الماتى وبلىسىنىڭ الىستاعى اۋىلدارىنا اۆتوكولىك جولىن سالىپ, سول ەلدى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتىپ, ەلدى مەكەندەردە ءوندىرىس ورىندارىن اشىپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن رەتتەپ, ومىرلىك قاجەتتىلىكتەردى مەملەكەتتىك ساياساتقا ساي اتقارىپ جۇرگەن مەتسەنات باۋىرجان وسپانوۆتىڭ ەڭبەگى ەرەن.
تۋعان جەرگە تۋىڭ تىك
قازاقتا «حالىقتىڭ باعىنا تۋعان ۇل» دەگەن جاقسى ءبىر ءسوز بار. ءومىردىڭ وزىنەن الىنعان وسىناۋ ۇلاعات الاكول اۋدانى, جىلاندى اۋىلىنىڭ تۋماسى باۋىرجان وسپانوۆقا دا ارنالىپ ايتىلعان دەۋگە بولادى. حالىق وسى مەتسەنات اۋىلدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋ ءۇشىن سالعان تاقتايداي تەگىس جولمەن اۆتوكولىكتەرىن جۇيتكىتە جۇرگەندە دە, اۋىل كوشەلەرىندە سامالاداي جارقىراعان ەلەكتر جارىعىنىڭ استىندا جۇرگەندە دە, كۇندەلىكتى تۇرمىس قاجەتتىلىگىن وتەۋ ءۇشىن اشىلعان ءوندىرىس ورىندارىندا ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ تە العىس ايتۋدان استە تانبايدى. بالالارىنىڭ زاماناۋي تەحنيكانىڭ سان ءتۇرىن كورىپ, مەڭگەرىپ, وقۋ وردالارىندا ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى شەتەلدەردە جۇرگەن اۋىلداستارىمەن بايلانىسىپ وتىرعانىن كورىپ سوعان جاعداي جاساعان باۋىرجان وسپانوۆپەن قالاي عانا ماقتانباسسىڭ؟! ويتكەنى, قاي كەزەڭدە بولسىن ءار وڭىردەن تابيعات-انا تۋما تالانتتى ومىرگە اكەلىپ, تانىتىپ ەلىنە, جەرىنە قىزمەت ەتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىرعان. سول مۇمكىندىكتى پايدالانا بىلەتىن, اسپايتىن, تاسپايتىن, قاراپايىمدىلىعىنان تانبايتىن اردا ويلى جاندار بولادى. سالقىن ويى, ىستىق ىقىلاسى ارالاسا ەت جۇرەگىندە قايناعاندا اقىلىنىڭ كەنى ساناسىندا شىمىرلاي شىعىپ باۋىرجان وسپانوۆ سىندى اتپال ازاماتتار عانا جول تاۋىپ بيىكتەن بيىككە كوتەرىلە بىلەدى. بيىكتەگەن سايىن ەلىنە, جەرىنە دەگەن ءىلتيپاتى بەكي ءتۇسىپ, اراقاتىناستى جاقسارتقان ۇستىنە جاقسارتا ءتۇسۋى دە پايىمدىلىعىن, پاراساتتىلىعىن ءھام كىسىلىك كەلبەتىن كورسەتەدى.
تاۋ بالاسى تاۋعا قاراپ وسەدى دەمەكشى, باۋىرجان وسپانوۆ تا ءوزى تۋىپ-وسكەن ولكە ىسپەتتى بيىك ءارى كەڭ. ول جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ سولتۇستىگى شىعىس قازاقستان وبلىسىمەن, ال كۇنشىعىسى قىتاي شەكاراسىمەن شەكتەسىپ جاتقان اسەم دە سىمباتتى جىلاندى اتتى اۋىلدا تۋىپ-ءوستى. سالىستىرمالى تۇردە الساق ۇلكەن جۇرەكتى ازامات شىققان اۋىلدىڭ ۇلكەندىگى بەلگيا مەملەكەتىنىڭ, ايتپەسە ەكى ەسەلەنگەن يزرايل ەلىنىڭ جەرىمەن تەڭ. ەڭ باستىسى, تابيعاتى وتە باي. زاڭعار تاۋلار باۋرايىندا ورنالاسقان اياداي اۋىلدا تەك دارىلىك ءشوپتىڭ سان مىڭ ءتۇرى وسەدى. كوكتەم شىعىسىمەن قۇلپىرىپ, جازعىتۇرىم جايناي, جارىسا وسكەندە سۇيسىنبەسكە ءاددىڭىز قالمايدى.
