدارلاماسى باعىتىندا جالپى سوماسى 8 ملرد تەڭگە بولاتىن 11 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ ادىسىمەن جەمشوپ داقىلدارىن ءوسىرۋ, 5 000 باس قوي ءوسىرۋ, 12 900 باس قوي ءوسىرۋ جوبالارى اياقتالدى. وسى جوبالاردىڭ قاتارىندا شارۋاشىلىقتاردى بىرىكتىرۋ ارقىلى «وتباسىلىق فەرما» جوباسى باستالدى. بۇل جوبا التى اۋىلدىق وكرۋگتى قامتىپ, 17 900 باس ۇساق مال, 6 مىڭ باس ءىرى قارا مال ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىر. قازىر 13 مىڭ باس ۇساق مال ساتىپ الىندى.
جىل باسىنان بەرى تۋريزم سالاسىنا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 45 پايىزعا ءوسىپ, 2,9 ملرد تەڭگەنى قۇرادى (وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭى 2 ملرد تەڭگە). بيىل جىلدىڭ باسىنان وڭىرگە 14 مىڭنان استام تۋريست كەلسە, ونىڭ 600-دەن استامى شەتەلدىك قوناق بولدى.
– مەملەكەت باسشىسى حالىققا جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىن جاقسارتۋ, شەتەلدىك جانە وتاندىق ينۆەستورلارعا قولايلى جاعداي جاساۋ كەرەكتىگىن ايتتى. وسى تۇرعىدا وبلىستاعى نەگىزگى ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا توقتالا كەتسەڭىز.
– ۇلىتاۋ وبلىسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇمىسى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. 2025 جىلدىڭ 9 ايىندا وبلىستىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى وتكەن جىلعا قاراعاندا ءوسىپ, 150 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. جالپى, وبلىس قۇرىلعالى بەرى ەكونوميكاعا 700 ملرد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا تارتىلدى, ونىڭ 87%-ى جەكە ينۆەستيتسيالار ۇلەسىنە تيەسىلى. سونداي-اق 44 ملرد تەڭگەگە 9 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە قوسىلىپ, 1200 جۇمىس ورنى قۇرىلدى.
2025 جىلى وبلىستا جالپى قۇنى 138 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 16 ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋى باستالدى, بۇل 800 جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنداعى ەرەكشە ماڭىزدى جوبالار قاتارىندا جەزقازعان قالاسىنداعى مۇناي بازاسىنىڭ قۇرىلىسى, كۇكىرت قىشقىلى تسەحىنىڭ جاڭا ءوندىرىسىن ىسكە قوسۋ, قاراجال قالاسىنداعى باتىس قاراجال كەڭ ورنىن يگەرۋ, جالىن كومىر كەنىشىندە وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ, جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىندا بۋ-گاز قوندىرعىسىن سالۋ سياقتى ستراتەگيالىق باعىتتار بار. بۇل جوبالار ءوڭىردىڭ يندۋستريالىق الەۋەتىن ارتتىرىپ, ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋىنا زور سەرپىن بەرەدى.
بيىل جىل باسىنان بەرى جالپى سوماسى 28,5 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن ءتورت ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە قوسىلدى. اتاپ ايتساق, جەل ەلەكتر ستانساسى, مۇناي بازاسىنىڭ قۇرىلىسى, رەسپيراتور تسەحى, اسفالت-بەتون زاۋىتى ىسكە قوسىلىپ, 70 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن 12 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن ءۇش ءىرى جوبا – قوناقۇي كەشەنى, گەولوگيالىق كلاستەر, كوكونىس ءوسىرۋ كەشەنى ىسكە قوسىلسا, 200-دەن استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى.
