ءبىر كەزدەرى ۇيرەك ۇشىپ, قاز قونعان, شاعالاسى شۋلاپ, سازانى تۋلاپ, اق تولقىنى جاعاعا اتقان, سۋى, تۇزى, قۇمىنا دەيىن جانعا داۋا, دەرتكە شيپا بولعان كورىكتى دە كيەلى قىزىلكولدىڭ بازارى تارقاپ, باسىنان باق تايعالى قاشان. بايلىعى – بالىعىنان ايىرىلعانى ازداي, ەندى ءنارى مەن ءسانى – سۋىنان دا ايرىلىپ, تۇز باسقان ءولى شۇڭقىرعا اينالۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر.
ۇزدىكسىز قۇيىلىپ جاتاتىن ءۇشباس وزەنىنىڭ سۋىن ىرگەلەي قازىلعان وندىرىستىك كارەرلەر جۇتىپ, قالعانىن ساعالاي ەگىلگەن جەكەمەنشىك ەگىستىكتەر سىمىرگەن, قىزىلكول 1992 جىلدارى تارتىلىپ قالعان ەدى. سۋىنىڭ كولەمى 20 ملن تەكشە مەترگە (90%) دەيىن ازايۋىنا بايلانىستى ۇكىمەت تاراپىنان ارنايى كوميسسيا شىعىپ, (وعان «قازگيپراريستىڭ» شىمكەنت جوبالاۋ ينستيتۋتى تارتىلدى) كەشەندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى, 2002 جىلى قىزىلكول ەرەكشە قورعالاتىن ايماق رەتىندە وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ دەپارتامەنتىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلگەن. 2003 جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 20 ملن تەڭگە قارالىپ, باباتا سۋ قويماسى سالىنىپ, ونىڭ سۋىن بەتون كانال ارقىلى قىزىلكولگە قۇيۋ جوسپارلاندى. الايدا كانالعا ەسكى لوتوكتار پايدالانىلىپ, سۋ كولگە جەتپەستەن دالاعا ءسىڭىپ, يگى ءىس ناتيجەسىز اياقتالدى. بۇل ءبىزدىڭ رەنىشىمىزدى تۋعىزىپ, ءتيىستى ورىندارعا ءوز تالاپ-ارىزىمىزدى جولداپ, قول جيناپ, دابىل قاقتىق. سودان 2006 جىلعى 28 قىركۇيەكتە ۇكىمەتتىڭ №932 قاۋلىسىمەن قىزىلكول رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار مەملەكەتتىك تابيعي-قورىق قورى وبەكتىلەرىنىڭ تىزبەسىنە ەندى. مەملەكەت قورعاۋىنا, قامقورلىعىنا العان سوڭ وكپە-رەنىشىمىز بىردەن باسىلىپ, كولىمىز شالقيدى دەپ قۋاندىق. بىراق ءبىز كۇتكەندەي بولمادى. اندا-ساندا جاعاسىن قوقىس, بالشىقتان, بالدىردان تازارتقانىمىز بولماسا, وعان ساۋساعىمىزدىڭ ۇشىن دا تيگىزە الماي قالدىق. ويتكەنى مەملەكەتتىڭ قورعاۋىنا الىنعان ايماققا تال ەكپەك تۇگىل, ءبىر ءتۇيىر تاسىن قوزعاۋعا دا قۇقىڭ جوق ەكەن. ايتپەسە, سول كەزدەرى تەك جەرگىلىكتى عانا ەمەس, باسقا وبلىستىڭ كاسىپكەرلەرى تاراپىنان دا قىزىلكولدى كوركەيتۋ, دەمالىس ورنىن سالۋ جونىندە كوپتەگەن ءتيىمدى ۇسىنىس ءتۇسىپ, ءتىپتى قيانداعى كورەيادان دا ينۆەستورلار كەلگەن ەدى. بىراق كول اۋداننىڭ بالانسىندا بولماعاندىقتان, سول نيەت بىلدىرۋشىلەردىڭ بىردە-بىرەۋىنە اۋدان اكىمدىگى ءوز تاراپىنان ناقتى قولداۋ كورسەتە الماي, 800 گەكتاردى قۇرايتىن اۋماعىنا دەمالىس, ەمدەۋ ورىندارى سالىنىپ, دامۋ جولىنا تۇسەدى دەگەن كولىمىز بۇرىنعى كۇيىنە زار بولىپ, سۋىنان ايىرىلىپ, تۇزى اسپانعا ۇشا باستادى. الايدا كوپ ۇزاماي وزدىگىنەن بۇرىنعى قالپىنا كەلىپ, ءبىزدىڭ دە الاڭ كوڭىلىمىز ورنىنا تۇسكەندەي بولعان. ەندى مىنە, ارادا جيىرما جىل وتكەندە, سول كورىنىس قايتالانىپ, تاعى دا الاڭداي باستادىق.
كەزىندە «قىزىلكولدى ساقتاپ قالايىق!» دەپ دابىل قاقتىق. اياعىمىز تالعانشا ءۇي-ءۇيدى ارالاپ قول جيناپ, ۇزدىكسىز حات جازىپ, جاۋاپتى ورىندارعا جولدادىق. بىراق ءبارىمىز جابىلىپ ءجۇرىپ, كولىمىزگە ءبىر ءشومىش سۋ دا قۇيا المادىق. وسىلايشا, قىزىلكولىمىز دە كەزىندە «سەكسەن كول» اتالىپ داۋرەنى جۇرگەن, بۇگىندە تەك ورنى عانا قالعان قاراكولدىڭ كەبىن كيىپ, كوز الدىمىزدا تارتىلا باستادى.
