مايدانگەر تاريحشى

ۇلى ابايدىڭ «تولىق ادام» ۇعىمى ۇلت رۋحانياتىنداعى ەڭ اسىل ولشەمنىڭ ءبىرى. حاكىمنىڭ ادامنىڭ ءۇش قاسيەتى: «ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك» دەگەنى تەگىن ەمەس. وسى ءۇش قاسيەتتى بويىنا دارىتىپ, تۋعان ەلىنىڭ دامۋىنا بارلىق سانالى عۇمىرىن ارناعان تۇلعالار بولادى. سونىڭ ءبىرى – ءمۇشتاي باتىربەك ۇلى.

عالىم الماتى قالاسىندا ومىرگە كەلگەن. اكەسى ەرتە دۇنيە­دەن وزىپ, اناسىنىڭ تاربيەسىن الادى. بالالىق شاعى الاتاۋ ەتەگىندەگى اسەم شاھاردا ءوتتى.

جاسىنان ەلگەزەك, ەڭبەكقور بولىپ وسكەن بوزبالا 1943 جىلى ءوز ەركىمەن اسكەرگە الىنىپ, سۇراپىل سوعىستى باستان وتكەردى. مايدان دالاسىندا قىراعى بارلاۋشىلىعىمەن كوزگە ءتۇستى. ودان كەيىن اسكەري ۋچيليششەدە وقىدى. كرەملدى كۇزەتتى. اسكەردە 1950 جىلعا دەيىن قىزمەت ەتتى. سوعىستاعى كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز», «وتان سوعىسى» ور­دەنى­مەن, بىرنەشە مەدالمەن ماراپات­تالعان. جەڭىستىڭ 60 جىل­دىعىندا ماسكەۋدەگى اسكەري شەرۋگە الماتىدان قاتىسقان ءتورت مايدانگەردىڭ ءبىرى بولدى.

اسكەردەگى قىزمەتى اياقتالعان­نان كەيىن تۋعان ەلىنە ورالىپ, سول كەزدەگى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋل­تەتىنە وقۋعا ءتۇستى. ونى تامامدا­عان سوڭ قازاق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنا (بۇگىنگى ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتزۋ) جۇ­­مىسقا قابىلداندى. مۇندا قا­تار­داعى اسسيستەنتتەن وقۋ ور­نى­نىڭ پرورەكتورىنا دەيىنگى قىز­مەت جولىنان ءوتتى. ءمۇشتاي باتىر­بەك ۇلى تابان اۋدارماي وسى وقۋ ورنىندا قىزمەت ەتىپ, الپىس جىلعا جۋىق ءومىرىن عىلىم مەن بى­لىمگە ارنادى. تاريح عىلى­مىنان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. پروفەسسور دارە­جە­سىن الدى. حالىقارالىق اقپارات­تاندىرۋ اكادەميگى اتاندى. عالىم عىلىم جولىندا وسىن­داي ءبىرتالاي جەتىستىككە قول جەت­­كىزدى.

ءمۇشتاي باتىربەك ۇلى ەش­قاشان ءبىر سالامەن شەكتەلگەن ەمەس. اسىرەسە ونىڭ وتاندىق جوعارى ءبىلىم قۇرىلىمىن جەتىل­دىرۋدەگى ەڭبەگى ايرىقشا. وقۋ-تاربيە جۇمىسىن جاڭا­شا جۇيەلەدى. ەلىمىزدىڭ سەگىز اي­ماعىنان جوعارى وقۋ ورنى­نىڭ اشىلۋىنا تىكەلەي مۇرىن­دىق بولدى. ءبىر سوزبەن ايتقان­دا, جوعارى ءبىلىم سالاسىن دامى­تۋعا زور ۇلەس قوستى. ونىڭ جاڭا­شىل­دىعى, ىزدەنىمپازدىعى, ۇيىم­داس­تى­رۋشىلىق تالانتى وسى كەزدە جارقىراپ كورىندى.

