قىرىق جىلدىق تاريحى بار سەركە قوجامقۇلوۆ اتىنداعى ۇلىتاۋ وبلىستىق قۋىرشاق تەاترى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, استاناداعى م.گوركي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق ورىس دراما تەاترىنىڭ باس رەجيسسەرى بەكپۋلات پارمانوۆتىڭ ساحنالاۋىمەن «مۇڭلىق – زارلىق» ەرتەگىسىن بالالارعا تارتۋ ەتتى.
رەجيسسەر كونەدەن كەلە جاتقان «مۇڭلىق-زارلىق» ەپوستىق جىرىن جاس كورەرمەنگە حالىق ەرتەگىسى فورماتىندا ۇسىندى. ەرتەگىشى ساندىقتان كىتاپتى الىپ: «بۇل ەرتەگى كۇن مەن نۇر دەگەن ماعىنا بىلدىرەدى. ون سان نوعاي ىشىندە شانشار اتتى حان بولىپتى, قانشا ايەل السا دا ءبىر پەرزەنتكە زار بولىپتى...» دەپ باستاپ, «و, قۇداي مەن قارتايدىم, بايبىشەم ماعان ءبىر پەرزەنت سىيلاي المادى. ءومىرىم ۇرپاقسىز ءوتىپ بارادى», دەپ ادامنىڭ ساي سۇيەگىن سىرقىراتىپ بالالاردى قويىلىمعا بىردەن باۋراپ الادى.
حان كەيپىندەگى قۋىرشاققا كوز تارتار قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمىن كيگىزگەن. «و, حان يەم, ءۇمىتىڭىزدى ۇزبەڭىز. سىزگە مۇراگەر سىيلايتىن ايداي سۇلۋ حانشايىم الىپ كەلدىم» دەپ جانى اشىعان بولىپ, ميىعىنان كۇلگەن بايبىشەنىڭ سۇيكىمسىز كەلبەتى دە نانىمدى كەسكىندەلگەن. ەپوستىق جىردا «حاننىڭ الپىس ايەلى بار» دەپ ايتىلسا, بۇل ەرتەگىدە ءبىر عانا بايبىشەنىڭ اتى اتالادى. سەبەبى «الپىس ايەلى بار» دەگەن ءسوز بالا ۇعىمىنا تۇسىنىكسىز بولاتىنى انىق. حان مۇراگەر سىيلايدى دەگەن ۇمىتپەن حانشايىمدى جار ەتىپ الادى.
ارادا توعىز اي, ون كۇن وتەدى. قىزعانىشتىڭ قىزىل ءيتى ءىشىن تىرناعان بايبىشە مىستان كەمپىردى الدىرتىپ, «مۇراگەردىڭ كوزىن قۇرتۋ كەرەك, ءبىر نارسە ويلاپ تاپ» دەپ بۇيرىق بەرەدى.
ساحنا سىرتىندا حاننىڭ قارقىلداپ كۇلگەن قۋانىشتى داۋىسى شىعادى. حان ءرولىن سومداعان ءارتىس جانبولات كامەنوۆ كۇلكىسىنىڭ شىنايىلىعىنا ريزا بولدىق.
حاننىڭ جاس كەلىنشەگىنە ءتىسىن قايراپ جۇرگەن بايبىشەنىڭ ۇسقىنسىز كەيپىن گۇلنۇر اسىلبەكوۆا وينادى. قۋىرشاق بايبىشەنىڭ باسىن وڭدى-سولدى قوزعاپ, قولىن سەرمەپ, جاڭا تۋىپ جاتقان ەگىز نارەستەنى مىستانعا بەرىپ, كوزىن قۇرتۋعا ارەكەت ەتەدى. ساحنادا جاڭا تۋعان نارەستەنىڭ ىڭگالاپ جىلاعان داۋىسى ەستىلەدى. مىستان كەمپىر ء(ارتىس زەرە تۇرسىمۇراتوۆا) سەبەتتەگى جاڭا تۋعان نارەستەلەردىڭ ورنىنا قاسقىردىڭ بولتىرىكتەرىن سالىپ جىبەرەدى.
«ەندى قايتتىم, مەن پەرزەنتىمنىڭ داۋىسىن ءوز قۇلاعىممەن ەستىدىم. مەن سەندەردەن باس تارتپايمىن, جابايى تولدەر!» دەپ قوس بولتىرىكتى قۇشاقتاپ جىلاعان دارمەنسىز حانشايىمدى سومداعان ءارتىس گ ۇلىم مولدابەرگەنوۆا كورەرمەننىڭ اياۋشىلىق سەزىمىن وياتا الدى.