قاراكول دەمەكشى, كەزىندە اۋىل اقساقالدارىنىڭ اۋزىنان قاراكول مەن قىزىلكولدىڭ اراسىندا جەراستى سۋ جولى بولۋى مۇمكىن دەگەندى دە ەستىپ قالاتىن ەدىك. ەگەر شىنىمەن دە سول ايتقانداي بولسا, سوزاق جەرىنە تالاس وزەنىنىڭ سۋىن بۇرىپ, قاراكولدى سۋعا تولتىرۋعا بولادى ءارى بۇدان ۇتىلمايمىز.
ماماندار مەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار پىكىرىنە سۇيەنسەك, قىزىلكولگە سوڭعى رەت ارنايى عىلىمي ەكسپەديتسيا 2015 جىلى كەلگەن ەكەن. سودان بەرى كولگە جەرگىلىكتى ەكولوگيالىق مەكەمەلەر تاراپىنان بىردە-ءبىر زەرتتەۋ دە, باقىلاۋ دا جۇرگىزىلمەپتى. كولدىڭ بۇگىنگىدەي ايانىشتى كۇيگە تۇسۋىنە ءدال وسى نەمقۇرايدىلىقتىڭ كەسىرى تيگەنى دە انىق.
قىزىلكول جەرگىلىكتى حالىققا – تىرشىلىك كوزى, ەكوجۇيەنىڭ جۇرەگى. كول تارتىلسا, اينالاسىنداعى تىرشىلىكتىڭ دە تىنىسى تارىلادى. كليماتتىق, بيولوگيالىق, ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىك جويىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ەگەر قۇقىقتىق مارتەبەسى ناقتىلاناتىن بولسا, سۋى دا, تۇزى دا, بالشىعى دا عاسىرلار بويى دەرتكە شيپا, جانعا داۋا بولىپ, ەمدىك ماقساتتا قولدانىلىپ كەلگەن كيەلى كولىمىزدى ساقتاپ قالۋعا بولادى. ءبىز «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» زاڭعا سايكەس «مەملەكەتتىك تابيعي-ەمدىك رەسۋرستار ايماعى» نەمەسە «مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پارك ساناتى شەڭبەرىندە ارنايى قورعالاتىن ايماق» قۇقىقتىق مارتەبەسىن السا ەكەن دەيمىز. زاڭدا بۇل مارتەبە تابيعاتتاعى ەرەكشە عىلىمي, تاريحي, رەكرەتسيالىق نەمەسە بيوالۋانتۇرلىلىككە قاتىستى قۇندىلىعى مول اۋماقتارعا بەرىلەتىنى كورسەتىلگەن.
قىزىلكول تەك سوزاق اۋدانىنىڭ حالقىنا عانا ەمەس, تۇتاس ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ەكولوگيالىق, ورنيتولوگيالىق ءارى عىلىمي نىسان (تابيعي قۇرىلىمى مەن ماڭىزى جاعىنان ارالتوبە, اقكول, ساۋمالكول سەكىلدى سۋ ايدىندارىمەن سالىستىرۋعا بولادى), ول ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ۇستاپ تۇراتىن تابيعي بۋفەر ءرولىن اتقارادى. «BirdLife» جوباسى بويىنشا حالىقارالىق مانگە يە قۇستار مەكەنى, ميگراتسيالىق ايالداما (ImportantBirdArea), سۋى تۇزدى, قۇرامىندا ناتري, كالي, كالتسي, ماگني تۇزدارى كەزدەسەتىن, مينەرالدانۋى ورتاشا دەڭگەيدەگى, وسىمدىكتەر مەن ميكرواعزالارعا قولايلى ورتا. جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن قاتار, شەتەلدىك قوناقتارعا دا قولايلى, تۋريزم مەن ەكوتۋريزم الەۋەتى زور, تابيعي كورىكتى ورىن, سۋى, تۇزى, بالشىعىمەن عاسىرلار بويى دەرتكە شيپا, جانعا داۋا بولىپ ەمدىك قاسيەتىمەن كەڭىنەن تانىلعان, ساناتوري, كۋرورت قىزمەتىن كەڭىنەن ۇيىمداستىرۋعا قولايلى ايماقتىڭ ءبىرى, گيدروبيولوگيالىق, كليماتتىق, گەوەكولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە دە ىڭعايلى ءارى تابيعي زەرتحانا ىسپەتتى تاپتىرماس ورىن.
ەگەر قىزىلكول «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق» مارتەبەسىن يەلەنسە, تابيعي ەكوجۇيەسىن ساقتاپ قالۋعا, سۋى مەن بالشىعىنىڭ ەمدىك قاسيەتىن عىلىمي نەگىزدە ءارى زاڭدى تۇردە پايدالانۋعا, ەكولوگيالىق تۋريزم مەن حالىق دەنساۋلىعىنا پايدالى دەمالىس ورىندارى قىزمەتىن دامىتۋعا, بولاشاق ۇرپاققا ۇلتتىق بايلىق, تابيعي مۇرا رەتىندە تابىستاۋعا قول جەتكىزەر ەدىك.
ءبايدىلدا ايداربەك,
«ەل مۇددەسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى
تۇركىستان وبلىسى,
سوزاق اۋدانى