بيىل ەلباسى جارلىعىنا سايكەس ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ حالىقتىڭ الدىندا ەسەپ بەرە باستاعانىنا ون جىل تولىپ وتىر. وسى ۋاقىتتىڭ ارالىعىندا اكىمدەر مەن تۇرعىندار اراسىنداعى ۇنقاتىسۋ مادەنيەتى جانە كەزدەسۋلەردىڭ ساپالىق دەڭگەيى اجەپتاۋىر وسكەنى كوزگە انىق كورىنەدى. وسىنداي وڭ احۋال اۋانى وتكەن سارسەنبى كۇنى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان نوعاەۆتىڭ ەسەپ بەرۋى كەزىندە دە ايقىن بايقالدى. بۇل رەتتە تاعى ءبىر ايتا كەتەر ءجايت, وبلىس اكىمىنىڭ اتىنا تۇرعىنداردان تۇسكەن ۇسىنىستار مەن تالاپ-تىلەكتەردىڭ ءبىر دە ءبىرىنىڭ اياقسىز قالماعانى. ونىڭ بارلىعىنىڭ جيناقتالىپ, سۇزگىدەن وتكىزىلگەنى, ەكشەلگەنى. وسى ۇسىنىس-تىلەكتەر نەگىزىندە بۇدان ەكى جىل بۇرىن ارنايى ءىس-شارالار جوسپارى جاسالعانى دا ۇيرەنۋگە تۇراتىنداي ءۇردىس دەۋگە بولادى.
ەگەر وبلىس باسشىسى ءوزى باسقارىپ وتىرعان ءوڭىردىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنە شىقپاي, شالعايداعى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تالاپ-تىلەكتەرى مەن مۇڭ-مۇقتاجدارىنا قۇلاق تۇرمەي بىردەن وبلىس ورتالىعىندا وتكىزىلەتىن كەزدەسۋگە كىرىسىپ كەتسە كوپ نارسەدەن ۇتىلار ەدى. ءارى ونىڭ ەسەبى جارتىكەش بولىپ قالار ەدى. وسى ورايدا نۇرلان نوعاەۆتىڭ بيىلعى جىلدىڭ باسىنان بەرى وبلىستىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە بولىپ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسۋى, بارلىق اۋدان, قالا اكىمدەرىنىڭ ەسەبىنە قاتىسىپ, وندا قوزعالعان وزەكتى ماسەلەلەرگە قانىعۋى قورىتىندى كەزدەسۋدىڭ ناتيجەلى بولۋىنا ءتاپ-ءتاۋىر سەپتىگىن تيگىزگەنىن اڭعاردىق.
اكىمدەردىڭ ەسەپ بەرۋى داستۇرگە ەنگىزىلگەن وتكەن ون جىلدىڭ ىشىندە ونى وتكىزۋ مەن ۇيىمداستىرۋ ءىسى دە ۇدايى جاڭعىرتىلىپ كەلەدى. قازىر ۇزاق ۋاقىت الاتىن سالا قۇلاش باياندامالار جاساۋ ءۇردىسى ازايىپ كەلەدى. بيىل جىل ىشىندەگى وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىن جان-جاقتى بەينەلەيتىن بەينەفيلمنىڭ كەزدەسۋلەرگە قاتىسۋشىلار نازارىنا ۇسىنىلۋى دا ۇتىمدى بولعان سەكىلدى. بۇدان كەيىن ءسوز العان وبلىس باسشىسى بەينەفيلمنەن كورىنىس تاپقان ماسەلەلەردى قايتالاماي, وتكەن 2004 جىلى اتقارىلعان ىستەرگە تەرەڭ تالداۋلار جاسادى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار باسشىلارى الدىنا قويعان باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ولاردىڭ ءار ءوڭىردىڭ تەك وزىنە عانا ءتان دامۋ ەرەكشەلىگىن ايقىنداپ, سول باعىتقا باسىمدىق بەرىلۋىن تاپسىرۋى ەدى. ەندەشە, اقجايىق اتىرابىنا ءتان دامۋ سيپاتى مەن ەرەكشەلىگى قانداي؟ كەزدەسۋ كەزىندە بۇل ساۋالدىڭ جاۋابىن ەسەپ بەرۋشى تايعا تاڭبا باسقانداي ايتىپ بەردى. اتاپ ايتقاندا بۇلار – ماشينا جاساۋ مەن مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ سالالارى. ارينە, ماشينا جاساۋ جالاڭ ۇعىم ەمەس. ونىڭ ارعى استارىندا ىشكى وڭىرلىك ءونىم مەن ونەركاسىپتى دامىتۋ, تۇتاستاي ەل ءوندىرىسى جيىنتىعىنا ءوڭىردىڭ قوساتىن ۇلەسىن ۇلعايتۋ دەگەن ءسوز. كەزدەسۋ كەزىندە ايتىلعانداي, باتىس قازاقستاننىڭ جۇلدىزى بۇل تۇرعىدا ەل اۋماقتارى شوعىرىندا جوعارى تۇر.
مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ سالاسىندا دا قول جەتكەن جەتىستىكتەر جەتكىلىكتى. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلارعا ۇسىنىلعان بەينەفيلمدە وسى سالاعا قاتىستى رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايتقان ءسوزى تىڭدالدى. ياعني, مۇندا مەملەكەت باسشىسى وبلىستىڭ ەڭبەككەرلەرىنە قاتىستى مال شارۋاشىلىعى بويىنشا ەلىمىزدە الدىڭعى ورىندا كەلەسىزدەر, وسى قارقىندارىڭىزدان تانباڭدار دەپ جوعارى باعا بەرىپتى. باتىسقازاقستاندىقتاردىڭ ەلباسى سەنىمىنەن شىعىپ كەلە جاتقانى ءسۇيسىندىرەدى. مۇنىڭ ناقتى مىسالى تەك مال ءوسىرۋ مەن ونىڭ ونىمدەرىن وڭدەۋ عانا ەمەس, باتىس قازاقستان وبلىسى تۇتاستاي اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا رەسپۋبليكا وڭىرلەرى اراسىندا ءبىرىنشى ورىندا كەلە جاتقانى دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
اسىرەسە, سالا مايتالماندارىنىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىنە جان-جاقتى كوڭىل بولگەنى اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق. سونىمەن بىرگە, ورال وڭىرىندە ءىرى قارا ەتىن ەكسپورتقا شىعارۋ ءىسى وڭ جولعا قويىلعان. بۇل ارادا ونىڭ اۋقىمى 8640 باس بورداقىلايتىن يانايكين كەشەنىمەن شەكتەلمەيدى. مۇنداي ينۆەستيتسيالىق جوبالار ءورىسى جىل سايىن ءوسىپ, كوبەيىپ كەلەدى. قازىر سونىڭ باستاۋىندا تاۋلىگىنە 1400 باس مارقا قوزىنىڭ ەتى وندىرىلەتىن رەسپۋبليكادا بالاماسى جوق كەلىستى كەشەن تۇر. سونىمەن بىرگە, تاۋلىگىنە جيىرما توننا ەت ونىمدەرىن وڭدەيتىن «جايىق ەت» كەشەنىنىڭ دە كەلەشەگى كەمەل.
نۇرلان نوعاەۆ ءوز ەسەبىندە مال شارۋاشىلىعى الەمدىك ۆەتەرينارلىق تالاپتارمەن ۇندەس, وزەكتەس دامۋى قاجەتتىلىگى جونىندە ورامدى وي ءتۇيدى. اكىم اتاپ كورسەتكەندەي, بۇل ءۇشىن وبلىس اكىمدىگى قۇزىرىندا ارنايى ۆەتەرينارلىق باسقارما قۇرىلعان. ەگەر ەپيزووتيالىق جاعداي ەسكەرىلمەسە, ونىڭ ورىن الۋ سەبەپتەرىن تەرەڭدەتۋ شارالارى ەسكە الىنباسا مال شارۋاشىلىعىن ويداعىداي دامىتامىن دەۋ بوس اۋرەشىلىك بولىپ قالار ەدى. سوندىقتان دا وبلىس باسشىسى وسى ماسەلەنى سالا ماماندارىنىڭ الدىنا وتكىر تۇردە قويدى.
بۇگىنگى تاڭدا ەلباسى تاراپىنان وبلىس اكىمدەرىنە قويىلىپ وتىرعان باستى تالاپتاردىڭ ءبىرى – ينۆەستيتسيا تارتۋ كولەمىن ۇلعايتۋ. بۇل باعىتتا دا جىل ىشىندە اتقارىلعان ىستەر از ەمەس. اتاپ ايتقاندا, وسى ارالىقتا نەگىزگى كاپيتالعا 73 ميلليارد تەڭگە قاراجات تارتىلىپتى. بۇل رەسپۋبليكاداعى ەڭ جوعارعى كورسەتكىش ەكەنى دە وڭىرگە تارتىلعان ينۆەستيتسيالىق ءوسىمنىڭ مولدىعىنان حابار بەرە الادى. سونداي-اق, وبلىس اكىمى اتاپ كورسەتكەندەي, ورال وڭىرىندەگى قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ قارقىنى دا جوعارى. بۇل كورسەتكىش جونىنەن باتىس قازاقستان ەلوردامىز استانا قالاسىنان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا تۇرعان كورىنەدى. كەزدەسۋدە العا تارتىلعان جاعىمدى دەرەكتىڭ ءبىرى وسىنداي.
ەلباسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا اتقارۋشى ورگان جەتەكشىلەرىنە جۇمىسپەن قامتۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋ جونىندە جاڭا مىندەتتەر قويعانى ءمالىم. بۇل ءىستى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان نوعاەۆ جىل ىشىندە جۇيەلى تۇردە جولعا قويا ءبىلىپتى. بۇل ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ جيىنتىق تابىسىن كوبەيتۋ شارالارى بەلگىلەنگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلاردىڭ سانى ەكى ەسەگە دەيىن تومەندەگەن. ارنايى تالداۋلار مەن ساراپتامالار جاسالعان كەزدە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلاردىڭ اراسىندا ەڭبەككە قابىلەتتى جانداردىڭ دا بولعانى انىقتالعان. سايكەسىنشە ولار دا تىزىمنەن الىنعان. جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋدىڭ باستى جولىنىڭ ءبىرى – تۇرعىندارعا شاعىن نەسيەلەر بەرۋ دەسەك – بۇل باعىتتا دا الىنعان اسۋلار مول. مىنە, وسى شاعىن نەسيەنىڭ كومەگىمەن ءوز ءىسىن اشقاندار كوپ. الايدا, وسى نەسيەنى كەيىننەن قايتارىپ بەرۋ ىسىندە قۇلىقسىزدىق كورىنىستەرى كەزدەسەدى. بۇل ءجايت نەسيە تيىمدىلىگىن تومەندەتەدى, دەدى ن.نوعاەۆ. ءدال وسىنداي كورىنىس تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق-شارۋاشىلىق سالاسىنداعى نىسانداردى جاڭعىرتۋ كەزىندە دە كەزدەسكەن.
جوعارىدا ايتىلعانداي, نۇرلان نوعاەۆ ءوز ەسەبىندە جىل ىشىندە اتقارىلعان ىستەردى تىزە بەرمەي, كەزدەسكەن ءتۇيىندى تۇستاردى دا جاسىرماي ايتىپ بەردى. سونىڭ ءبىرى – ورال قالاسىنداعى اپاتتى جاعدايداعى ۇيلەر پروبلەماسى. بۇدان قالاي قۇتىلۋعا بولادى؟ بۇل ءۇشىن وبلىس اكىمى مەن «سۆ.پليۋس» جانە «بولاشاق» قۇرىلىس كومپانيالارى اراسىندا ءتيىستى كەلىسىمدەر جاسالعان. مۇندا ءبىرىنشى تاراپ ينفراقۇرىلىمدىق جۇيەلەردى ۇسىنسا, ەكىنشى تاراپ وزدەرىندە بار ءۇي قۇرىلىسى كومبيناتىنىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانىپ ءۇي سالادى. كەيىن بۇل ۇيلەر اپاتتى ءۇي يەلەرىنە تەگىن ۇسىنىلادى. ال قۇرىلىستىڭ ەكىنشى ءبىر بولىگى كوممەرتسيالىق باعامەن وزگە سۇرانىس يەلەرىنە ساتىلماق.
تاعى ءبىر ايتار ءجايت, بۇگىندە وبلىستاعى اپات جاعدايىنداعى مەكتەپ عيماراتتارىن قالپىنا كەلتىرۋ باعدارلاماسى تولىق شەشىمىن تاۋىپ وتىر. ونىڭ بىرەۋى قايتادان تۇرعىزىلسا, ەكەۋى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلگەن. قالعان ءۇش مەكتەپ قۇرىلىسىنىڭ اياقتالار كۇنى تاياۋ. سونداي-اق, وڭىردە ءۇش اۋىسىمداعى مەكتەپتەر بۇگىندە تولىعىمەن جويىلعان.