باۋىرجان كەڭەسبەك ۇلى وسپانوۆ «ZHERSU» اتتى وندىرىستىك ينۆەستيتسيالىق كورپوراتسيانىڭ نەگىزىن قالاپ, سالۋشى ءارى باسشىسى بولىپ تابىلادى. بۇل كومپانيانىڭ قۇرامىنا تالدىقورعانداعى «تاتەك» ااق, « سايمان كورپوراتسياسى», ZHERSU ROWER, ZHERSU METAL اق, Alakol Riant, Kerneu Limited كىرەدى. سونىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمىندا ەگىن جانە مال شارۋاشىلىعىن ءوسىرۋ ءۇشىن 160 مىڭ گەكتار جەر تاعى بار. تانىمال بيزنەسمەن, مەتسەنات الماتى ەنەرگەتيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى. ونىڭ 2012 جىلى قازاقستانداعى وتە ىقپالدى 50 بيزنەسمەننىڭ تىزىمىندە 48-ورىن الىپ تۇرعانىن ايتساق جەتكىلىكتى.
ءسال شەگىنىس جاساپ, وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنان ءبىر مىسال الساق, قالا مەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىسى وتە ناشار بولعانى ايان. قاراپايىم حالىق ءىلدالدالاپ كۇنكورىس قامىن كۇيتتەگەن بازارلار بىرتىندەپ جابىلدى, اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدار جۇمىستارىن توقتاتقاندىقتان ولارعا ەش جەردەن نەسيە دە, قاجەتتى تەحنيكا دا, تىڭايتقىش تا بەرىلمەگەندىكتەن ءونىم تۇسىمدىلىگى جوق بولدى. مال باسى ازايدى. مىنە, سول كەزەڭدە الاكول اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتتارى باس بولىپ, وڭىردەن شىققان بيزنەسمەندەردەن كومەك سۇراعاندا ءبىرىنشى كەزەكتە جۇرتتىڭ اۋزىنا باۋىرجان وسپانوۆ تۇسكەن ەدى. ءۇمىت اقتالىپ, ول حالىق سەنىمىنەن شىقتى.
تاعى ءبىر ەلگە تيگىزگەن پايداسىن پاش ەتسەك 2010 جىلى جىلاندى اۋىلىنىڭ قۇرىلعانىنا 80 جىل تولعاندا باۋىرجان وسپانوۆ اۋىلدى قاق جارىپ جاتقان ورتالىق كوشەگە اسفالت توسەتىپ, اۋىل ءسانىن كىرگىزىپ, «نۇر-اي» اتتى كافەنى جانە سپورت كەشەنىن سالىپ بەرگەن ەدى. ارينە, اۋىل كلۋبى دا كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. نەگىزى, جىلاندى اۋىلىندا باۋىرجان وسپانوۆتىڭ كومەگىن كورمەگەن وتباسى كەم دە كەم. جىلاندى قازاق ورتا مەكتەبى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, كەڭ دە جارىق كابينەتتەردە لينگافوندى سىنىپ, ينتەراكتيۆتى تاقتا قويىلعانى تاعى بار. بۇل قاجەتتىلىكتەردى وتەۋگە 150 ملن. تەڭگە جۇمسالدى. ونىڭ سىرتىندا 40 وقۋشىنى تاماقتاندىرۋعا قاراجات بولىنگەن-ءتىن. سول شاكىرتتەردىڭ تەڭ جارتىسى از قامتىلعان وتباسىلاردان شىققان. اۋىلدا بوس قالعان عيماراتتى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, الاتاۋ ۇلتتىق پاركىنە پايدالانۋعا بەردى. بيزنەس جۇمىسى ءوز الدىنا دەسەك, باۋىرجان وسپانوۆتىڭ تاعى ءبىر قىرى مەيىرىم مەن رۋحانياتتى دا ۇمىتپايدى. اۋىلدان شىققان جاس ماماندارعا قولداۋ كورسەتۋ تاعى بار. مىسالعا, «ديپلوممەن – اۋىلعا!» اتتى جوبا اياسىندا باۋىرجان وسپانوۆ تۋعان اۋىلىندا 9 تۇرعىن ءۇيدى ساتىپ الىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, جاس مامانداردىڭ پايدالانۋىنا بەردى. ونىڭ سىرتىندا ارقايسىسىنا 200000 تەڭگە سىياقىنى دا ءوزى بەردى. ەلباسىنىڭ «2050» ستراتەگياسىنا وراي ناقتى دا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزە بىلگەن باۋىرجان وسپانوۆ جىلاندى اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتى فيزيكا-ماتەماتيكا باعىتىنداعى مامانداندىرىلعان مەكتەپ-گيمنازياسىنا اينالدىرا ءبىلدى. ناتيجەسى جاقسى.
