قۇم ساعاتتاي سۋسىعان ۋاقىتتىڭ ءىزى بىتكەن ىستەرمەن قالادى. وسى ورايدا وتكەن 2014 جىل قوستاناي وڭىرىنە ءبىراز بەدەرىن سالدى. جىلداعى داستۇرمەن وبلىس جۇرتشىلىعى وكىلدەرى الدىندا وتكەن جىلعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قورىتىندىلار تۋرالى ەسەپ بەرگەن وبلىس اكىمى نۇرالى سادۋاقاسوۆ جاقسى مىسالدار مەن مالىمەتتەرگە سۇيەندى. وتكەن جىل ەلىمىز ءۇشىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى مەن الەمدى ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا تىققانداي قارجى داعدارىسىنىڭ قايتالاپ سوققان تولقىنىنىڭ اراسىنداعى جول ايىرىق سەكىلدى بولدى. اتالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا قوستاناي وبلىسىندا دا ءىرى جوبالار جۇزەگە استى. وعان وتكەن جىلدىڭ دا ۇلەسى مول. سونىڭ ارقاسىندا ونەركاسىپتە ناقتى كولەم يندەكسى – 100,2, اۋىل شارۋاشىلىعىندا – 100,8, قۇرىلىستا – 104,2, ساۋدادا 108 پايىزدى قۇرادى. ال داعدارىس سالدارىنان سوڭعى ءۇش جىل بويى كەن ءوندىرۋ سالاسىنىڭ ونىمدەرى – تەمىر كەنى مەن وڭدەلمەگەن التىن ءۇشىن الەمدىك نارىقتىڭ قولايسىز كونيۋنكتۋرا قالىپتاستى. بۇل كورىنىس 2014 جىلى دا جالعاستى. سونىڭ سالدارىنان وبلىستا ءوندىرىس كولەمى 6,9 پايىزعا تومەندەدى. سوعان قاراماستان, ونەركاسىپتەگى ناقتى كولەم يندەكسى 100 پايىزعا جەتىپ جىعىلدى. ونىڭ ەسەسىنە ۇقساتۋ, وڭدەۋ سەكتورى تىڭ سەرپىن الدى. مىسالى, 2011 جىلى ۇقساتۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى 29 پايىزدى قۇراعان ەكەن, ال وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ول 46,9 پايىز بولىپ, كەن وندىرىسىنەن 1,5 پايىز اسىپ ءتۇستى. قوستاناي وڭىرىندە العاش رەت ۇقساتۋ كاسىپورىندارى دايىنداعان دايىن ءونىم ءوندىرىسى شيكىزات وندىرىسىنەن اسىپ ءتۇستى. بۇل قوستاناي وبلىسى ءۇشىن تاريحي ماڭىزى بار مالىمەت بولاتىن. سونىمەن, جالپى ۇقساتۋ ونەركاسىبىندەگى ءوندىرىس ءوسىمى ءبىر جىلدا 9,1 پايىز بولدى. بۇل رەسپۋبليكا بويىنشا ەكىنشى ورىن.
جىل ىشىندە ءوندىرىس سالاسىنداعى ءوسىم جونىنەن مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى تۋ ۇستادى. قوستانايدىڭ اتى تەمىر كەنىنىڭ الىبىمەن شىقسا دا, مەتاللۋرگيا سالاسى ءوڭىر ءۇشىن جاس سالا بولىپ تابىلادى. مۇندا جىل تاۋلىگىندە 36 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. ارينە, مۇنداي كورسەتكىش 2013 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا تاپسىرىلعان, ءالى تولىق قۋاتىنا جەتە قويماعان «ەۆراسكاسپيانستال» زاۋىتىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعانىن ايتۋىمىز قاجەت. بۇل ناعىز زاماناۋي ءوندىرىس ورنى. وتكەن جىلى 8,9 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىردى. ولار وندىرگەن بەلتەمىرسىز زاماناۋي قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرمەيدى. ولار ونىمىمەن ەلىمىزدى تولىق قامتاماسىز ەتىپ, قالعانىن سىرتقا شىعارىپ وتىر. ۇستىمىزدەگى جىلى زاۋىت 365 مىڭ توننا بەلتەمىر شىعارماق, تولىق قۋاتىنا جەتكەندە ول جىلىنا 450 مىڭ توننا بولادى.
قالاي دەگەنمەن دە, قوستاناي ءوڭىرىنىڭ فلاگمانى – كەن ءوندىرىسى. ۇستىمىزدەگى جىلى ونى يگەرۋ جالعاسا تۇسەدى. «توبىل» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى پايدالى قازبالار سالاسىندا جالپى سوماسى 203 ميلليارد تەڭگە تۇراتىن 44 ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبانى جاساۋ ۇستىندە. 2015 جىلى تاران اۋدانىنداعى ەلتاي-4 كەنىشىندە تەمىر كەنىن, دەنيسوۆ اۋدانىنداعى كوماروۆ كەنىشىنەن ءمارمار تاس ءوندىرۋ باستالادى. بارلىعى جەتى كەنىشتە ءتۇستى مەتالل, قوڭىر كومىر, پوليمەتالدى كەن, باسقا دا ماڭىزدى قازبالار بارلاناتىن, وندىرىلەتىن بولادى.
ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ ءونىمى دە ارتىپ كەلەدى. الدىڭعى جىلعا قاراعاندا بىلتىر ساپقا قويىلعان اۆتوموبيل 20 پايىزعا ارتىق بولدى, ياعني 8,5 مىڭنان استام تەمىر تۇلپار شىعارىلدى.
بيىلدان باستاپ, قوستاناي مەن جىتىقارا قالالارىندا ەكى يندۋستريالىق ايماق قۇرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلە باستادى. ولار زاماناۋي وندىرىستەردى دامىتۋعا بايلانىستى بىرقاتار مىندەتتەردى شەشۋگە, وڭىرلىك ىشكى ءونىمدى ۇلعايتۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءيا, جۇمىس ورىندارىن ساقتاپ قالۋ ەسەپتى جىلدىڭ دا, الداعى ۋاقىتتىڭ دا ماڭىزدى مىندەتى بولادى. ول ءوندىرىس ورىندارىن ۇلعايتقاندا عانا مۇمكىن بولادى. العاشقى بەسجىلدىقتا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگەن 77 نىسان ومىرگە جولداما العان بولاتىن. ونىڭ ىشىندە 8-ءى وتكەن جىلدىڭ ەنشىسىندەگى جۇمىستار بولاتىن. ولاردا 455 جۇمىس ورنى اشىلدى. جالپى, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە اشىلعان كاسىپورىندار وتكەن جىلى عانا 79 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرگەن. وسى باعدارلامادان ورگەن 69 كاسىپورىننىڭ 55-ءى 2014 جىلى تولىق قۋاتىنا ەندى.
ەلباسى ەكونوميكانىڭ ىرگەتاسى دەپ باعالاعان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى قوستاناي ءوڭىرىن ەلىمىزدەگى استىق دەرجاۆاسىنا اينالدىردى. وتكەن جىلى 4 ميلليون 14 مىڭ گەكتار جەردىڭ ءونىمى جينالدى. ەگىن شارۋاشىلىعىندا ءارتاراپتاندىرۋ جۇمىسى وتكەن جىلى دا جالعاستىرىلدى. بيدايدىڭ 300 مىڭ گەكتارى قىسقارتىلىپ, مايلى داقىلدار 129 مىڭ گەكتارعا كوبەيتىلدى. بۇل الدىڭعى جىلدارعا قاراعاندا 2 ەسەدەن ارتىق كوپ.