ەسەپ بەرۋشى كەلەسى كەزەكتە وبلىستا قازىرگى كۇنى 83 مۇعالىم, 102 دارىگەر جەتىسپەيتىنىن العا تارتتى. نە نارسەنىڭ دە قادىر-قاسيەتى سالىستىرمالى تۇردە قاراعاندا كورىنبەي مە؟! وسى كورسەتىلگەن ساندار 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە ازايعانىن ەسكەرسەك, وڭىردە مۇعالىمدەر مەن دارىگەر كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن جويۋ جونىندەگى ىستەر جۇيەلى جۇرگىزىلگەنىن ايقىن كورۋگە بولادى. وبلىس اكىمى بۇدان سوڭ ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت سالالارىندا تىڭدىرىلعان سان الۋان ىستەر مەن قوعامدىق ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ جاي-كۇيىنە جان-جاقتى توقتالدى, ءارى تۇتاستاي العاندا وتكەن جىلى وبلىستا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ وڭ ديناميكاسى بايقالعانى جونىندە ناقتى دەرەكتەر كەلتىردى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا نۇرلان نوعاەۆ كەزدەسۋشىلەردىڭ سان الۋان سۇراقتارىنا جاۋاپتار قايتاردى.
بۇل جاۋاپتار ءوزىنىڭ ۇتقىرلىعىمەن, ۇتىمدىلىعىمەن, سەنىمدىلىگىمەن جانە ناقتىلىعىمەن ەرەكشەلەندى دەۋگە بولادى. ايتالىق, ن.نوعاەۆ جول-كولىك وقيعالارىن ازايتۋ ءۇشىن جول-كولىك قىزمەتىندە پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانىن كوبەيتۋ قاجەتتىلىگى جونىندەگى ساۋالعا ءدال قازىر مۇنداي مۇمكىندىك جوق, ءتارتىپ اركىمنىڭ ءوزىنىڭ ىشكى سانا-سەزىمىندە ورنىعۋى قاجەت, بۇل بارلىق قوعام مۇشەلەرىنىڭ ءتول پارىزى دەگەن جاۋاپ قايتاردى. وبلىستا گاز باعاسى نەگە قىمبات دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە ول بۇگىنگى كۇنى قالىپتاسقان تاريفتىك ولشەمدەر بويىنشا: «گاز باعاسىن تومەندەتۋگە ەشقانداي نەگىز جوق. قازىرگى باعا ءادىل ءارى ورنىقتى باعا. ءبىز تاياۋدا ۇلتتىق-ەكونوميكا مينيسترلىگىمەن كوممۋنالدىق قىزمەت باعالارىن تومەندەتۋ ەمەس, ونىڭ قازىرگى دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋ جونىندە كەلىسىمگە كەلگەنبىز. وسى باعىت وزگەرمەيدى. ال كورشىلەس اتىراۋ جانە اقتوبە وبلىستارىندا گاز باعاسى نەگە ءسال تومەن دەگەنگە كەلسەك, ونىڭ ەسەسىنە بۇل وڭىرلەردە ەنەرگيا باعاسى جوعارى. مىنە, باعالار وسىلاي سايكەستەندىرىلىپ وتىرادى», دەدى ول.
باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان نوعاەۆ اعا ۇرپاق وكىلدەرىنە ۇنەمى ۇلكەن قۇرمەتپەن قاراپ, قولداۋ كورسەتىپ, ءتىپتى ولاردىڭ قۋانىشتارى مەن قايعىلارىنا ورتاقتاسىپ جۇرەتىنىنە باتىسقازاقستاندىقتار جاقسى قانىق. ۇلىق بولساڭ – كىشىك بول دەگەن وسى دا. بۇل تۇرعىدا سوعىس ارداگەرى, ورال قالاسىنداعى «فرونتوۆيچكا» مايدانگەر ايەلدەر كلۋبىنىڭ مۇشەسى ليديا گۋبانوۆا بارلىق سوعىس ارداگەرلەرى اتىنان وبلىس باسشىسىنا ريزاشىلىعىن جەتكىزدى.
ءيا, وڭىردە جىل ىشىندە وبلىس باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان ءارى ناقتى شەشىمىن تاپقان ىستەر مول. ن.نوعاەۆ ەسەبىنىڭ قورىتىندىسىندا سونىڭ ءبارىن ءوز اتىنا جاپسىرماي, بۇل ءبىزدىڭ ءبارىمىزدىڭ ورتاق ءىسىمىزدىڭ ءناتيجەسى دەگەن ءتۇيىن جاسادى. ءبىز ونىڭ وسى جۇرەكجاردى ءسوزىن ماتەريالدىڭ تاقىرىبىنا شىعارعاندى ءجون كوردىك. مۇنىڭ ءوزى وبلىس باسشىسىنىڭ قاراپايىم كەلبەتىن تانىتقانداي اسەر قالدىردى. مەن ىستەدىم دەگەنشە, مىڭ ىستەدى دەسەڭشى دەپ تە وسىندايدا ايتىلسا كەرەك.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
باتىس قازاقستان وبلىسى.