سوعىس جانە ءان (سۇراپىل كەزەڭنىڭ ساتتەرى)
ارينە, ۇلى ەرلىك مايداندا جاسالادى عوي. بۇگىنگى جەڭىس مەرەكەسىن ايتقاندا, الدىمەن سول مايدانعا اتتانىپ, جاۋمەن جاعالاسقان اكەلەرىمىز, اعالارىمىز ويعا ورالادى. ولاردىڭ ەرلىگى تۋرالى دا از ايتىلماعان, از جازىلماعان. بۇگىن سونى ەسكە الامىز. ال ءوزىمىز كۋا بولعان اۋىلىمىزدىڭ ءومىرى دە كوڭىلىمىزدە سايراپ تۇر. اۋىلىمىز سۇراپىل قيىندىقتى باستان كەشتى. سوندا دا ەلدىڭ ەڭسەسى تۇسكەن جوق. قايعىعا باتىپ جۇرسە دە, حالىق ءان-جىرىن ۇمىتپاعان ەدى. سول باسقا تۇسكەن قيىندىقتى ادامدار سول ءان-جىرمەن جاسقاعانداي كورىنەدى دە تۇرادى.
التىباقان
سوعىستىڭ باسىلار ءتۇرى جوق سياقتى, بىراق ەلدىڭ كوڭىلى كوتەرىلە باستادى. مايدان جاقتان اندا-ساندا ءۇشبۇرىشتى حات كەلەدى. كەيبىر ءتىرى جۇرگەن جاۋىنگەر اعالارىمىز: «جاۋدى قۋىپ بارامىز, پالەنباي قالانى ازات ەتتىك, كورشى ەلدەردى قۇتقاردىق, فاشيستەردى جەڭدىك!» – دەپ ەلدى سەرگىتىپ, بولاشاققا ءۇمىت ارتتىرادى. حالىق جوقشىلىققا شىداپ, ءومىر العا جىلجىپ جاتتى. كەشەگى اسكەر قاتارىنا جاسى جەتپەگەن جەتكىنشەكتەر جىگىت, بوزبالا بولا باستاعان. دەمالىس, مەيرام كۇندەرى, قولدارى بوساپ, التىباقان قۇرىپ, كوڭىل كوتەرىپ, قۇربىلارىمەن ويناپ-ك ۇلىپ, قىزىقتايدى. تەربەتىلەدى, ءان شىرقايدى, ءارتۇرلى ويىندار وينايدى.
ءبىز, بالالار شوپشەك, تەزەك جيناپ, وت جاعىپ قويامىز. التىباقان بوساسا, ءبىز دە تەربەلەمىز, قايبىر كۇندەرى ويىن-ساۋىق تاڭ اتقانعا دەيىن سوزىلىپ, سول جەردە شاپانىمىزدى جامىلىپ, ۇيىقتاپ قالاتىن ەدىك. كەيبىر مەرەكە-مەيرام كۇندەرى التىباقانعا ورىس كورشىلەر دە كەلەتىن. ولار كەلسە, ءتىپتى قىزىق, جەكە بي بيلەپ, چاستۋشكا ايتىپ, كەي كەزدە قازاقشاعا دا اۋىسىپ كەتەتىن:
«ءاي, ومىرزاق, نەگە تۇرسىڭ قايقايىپ,
بەرى كەلشى, بيگە شىقشى,
ءبىر ازىراق شايقايىق».
ومەكەڭ دە قاراپ تۇرا ما, تاياعىن دومبىرا عىلىپ:
«وي, مارۋسيا! سەنى كورسەم كوڭىلدەنەم,
سەنى بار عوي, ەجەلدەن-اق سۇيەمىن,
جاقىنداۋعا قورقامىن,
قىزعانادى كۇيەۋىڭ» – دەپ ولەڭمەن قاعىسىپ قالاتىن.