شىن مانىندە, ول – ۇستانىمى بەرىك, ءادىل, تالاپشىل ۇستاز بول­دى. ستۋدەنتتەر مەن جاس ما­مان­­­داردى جاۋاپكەرشىلىككە باۋ­­لىپ, ولارعا بىلىممەن بىرگە رۋحا­ني تاربيە بەردى. بۇگىندە عالىمنىڭ شاكىرتتەرى ءبىر قاۋىم ەلگە اينالعان. ولاردىڭ اراسىندا ەلىمىزگە تانىمال عالىمدار, قوعام قايراتكەرلەرى, جوعارى وقۋ ورنىنىڭ باسشىلارى بار.

ءبىر جاعىنان, ءمۇشتاي اعا­­­نىڭ قالامى قارامدى, ويى ۇش­قىر ەدى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تىنىمسىز ەڭبەك ەتتى. قالا­­مىن قولىنان تاستاعان جوق. كوزى تىرىسىندە 18 كى­تاپ پەن 320-دان استام عىلىم ما­قالاسى جاريا­لان­عان. تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى 9 جيناعى جارىق كوردى. سونىڭ ىشىندە «گۋبەرناتور قادىرلەگەن قازاق» اتتى كىتابىن بولەك اتاۋعا بولادى. مۇندا اۆتور ءوزىنىڭ باباسى – ايگىلى باعبان مەدەۋ پۇسىرمانوۆ تۋرا­­لى جازىپ, بۇگىندە ۇمىتىلىپ بارا جاتقان تاريحي تۇلعانىڭ ەسىمىن قايتا جاڭعىرتتى. قازىرگى الماتىداعى اتاقتى «مەدەۋ» مۇز ايدىنى عالىمنىڭ تۋعان اتاسىنىڭ ەسىمىنە قويىلعان.

عالىمنىڭ ومىرىندە اسىل جارى كۇمىساي جاقسىعاليەۆانىڭ ورنى ەرەكشە. ول جوعارى ءبىلىمدى كىتاپحاناشى ەدى. وتىز جىلدان استام قازىرگى ق.ساتباەۆ ۋنيۆەر­سيتەتىندە قىزمەت اتقاردى. ەكەۋى تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىك كەشىپ, ءۇش بالا تاربيەلەدى. ولاردان نەمەرە ءسۇيدى. بۇگىندە ءمۇشتاي اعا مەن كۇمىساي اپانىڭ شاڭىرا­عىنان ىزگىلىك پەن ءبىلىم نۇرى شاشىپ تۇرادى.

ءسوز باسىندا ۇلى ابايدىڭ «تولىق ادام» ۇعىمىن بەكەرگە العان جوقپىز. ءمۇش­تاي باتىر­بەك ۇلى حاكىمنىڭ وسى ۇعىمىنا تولىق سيادى. ول – سوعىستا باتىر, عىلىمدا جاڭاشىل, تاربيەدە قامقور, ۇيىمداستىرۋدا كورە­گەن, وتباسىندا ۇلگىلى اكە بولدى. ونىڭ ەسىمى ق.ساتباەۆ ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلدى. كوزى تىرىسىندە ماڭعىستاۋ, اتىراۋ, پاۆلودار, شىعىس قازاق­ستان وبلىستارىنداعى ۋنيۆەرسي­تەتتەردىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى اتاندى. ءبىلىم سالاسىنداعى ەڭبەگى ءۇشىن «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن, «قازاق كسر جوعارى مەكتەبىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىز­مەتكەرى» جانە «ىبىراي التىنسارين» توسبەلگىسىمەن مارا­پات­تالدى.

الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ شەشىمىمەن ءمۇشتاي باتىربەك­ ۇلىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي عالىمنىڭ پانفيلوۆ كوشەسىندەگى تۇرعان ۇيىنە ەسكەرت­كىش تاقتا ورناتىلادى. بۇل – ايتۋلى تۇلعاعا ۇلكەن قۇرمەت دەپ بىلەمىز.

مارجان نۇرپەيىسوۆا,

تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور