جوشى ۇلىسى جانە بوزوق

باسقوسۋ اياسىندا «كونە بوزوق قالاشىعىنىڭ ارحەولوگيالىق قاز­بالارى نەگىزىندە اشىق اسپان اس­تىنداعى ۇلتتىق پارك قۇرۋ» جو­باسىنىڭ تولىقتىرىلعان تۇجى­رىم­دا­ماسى تالقىلاندى.

نەگىزگى تاقىرىپ ەۋرازيا كەڭىس­تىگىن­دەگى دالا وركەنيەتتەرىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا اسەر ەتكەن ۇلى دالا مادەنيەتى حاقىندا ءوربىدى. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ IV وتىرىسىندا پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ء«بىز قازاقستاندى الەم وركەنيەتىنىڭ دەربەس بولىگى رەتىندە تانىتۋىمىز كەرەك. قازاق حالقىنىڭ امبەباپ ءارى بىرەگەي ومىرلىك تاجىريبەسىن تولىق اشىپ كورسەتۋ ماڭىزدى. بۇل قازىرگى قازاقستاننىڭ ميسسياسىن تەرەڭ تۇسىنۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ بەسىگى بولۋ دەگەنىمىز – ءوز ەلىڭنىڭ وتكەنىن ەستە ساقتاۋ عانا ەمەس. سونىمەن بىرگە, بۇل – ءتۇرلى حالىقتار مەن مادەنيەتتەردى, داۋىرلەر مەن كەڭىستىكتەردى ورتاق يگىلىك ءۇشىن جۇمىلدىرۋ دەگەن ءسوز. تاريحىمىزدىڭ ءار بەلەسى بىزگە ءبولىنۋدى ەمەس, بىرىگۋدى, قيراتۋدى ەمەس, جاسامپاز بولۋدى ۇيرەتىپ كەلەدى. سوندىقتان قازاقستان ۇلى دالا جۇرەگى رەتىندە بۇگىن دە ءوزىنىڭ تاريحي ميسسياسىن جالعاستىرا بەرۋى كەرەك» دەگەن پايىمى كونفە­رەنتسيانىڭ باستى ۇستانىمى بولدى.

كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا رەسەي, وزبەكستان, مىسىر, يرلان­ديا جانە تۋنيستەن جەتەكشى عالىمدار قاتىستى. مىسىردان كەلگەن قوناق – تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اسۋانا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ابدۋلازيم گحالۆاش موحاممەد رياد ماملۇكتەر داۋىرىندە مىسىر­دى بيلەگەن قىپ­شاقتاردىڭ ساياسي جانە اسكەري تاريحىنداعى رولىنە توقتالسا, رەسەيلىك زەرتتەۋشى يسمەت زااتوۆ دەشتى قىپشاق دالاسىندا بوي كوتەرگەن التىن وردا جانە نوعاي حاندىعىنىڭ مادەني جانە ساياسي مۇراسى تۋرالى ماڭىزدى مالىمەتتەر ايتتى.

سونداي-اق وزبەكستاننان كەلگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور شودمان ۆوحيدوۆ حورەزم حاندىعىنىڭ قالىپتاسۋىنا جوشى ۇرپاقتارىنىڭ ءرولى مەن  گەنەالوگيالىق ساباقتاستىعى حا­قىندا بايانداسا, يرلانديالىق تاريحشى بۋلات راحيمزيانوۆ جوشى ۇلىسى تاريحىنىڭ حالىقارالىق عىلىمي زەرتتەلۋىندەگى زاماناۋي باعىتتاردى ۇسىندى.

تۋنيس اكادەمياسىنىڭ كوررەس­پوندەنت-مۇشەسى, پروفەسسور ميرلان ناماتوۆ تۇركى-ماملۇك اق­سۇيەكتەرىنىڭ شىعىس جەرورتا تەڭىزى تاريحىنداعى ورنىن اشىپ كورسەتسە, سانكت-پەتەربۋرگ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى الەكساندر مايوروۆ كوپشىلىككە جوشى ۇلىسىنىڭ اكىمشىلىك قۇرىلىمى مەن اسكەري ۇيىمداسۋ جۇيەسىن تالداپ-ءتۇسىن­دىر­دى. بۇلارمەن جالعاس تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايبولات كوشكىمباەۆ مۇحاممەد شايباني حاننىڭ تۇلعاسىن شىڭعىس اۋلەتى­نىڭ ساباقتاستىعى مەن جاڭا مەملە­كەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋى تۇرعىسىنان قاراستىرا سويلەدى.

*  *  *

كونفەرەنتسيانىڭ پانەلدىك سەسسياسىندا «بوزوق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى ساۋلە بوكەيحانقىزى بوزوق ۇلتتىق پاركىنىڭ قازىرگى مادەني ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋداعى ستراتەگيالىق ءرولىن اتاپ ءوتتى. ك.اقىشەۆ اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى مارال حابدۋلينا قالاشىقتىڭ التىن وردا داۋىرىندەگى رۋحاني جانە اكىمشىلىك ماڭىزىن باياندادى.

تۇركيانىڭ بوزوك ۋنيۆەرسيتەتى­نىڭ پروفەسسورى مەحمەت كۋتلۋ بولسا, سارىارقا ءوڭىرى جانە انا­دولى جەرىندەگى تاريحي-مادەني پا­راللەلدەردىڭ ۇيلەسىمى تۋرالى بايان­دادى. ءنوۆوسىبىر مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, سونىمەن قاتار ەۋرازيانىڭ كوشپەلى حالىقتارىنىڭ اسكەري تاريحى مەن قارۋ-جاراق رەكونسترۋكتسياسى سالاسىنداعى تانىمال مامان لەونيد بوبروۆ XI–XV عاسىرلارداعى دەشتى قىپشاق كوشپەلىلەرىنىڭ اسكەري مادەنيەتىنە قاتىستى جان-جاقتى تالداۋ جاسادى. رەسەيلىك عالىمنىڭ پايىمىن تولىقتىرعان تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ەتنوگراف, سۋرەتشى قاليوللا احمەتجان ءوزى جاساعان كوشپەلىلەردىڭ شابۋىل جانە قورعانىس تەحنيكاسىنىڭ رەكونسترۋكتسيالارىن ۇسىندى.

كونفەرەنتسيا سوڭىندا بوزوق قالاشىعى قاتارداعى ارحەولو­گيالىق نىسان ەمەس, ۇلى دالا مادەنيەتىنىڭ ساباقتاستىعىن اي­قىندايتىن ءرامىزى رەتىندە اتالدى. قا­لاشىقتىڭ تاريحي-مادەني جوباسىنىڭ جاڭارتىلعان تۇ­جىرىم­داماسى ەۋرازيا دالالىق وركە­نيەتتەرىنىڭ مۇراسىن ساقتاۋ مەن نا­سيحاتتاۋدىڭ ستراتەگيالىق با­عىتى رەتىندە بەكىتىلدى.