بۇگىندە شەتەلدىك ينۆەستورلارىنىڭ قاتىسۋىمەن 3 جوبا قولعا الىندى. ۇلىتاۋ وبلىسىندا ەت ونىمدەرىن وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ (قۇنى – 5,5 ملرد تەڭگە, قۋاتتىلىعى – جىلىنا 150 مىڭ باس, 200 ادامدى جۇمىسپەن قامتيدى), كىرپىش زاۋىتىن سالۋ (قۇنى – 3,8 ملرد تەڭگە, قۋاتتىلىعى – جىلىنا 70 ملن كىرپىش شىعارادى, 26 ادامعا جۇمىس بەرەدى), تابيعي گازدى سۇيىلتۋ زاۋىتى (قۇنى – 5,5 ملرد تەڭگە, قۋاتتىلىعى – تاۋلىگىنە 500 مىڭ كۋب مەتر گاز).
– ءوڭىردى ساپالى اۋىزسۋمەن جانە جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە توقتالساڭىز.
– وبلىستا ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ اياسىندا 316 شاقىرىم سۋ جانە كارىز جۇيەلەرى, 47,8 شاقىرىم جىلۋ جەلىلەرى جاڭارتىلدى. قالا تۇرعىندارىنىڭ 100%-ى, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 97,3%-ى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىزسۋمەن قامتىلعان. قازىر 13 اۋىلدا اۋىزسۋ جوبالارى جۇزەگە اسىپ جاتىر. التى اۋىلدا بلوك-مودۋلدەر ورناتىلىپ, ءتورت اۋىلدا سۋ قۇبىرى جەلىلەرى سالىنادى. بيىل اۋىلداردى اۋىزسۋمەن قامتۋ دەڭگەيى 99%-عا جەتپەك.
سۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن «جەزقازعان قالاسىنىڭ شارۋاشىلىق-اۋىزسۋ تازارتۋ قۇرىلىستارىن قايتا جاڭارتۋ» جوباسى ىسكە اسىرىلىپ, ول 2026 جىلى اياقتالادى. سونىمەن قاتار ء«ۇيتاس-ايدوس», «ەسقۇلا» جەراستى سۋ كوزدەرىن پايدالانۋ جوبالارى قولعا الىنعان. قۇنى 16,8 ملرد تەڭگە بولاتىن ء«ۇيتاس-ايدوس» سۋ قۇبىرىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى اياقتالىپ, جەزقازعانعا جەتكىزىلەتىن سۋدىڭ 30%-ى جەراستى كوزدەرىنەن الىنادى. قالعان جوبالار 2027 جىلى اياقتالادى. سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرىن جاڭارتۋ شەڭبەرىندە 218,7 شاقىرىم جەلىنىڭ 164,8 شاقىرىمى (76%) قايتا جاسالدى. بۇرىن كوشەدەگى سۋ باعانالارىن پايدالانعان ەلدى مەكەندەر ورتالىق جۇيەگە قوسىلدى.
وبلىستى تۇراقتى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا «Kazakhmys Energy» جشس جەزقازعان جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنداعى قازاندىقتارعا اعىمداعى جانە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن اياقتادى. ساتباەۆ قالاسىنىڭ تۇرعىندارىن ساپالى كوممۋنالدىق قىزمەتپەن, جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 2025 جىلى جىلۋ جەلىلەرىن جاڭعىرتۋ بويىنشا ەكى جوبا قولعا الىندى. ناقتىراق ايتسام, «ساتباەۆ قالاسىنىڭ №1, 2 ماگيسترالدىق جىلۋ جەلىسىن قايتا قۇرۋ» جوباسىنىڭ قۇنى – 9 167,5 ملن تەڭگە. ۇزىندىعى – 5,3 شاقىرىم. جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 1 710,7 ملن تەڭگە ءبولىندى. بيىلعا جوسپارلانعان 2,4 شاقىرىم جىلۋ جەلىلەرىن اۋىستىرۋ جۇمىستارى جىلىتۋ ماۋسىمى باستالعانعا دەيىن اياقتالدى.
– جەزقازعان جانە ساتباەۆ قالاسىنىڭ تۇرعىندارى ء«سات تازالىق» جشس قوقىس تازالاۋ جۇمىسىنىڭ سىن كوتەرمەيتىنىن ايتىپ, ءجيى شاعىمداندى. بۇل مەكەمەنى باسقا كاسىپورىنمەن الماستىرسا دا قالا تازالىعىنداعى كەمشىلىكتىڭ بولۋىنا نە سەبەپ؟
– وسى جىلعى 1 قىركۇيەككە دەيىنگى كەزەڭدە جەزقازعان قالاسىنداعى قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى شىعارۋدى ء«سات تازالىق» جشس مەردىگەرى جۇزەگە اسىردى. الايدا جۇمىسشىلار سانىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مەن ارنايى تەحنيكانىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى جۇمىس تولىق كولەمدە بەكىتىلگەن كەستە بويىنشا ۋاقتىلى ورىندالمادى. وسىعان بايلانىستى ء«سات تازالىق» جشس-مەن كەلىسىمشارت بۇزىلدى. قازىر جەزقازعان قالاسىندا قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى شىعارۋ جۇمىستارىن «سامۇرىق استانا» جشس بەكىتىلگەن كەستەگە سايكەس جۇرگىزىپ جاتىر. الايدا كەيبىر ۋچاسكەلەردە ۋاقىتشا قيىندىقتار بار. بۇل نەگىزىنەن 15 جەراستى كونتەينەرىنىڭ زاقىمدانۋىنا جانە ورتەنۋ فاكتىلەرىنە بايلانىستى. ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا جەراستى كونتەينەرلەرىنە ارنالعان 20 قاپشىققا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇرگىزىلدى, مەردىگەر انىقتالدى. قازىر قالدىقتاردى شىعارۋ ءۇشىن سەگىز ارنايى اۆتوكولىك جۇمىس ىستەپ تۇر. سونىمەن قاتار 100 كونتەينەرلىك الاڭ اباتتاندىرىلدى, 250 ەۋروكونتەينەر ساتىپ الىندى. قوسىمشا 250 كونتەينەر مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ارقىلى وتكىزىلىپ, «نىسانا قولداۋ» جشس جەتكىزۋشى بولىپ انىقتالدى. قازىر ولاردىڭ 150-ءى جەتكىزىلدى.
– ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى سىرقاتتانسا, استانا, قاراعاندى قالاسىنا بارىپ, دەرتىنە شيپا ىزدەيتىنى بەلگىلى. جەزقازعاندا سالىناتىن پەريناتالدىق ورتالىق پەن ونكولوگيالىق ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى ناقتى قولعا الىندى ما الدە قاعاز جۇزىندە قالدى ما؟
– ءيا, وبلىستا ونكولوگيالىق جانە پەريناتالدىق ورتالىقتار سالۋ ماسەلەسى 2023 جىلدان بەرى كوتەرىلىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى, جالپى وڭىردە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ماقساتىندا «Turar Healthcare» كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامىمەن جاسالعان شارتقا سايكەس وبلىستىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ 2024–2033 جىلدارعا ارنالعان ماستەر-جوسپار ستراتەگياسى ازىرلەنگەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. اتالعان ورتالىقتار ماسەلەسى دە وسى جوسپارعا كىرەدى. وسى ماستەر-جوسپاردى جانە وبلىستاعى توسەكتىك ورىن قورىن ەسكەرە وتىرىپ, پەريناتالدىق جانە ونكولوگيالىق ورتالىقتار قۇرىلىسىن وڭتايلاندىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. وبلىستىق كوپسالالى اۋرۋحانانىڭ جانىنان 100 توسەكتىك جاڭا كورپۋس سالىنادى. بۇل بىزگە ونكولوگيالىق ءبولىمدى سول جەرگە كوشىرۋگە, سونداي-اق ونىڭ اتقاراتىن قىزمەتىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال بوساتىلعان الاڭداردا پەريناتالدىق ورتالىق ءۇشىن قوسىمشا ورىن بولىنەدى.