دەرەك پەن دايەك
باۋىرجان كەڭەسبەك ۇلىنىڭ جىلاندى اۋىلدىق وكرۋگىنە كورسەتىلگەن دەمەۋشىلىگى.
2002 جىل. جىلاندى اۋىلىندا 130 ورىندى مەشىت سالىندى, 2010 جىلى جىلاندى اۋىلدىق مادەنيەت ءۇيى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, سپورت كەشەنى سالىندى, 2011 جىلى جىلاندى ورتا مەكتەبى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى.
2012 جىل. حالىققا تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى جانە 15 ادامدىق جۇمىس ورنى اشىلدى (تىگىن تسەحى, شاشتاراز, اياق كيىم جوندەۋ). جاس ماماندارعا 3 تۇرعىن ءۇي سالىندى. 2013 جىلى جىلاندى مەكتەپ-ليتسەي ماماندارىنا 11 تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, (تۇرمىستىق تەحنيكاسىمەن, جيھازدارىمەن) بەرىلدى. 3 تۇرعىن ءۇي كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. اۋىلدىق مادەنيەت ۇيىنە كينوتەاتر قويىلدى. اۋىلدىڭ جاستارىنا دەمالىس ساياباعى سالىنىپ, كوشەلەرگە جارىق باعانالارى ورناتىلدى. «مەكتەپكە جول» اكتسياسىمەن مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ۇستازدارى جانە كىشى تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەرى تولىقتاي كيىممەن قامتىلدى. مەكتەپ كىتاپحاناسى وقۋ قۇرالدارىمەن ەلەكتروندى وقۋ كىتاپتارىمەن, جيھازدارىمەن تولىق جابدىقتالدى. مەكتەپكە 15 كومپيۋتەر مەن 40 پارتا بەرىلدى. مەكتەپ ينتەرناتىندا 40 ورىندىق جاتار جەر تولىقتاي جابدىقتالدى. مەكتەپتىڭ فيزيكا, بيولوگيا, حيميا زەرتحانالارى تولىقتاي جابدىقتالدى. جەتىسۋ الاتاۋى ۇلتتىق تابيعي پاركىنە عيمارات سالىنىپ بەرىلدى. جىل سايىن جاعدايى تومەن وتباسىلارعا, كوپ بالالىلارعا, جەتىم-جەسىرلەرگە اقشالاي, زاتتاي, مالداي كومەك كورسەتىلەدى. جىلاندى اۋىلدىق وكرۋگى اكىمدىگىنىڭ عيماراتى تولىق كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. مادەنيەت ءۇيى اعىمدى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. 2002 جىلدان بەرى جىلاندى اۋىلدىق مەشىتى (قىسقى جىلىتۋ كەزەڭى, اعىمدى جوندەۋ, يمامنىڭ ەڭبەكاقىسى, بارلىق ءدىني مەرەكەلەر) تولىق قارجىلاندىرىلدى. 1998 جىلدان باستاپ اۋىلداعى مادەني ءىس-شارالاردى تولىعىمەن قارجىلاندىرادى. دەنساۋلىعى ناشار ازاماتتاردىڭ ەم الۋىنا تولىق كومەك كورسەتىلەدى. 2014 جىلى 2 تۇرعىن ءۇي سالىندى. ورتالىق مونشا سالىپ, قولدانىسقا بەرىلدى. 2015 جىلى ورتالىق ساياباققا سپورت جابدىقتارى, سوعىس قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش ورناتتى.
لەپسى اۋىلدىق وكرۋگىندە 2014 جىلى «اۋىلىم» كافەسى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, بارلىق جيھازىمەن حالىق يگىلىگىنە بەرىلدى. 2014 جىلى اۋىلدىق مادەنيەت ۇيىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, كينوتەاتر اشىلدى. 2014 جىلى بال قوراپتاۋ تسەحى اشىلدى; 2014 جىلى اۋىلدىڭ ىشكى كوشەلەرىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بۇل جۇمىستارعا بارلىعى 280 ملن. تەڭگە قاراجات بولىنگەن.
مەملەكەتتىك ساياساتقا ساي ارەكەت ەتىپ, ەلباسىنىڭ ايتقان جۇمىسىن الىستاعى اۋىلداردا جۇزەگە اسىرىپ, حالىقتىڭ كوكەيىندەگى كوپ ويدى ءدوپ باسىپ جۇرگەن مەتسەناتپەن جۇزبە-ءجۇز كەزدەسۋدىڭ ءساتى تالدىقورعاندا ءتۇستى. از سوزبەن كوپ وي جەتكىزەتىن قارىمدى قابىلەتى بىردەن اڭعارىلادى. الماتى قالاسىنىڭ جانە ماڭعىستاۋ, وڭتۇستىك قازاقستان, شىعىس قازاقستان, سونداي-اق, جەتىسۋ جەرىنەن شىققان تانىمال بيزنەسمەندەردىڭ باسىن قوسىپ وتكىزگەن كەلەلى جيىندا جاقسى ءارى ورامدى ويلارىن ورتاعا تاستادى. سوندا باۋىرجان وسپانوۆ قازاق ساحاراسىندا, ناقتىلاي تۇسسەك, جەتىسۋ جەرىندە العاش اشىلعان ءبىلىم ورداسى مامانيا مەكتەبى تۋرالى قۇندى پىكىر ايتتى. مامانيا مەكتەبى تۋرالى جەتىسۋ ەنتسيكلوپەدياسىندا دا جازىلعان.
«مامانيا» مەكتەبى جەتىسۋ وڭىرىندەگى العاشقى ۇلتتىق-دۇنيەتانىمدىق وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى. 1909 جىلى اقسۋ اۋدانى, قاراعاش مەكەنىندە مەدرەسە رەتىندە اشىلدى. الايدا, ونىڭ تاريحى ودان ارىدەن, ياعني مامان بالاسى تۇرىسبەكتىڭ وسى مەكەنگە 3 كلاستىق مەكتەپ ءۇيىن سالدىرۋىنان – 1899 جىلدان باستالعان. مەكتەپتە 2 تاتار مولداسى ساباق بەرىپ, شاكىرتتەرگە يسلام ءدىنىنىڭ تاريحىن, شاريعات جولىن, قۇران تۇسىرمەلەرىن وقىتقان. ەل اراسىندا «مامانيا» مەكتەبى اتالىپ كەتكەن وقۋ ورنىنىڭ العاشقى تۇلەكتەرى ءىلياس جانسۇگىروۆ پەن ءبىلال سۇلەەۆ.
العاشىندا تاتار مۇعالىمدەرى ساباق بەرىپ, كەيىن مەدرەسە يەلەرى «ايقاپ» جۋرنالى, «قازاق» گازەتى ارقىلى ءبىلىمدى قازاق زيالىلارىن جۇمىسقا شاقىردى. مامان ۇرپاقتارى شەتتەن كەلگەن مۇعالىمدەرگە باسپانا بەرىپ, جىلىنا 2500 سوم جالاقى تولەۋدى (سول كەزدە 3 سومعا 1 قوي جانە 1 ەشكى ساتىپ الۋعا بولاتىن) ءوز مىندەتتەرىنە الدى. 1911-15 جىلدارى ارالىعىندا قازاننان, چەليابينسكىدەن, سەمەيدەن, ورالدان ءارتۇرلى ءپان مۇعالىمدەرى كەلىپ, ساباق بەرگەن. ءدىني-دۇنيەتانىمدىق ساباقتارمەن قاتار مەدرەسەدە وقيتىن شاكىرت قىزدارعا قولونەر ماشىعى ۇيرەتىلگەن. شاكىرتتەر 1-كلاستان باستاپ قازاق ءتىلى, اريفمەتيكا, 2-كلاستان يمان-شارت, قۇران, 3-كلاستان ورىس ءتىلى, پايعامبارلار تاريحى, گەوگرافيا, 4-كلاستان زوولوگيا, 5 كلاستان يسلام تاريحى, تاتار تاريحى, حاديس پاندەرىن قازاق تىلىندە وقىپ ۇيرەندى. مەكتەپ جانىنان ەرەسەكتەرگە ورىس ءتىلىن ۇيرەتەتىن كەشكى كۋرستار اشىلدى.