مىستان ورمانعا بارىپ, بالالاردى تاستىڭ ۇستىنە قالدىرادى. تاس ۇستىندە ىڭگالاپ جىلاپ جاتقان وراۋلى سابيلەردى كورگەن مارال (بۇل رولدە دە ءارتىس زەرە تۇرسىمۇراتوۆا) ءسۇتىن بەرىپ, بالالاردى اسىراي باستايدى. ەرتەگىنىڭ وسى تۇسى كەيبىر ادامدا جانۋارداي جىلى جۇرەكتىڭ جوقتىعىن جەتكىزەدى.
جىلدار ءوتتى. ءوتىپ جاتقان ۋاقىتتى سازدى مۋزىكا ارقىلى ادەمى جەتكىزەدى. وسى رەتتە مۋزىكامەن كوركەمدەۋشى يرينا فەدوسەنكونىڭ تالعامىنا ءتانتى بولدىق. ال ورمان, تاۋ-تاس, جورتىپ جۇرگەن جانۋارلار بەينەسىن بەرۋدە قويۋشى سۋرەتشى جۇماباي سارسەنوۆ, سۋرەتشى-دەكوراتور ح.ايتپاەۆ پەن ا.سۇلتانبەكتىڭ شەبەرلىگى بايقالادى. مۇڭلىق ء(ارتىس جۇلدىز كوكتاي) پەن زارلىق ء(ارتىس مەيىرجان تولەگەنوۆ) ورمانداعى ءتۇرلى قۇستىڭ داۋىسىن اينىتپاي سالىپ, ق ۇلىن-تايداي تەبىسىپ, الىسىپ ويناپ جاتقان شاعىن قۋىرشاقتى شەبەر ويناتا ءبىلدى. قويىلىمدى كورىپ وتىرىپ ءبىز «قۋىرشاقتىڭ ءبىر جەرى ءۇزىلىپ كەتپەسە جارار ەدى» دەپ قورىقتىق. بۇل شىمىلدىقتىڭ سىرتىندا قىزمەت ەتىپ جاتقان تەحنيكالىق قۇرامنىڭ قۋىرشاقتاردى ساپالى جاساعانىنىڭ جەمىسى.
ورماننىڭ بەرگى بەتىندەگى حانشايىمنىڭ بولتىرىكتەرى دە ورماننىڭ كوسەم بورىسىنە اينالعان ەدى. «اۋ-ۋ-ۋ» دەپ ۇلىپ, ورماندا ەركىن جورتىپ جۇرگەن قاسقىرلاردىڭ ءرولىن ويناعان جانبولات كامەنوۆ پەن اركادي پوبەدينسكي كىشكەنتاي كورەرمەندەردىڭ ىقىلاسىنا بولەندى. قاسقىر جورتىپ كەلە جاتىپ, قۇلدىراڭداپ جۇگىرىپ جۇرگەن بالالارعا جولىعادى. ءوستىپ وقيعا ءوربي كەلىپ, مۇڭلىق پەن زارلىق انالارىمەن جولىعادى.
«وسىعان دەيىن قويىلىپ جۇرگەن درامادا كۇشىكتەر قولدانىلسا, بۇل ەرتەگىدە بولتىرىكتەردى پايدالاندىم. بولتىرىك كۇشىككە قاراعاندا كۇشتىرەك. «قاسقىردىڭ تەرىسىن سىپىرساڭ دا, تەكتىلىگىن سىپىرا المايسىڭ» دەپ ءبورىنى كيەلى دەپ ءپىر تۇتقان. ەرتەگىنىڭ سوڭىندا بايبىشەنى جىلانعا اينالدىرىپ جىبەردىم. جىلان – جاعىمسىز وبراز. تىلىنەن ۋى تامعان, حاننىڭ قوينىنا كىرىپ الىپ, ز ۇلىمدىق جاساپ جۇرگەن بايبىشەنىڭ ءرولى وسىعان سۇرانىپ تۇر», دەيدى قويۋشى رەجيسسەر بەكپۋلات پارمانوۆ.
«قۋىرشاق» تەاترىنىڭ ترۋپپا مەڭگەرۋشىسى ۇلبوسىن بايىسبەك: «شىتىرمان وقيعاعا تولى ەپوستى تەرەڭدەتپەي, بالانىڭ ساناسىنا لايىقتى ەرتەگى رەتىندە الىپ شىقتىق. كىشكەنتاي كورەرمەنىن ەرلىككە, ادامگەرشىلىككە تاربيەلەيتىن قويىلىم جاساعىمىز كەلدى», دەدى ول.
ۇلىتاۋ وبلىسى