– باق وكىلدەرىمەن بولعان بريفينگتە سىزگە جەزقازعان, ساتباەۆ قالاسىنداعى جاسىل جەلەكتىڭ كۇتىمسىز قالعانى جونىندە ساۋال قويعان ەدىك. سوندا ءسىز كوگالداندىرۋعا بيىل قاناتقاقتى جوبا رەتىندە جەزقازعان قالاسىنىڭ اكىمىنە «ە-دەندرا» باعدارلاماسىن ەنگىزۋدى تاپسىرعانىڭىزدى ايتىپ ەدىڭىز. بۇل جوبا قاشان اياقتالادى؟
– «ە-دەندرا» جوباسى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ پورتالى ارقىلى ەكى رەت جاريالاندى, الايدا قاتىسۋشىلاردىڭ بولماۋىنا بايلانىستى كونكۋرس وتپەي قالدى. قازىر جوبانى ىسكە اسىرۋدىڭ بالاما جولدارى قاراستىرىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار قالادا كوگالداندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىس نازاردان تىس قالعان جوق. اعاشتاردى سانيتارلىق كەسۋ, بار جاسىل جەلەكتەردى سۋارۋ, كۇتىم جاساۋ شارالارى تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلەدى. اتالعان جوبانى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋعا قوسىمشا قارجى كوزدەرىن تارتۋ كوزدەلگەن.
– مەملەكەت باسشىسى حالىققا جولداۋىندا «جاساندى ينتەللەكتىمەن جۇمىس ىستەۋ قۇزىرەتىن قالىپتاستىرۋ مەكتەپ قابىرعاسىنان قولعا الىنۋعا ءتيىس» دەدى. ۇلىتاۋ وبلىسىندا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىنا قىزىعۋشىلىق تانىتقان وقۋ ورىندارى بار ما؟
– وڭىردە جاساندى ينتەللەكتىنى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋ جۇمىستارى جوسپارلى تۇردە جۇرگىزىلەدى. وبلىستاعى 1 324 پەداگوگ بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىنان ءوتىپ, ادىستەمەلىك قولداۋ الىپ وتىر. ءار مەكتەپتە جاۋاپتى تۇلعالار بەكىتىلىپ, جي-ءدى وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋ باعىتىنداعى جۇمىس باقىلاۋعا الىنعان. سونىمەن قاتار «تسيفرلىق ساۋاتتىلىق» جانە «ينفورماتيكا» پاندەرى اياسىندا جي ەلەمەنتتەرى وقىتىلادى. جەزقازعان قالاسىنداعى №14 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەبىندە «Digital leadership» تەحنولوگياسىن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ پەداگوگيكالىق ۇجىمىن جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن ءتيىمدى پايدالانۋعا ۇيرەتۋ, وقۋ ۇدەرىسىن تسيفرلاندىرۋ ارقىلى ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 21 پەداگوگ پەن 100 ءبىلىم الۋشى قامتىلىپ وتىر.
– جىلدىڭ باسىندا ۇلىتاۋ وڭىرىندە كيىكتەردىڭ جاپپاي قىرىلۋى ەلدى الاڭداتتى. وسى جاعداي قايتالانباس ءۇشىن قانداي ءىس-شارا قاراستىرىلىپ وتىر؟
– ۇلىتاۋ وڭىرىندە كيىكتىڭ جاپپاي قىرىلۋى ولاردىڭ سانىنىڭ ايتارلىقتاي وسۋىمەن بايلانىستى بولدى. اتالعان جاعدايدىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن «ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ۇلىتاۋ وبلىسى بويىنشا ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى» رمم-ءى كۇز مەزگىلىندە اقبوكەندەردىڭ وڭتۇستىككە قاراي كوشۋ جولدارىنا بوگەت كەلتىرمەيتىن جۇمىستارىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ قولعا الدى. سونداي-اق قىس مەزگىلىندە كيىك جانۋارىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋگە, قالىڭ قاردان كيىك ولەكسەلەرىن ۋاقتىلى ءارى دەر كەزىندە جيناۋ ءۇشىن قار شاناسىن ساتىپ الۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرىلدى. بۇگىندە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرستىق جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
اڭگىمەلەسكەن –
جۇلدىز تويبەك,
«Egemen Qazaqstan»
ۇلىتاۋ وبلىسى