اۋىل شارۋاشىلىعى ۇكىمەتتىڭ قولداۋىنا يە بولىپ وتىر. وتكەن جىلى كوكتەمگى دالا جۇمىستارى مەن كۇزگى جيىن-تەرىنگە 5 ميللياردتان استام تەڭگە ءبولىندى. ولاردىڭ 91 پايىزى يگەرىلدى. «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە دە مەملەكەتتىك كومەك وسە ءتۇسىپ, 15,7 ميلليارد تەڭگە سۋبسيديالار بەرىلدى. وبلىستا مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى قارقىن العان. قازىر وڭىردەگى 904 شارۋاشىلىقتا 164 مىڭ ءىرى قارا مالى بار. بۇل جالپى مال باسىنىڭ 40 پايىزى. ال وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن وبلىستا مالدىڭ باسىم بولىگى, 80 پايىزعا جۋىعى جەكە سەكتورعا تيەسىلى بولاتىن. مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ارقاسىندا ەت ءوندىرىسى دە ۇلعايدى. جىل تاۋلىگىندە ەت ءوندىرۋ – 24, ءسۇت 21 پايىزعا ارتتىرىلدى, سونىمەن قاتار, جۇمىرتقا 29 پايىزعا كوپ ءوندىرىلدى. جالپى, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءونىم كولەمى 233 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى, سونىڭ 71 ميلليارد تەڭگەسى مال شارۋاشىلىعىنا تيەسىلى. 2009-2014 جىلدار اراسىنداعى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىعىندا وبلىستاعى اگروونەركاسىپ كەشەنىندە 13 تاۋارلى ءسۇت فەرماسى, اسىل-تۇقىمدى 15 رەپرودۋكتور شارۋاشىلىعى, 27 بورداقىلاۋ الاڭى جانە 6 قۇس فابريكاسى پايدالانۋعا بەرىلدى. جىل سايىن وڭىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى ارتىپ كەلەدى. استىق پەن ۇندى بىلاي قويعاندا, وتكەن جىلى سىرتقا 557 توننا ەت پەن ەت ونىمدەرى, 8,8 مىڭ توننا ءسۇت, 656 توننا وسىمدىك مايى ارتىلىپتى. مۇنىڭ بارلىعى دا الدىڭعى جىلعا قاراعاندا 2-3 ەسە كوپ. وبلىستا قانداي سالادا دا دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارى جاقسى جۇمىس ىستەدى. مىسالى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» شەڭبەرىندە ەكونوميكانىڭ شيكىزات ەمەس سەكتورلارىندا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ مەن جۇمىس ورنىن ساقتاپ قالۋعا كوپ كۇش جۇمىلدىرىلدى. سونىڭ ارقاسىندا 10 مىڭنان اسا جۇمىس ورنى ساقتالدى, 2 مىڭنان اسا جۇمىس ورنى اشىلدى.
ال الەۋمەتتىك سالا دا ارتتا قالعان جوق. دەنساۋلىق, ادام ءومىرى – تابىستى بولاشاق نەگىزى. حالىق دەنساۋلىعىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنىڭ قارقىنى ءۇش جىل ىشىندە نارەستەلەردىڭ شەتىنەۋى 24 پايىزعا, ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ ءولىمى 25,5 پايىزعا, جۇرەك-تامىر جۇيەسى اۋرۋلارىنىڭ ءولىمى 36,8 پايىزعا, تۋبەركۋلەزدىڭ ءولىم-ءجىتىمى 47,5 پايىزعا ءتومەندەۋىنەن كورىندى. سالاماتتى ءومىر سالتىن دامىتۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اۋىلدى ساپالى مەديتسينالىق قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە تابىستى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. بۇل رەتتە وسى سالانى قارجىلاندىرۋ 32,9 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتىلدى.
وبلىستا بۇگىندە مەكتەپتەردىڭ 45 پايىزى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر تاپشىلىعىن جويۋ ماقساتىندا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى. وتكەن جىلى 17 بالاباقشا پايدالانۋعا بەرىلدى. وبلىس وڭىرىندە 174 شاقىرىم جول قايتا جاڭعىرتىلعان جانە جوندەلگەن.
دەگەنمەن, وبلىستا الەۋمەتتىك ماسەلەلەر بويىنشا اتقارىلاتىن شارۋالار دا از ەمەس. ەلدى مەكەندەردى اۋىزسۋمەن, گازبەن قامتاماسىز ەتۋ, اۋىل ادامدارىن جۇمىسپەن قامتۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ماماندار تاپشىلىعى اكىمگە زالدان بەرگەن سۇراقتاردان-اق كورىنىس تاۋىپ وتىردى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەەمەن قازاقستان».
قوستاناي وبلىسى.