احمەت بايتۇرسىنوۆ مەكتەپ شاكىرتتەرىنىڭ اراسىنان زەرەكتەرىن تاڭداپ الىپ, ۋفا, ورىنبور, ترويتسك, قازان جانە تاعى باسقا قالالارعا وقۋعا جىبەرۋدى, ولارعا جىل سايىن 300 سوم مولشەرىندە جاردەماقى جانە ستيپەنديا تولەۋدى دە مامان ۇرپاقتارى ءوز مىندەتتەرىنە العانىن ۇلگى ەتىپ, «قازاق» گازەتىنىڭ №174 سانىندا جازدى. 3 قاباتتى مەكتەپكە 1963 جىلى ىبىراي التىنسارين ەسىمى بەرىلەدى. 1998 جىلى وعان تاريحي اتاۋى قايتارىلىپ, «مامان قازاق ورتا مەكتەبى» دەپ اتالادى. بۇل جەردە ايتايىن دەپ وتىرعان ويىمىز تاۋ تۇلعالى ءھام ءىرى ويلى ازاماتتىڭ كەسەك وي ايتۋمەن شەكتەلمەي, ناقتى ومىردە ۇلت بولاشاعى ءۇشىن ءىس اتقارىپ تا جۇرگەندىگى ەدى.
«الاكول اۋدانىندا اگرارلى سالانى دامىتۋعا باۋىرجان كەڭەسبەك ۇلىنىڭ باستاماسىمەن «ءىرى قارا مال ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «ارقارلى-مايبۇيرەك» سەرىكتەستىگىنە اۆستراليادان 3 ملرد. تەڭگەگە 5563 باس ەتتى باعىتتاعى «گەرەفورد», «انگۋس» اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالى ساتىپ الىندى. بۇگىندە 3400 باس ءتول الىنىپ, اسىل تۇقىمدى مال باسى 8 مىڭنان استى. «ارقارلى-مايبۇيرەك» سەرىكتەستىگىنە 2 ملرد. 812 ملن. تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. كەلەشەكتە ىشكى نارىقتى مال ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ەكسپورتتاۋ ماقساتىندا اۋداندا 5000 باسقا ارنالعان مال بورداقىلاۋ الاڭى سالىنادى جانە 2016-2017 جىلدارى ەت كومبيناتىن ىسكە قوسۋ جوسپارى بار. سەرىكتەستىكتىڭ ەڭ باستى ماقساتى – ءىرى قارا مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ. وندا 24 ادام جۇمىسقا ورنالاسىپ, تۇراقتى جالاقىلارىن الىپ وتىر. «كومپانيا تاۋ سامال لتد» سەرىكتەستىگىندە ءسۇتتى باعىتتاعى ءىرى قارا مالى, «قايىڭدى» سەرىكتەستىگىندە جىلقى مالى, «الاكول-اگرو» سەرىكتەستىگىندە ۇساق مالدار وسىرىلەدى, ەگىن شارۋاشىلىعىمەن دە اينالىسادى. بيىل جىلاندى اۋىلىندا باۋىرجان وسپانوۆتىڭ دەمەۋشىلىگىمەن ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي جىلاندى اۋىلىنان سوعىسقا قاتىسقاندارعا ارناپ ەسكەرتكىش اشىلدى. قازىرگى تاڭدا لەپسى اۋىلىنداعى بوس تۇرعان عيماراتتى الىپ كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, سپورت كەشەنىن جابدىقتاۋدا. ءاربىر اۋقاتتى ازامات باۋىرجان وسپانوۆتاي تۋعان جەرىنە, ەلىنە ەڭبەك سىڭىرسە, يگى ءىس بولار ەدى», دەدى الاكول اۋدانىنىڭ اكىمى الىبەك جاقانباەۆ.
قورىتا ايتقاندا, ماقالانىڭ «قولعابىس» دەگەن تاقىرىپپەن بەرىلۋىنىڭ وزىندىك ءبىر ءمانى بار. ەلباسىنىڭ يگى باستامالارىنىڭ ەل ىشىندە دۇرىس جۇزەگە اسىرىلۋىنا باۋىرجان وسپانوۆ سىندى تانىمال بيزنەسمەندەردىڭ قولداۋ كورسەتىپ, وزىندىك قولعابىستارىن تيگىزىپ جۇرگەندىگىن وقىرماندارعا جەتكىزۋدى ماقسات ەتتىك.
نۇربول الدىباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى وبلىسى.