ءبىراز, جەكە بيدەن كەيىن:
– ال, ۆاسيا, باستاپ جىبەر, – دەيدى. ءبىز «دياديا ۆاسيا» دەپ اتاۋشى ەدىك. سوعىستان كەلگەن, ءبىر اياعى كەم, ءوزى جاساپ, بايلاپ العان اعاش اياق بولاتىن, مۇرنىنىڭ ۇشى دا جوق ەدى. ءوزى ەڭبەكقور ادام بولاتىن. ەسەگىن ەكى دوڭگەلەكتى ارباعا جەگىپ, وزەننىڭ بويىنا باقشا ەگىپ, ءشوپ شاۋىپ, تاسىپ, تىنىم كورمەيتىن. ەشكىمگە ىلىگىن ارتپاي, كۇنكورىس قامىن ءوزى تىندىرىپ جۇرەتىن. دياديا ۆاسيا ۇيىنەن الا كەلگەن الاسا ورىندىعىنا جايعاسىپ, «امۋر تولقىندارى» ءۆالسىن شالقىتىپ, جينالعان جۇرت بيلەپ, كوپكە دەيىن تارقاماۋشى ەدى.
كەيىن ءبىز ەرجەتكەن كەزدە دە كەشە سوعىستىڭ اۋىر كۇندەرىندە جانىمىزدى جادىراتقان سول التىباقاننىڭ باسىنا جينالىپ, تالاي-تالاي قىزىق داۋرەنىمىز سول جەردە ءوتتى. بىزدەن كەيىنگى جاس جەتكىنشەك-جاستار, سول جەردە جينالىپ, ويناپ-كۇلەتىن, دومبىرا, گيتارالارىن, ماگنيتوفوندارىن الىپ كەلىپ, دۋمانداتاتىن.
ءبىزدىڭ اۋىلدى بەرتىن كەلگەنشە «التىباقان اۋىلى» دەپ اتاپ ءجۇردى.
كەيىننەن اۆتوبۋس جۇرگەندە ايالدامانى دا «التىباقان» دەپ اتاپ, ادىرايتىپ جازىپ قويىپ ەدى. ارادا كوپ جىل وتكەندە, كەيىن ءبىر كۇنى ءوزىمىزدىڭ اۋىلعا كەلسەم, شاۋ تارتقان اعالارىمىز جينالىپ, قىزىل قاراعايدان التىباقاندى قايتا قۇرىپ ءجۇر.
–بۇرىن ءبىز قۇرعان التىباقان توزدى, ارقان-ءجىبى ۇزىلە بەرەدى, بالالار بۇرىنعىداي ويناي بەرسىن دەپ, ۇلكەندەر جينالىپ, بەرىك اعاشتان قايتا قۇرىپ جاتىرمىز – دەيدى. – باقانداردىڭ باسىنا تەمىردەن قۇرساۋ سالىپ, ارقاننىڭ ورنىنا شىنجىر ورناتامىز.
ەلگە كەيىنگى ءبىر-ەكى جىلدىڭ ورايىندا بارعانىمدا, التىباقانىمىز ورنىندا تۇر ەكەن, توزايىن دەگەن-اۋ, ءبىر اياعى اقساپ, ارقانى ءتۇرۋلى تۇر.مۇڭايىپ قالدىم. بۇل كۇندە سول سوعىس دۇرىلدەپ ءجۇرىپ جاتقاندا, ەلدىڭ كوڭىلىن كوتەرۋ ءۇشىن, ەڭسەسىن تىك ۇستاتۋ ءۇشىن سول التىباقاندى العاش قۇرعان مەنىڭ اعام ولجاعۇل باتىر دا, ونىڭ قۇرداستارى اقان, سەرىكقازى, ورىنشايىق ءانشى, جەڭگەلەرىم ءمارزيا, قالجىڭباس بيكەن دە جوق. كوڭىل قۇلازيدى ەكەن, سولاردىڭ ورىندارىنا بارىپ, قۇران-دۇعا وقيمىز.
وسى جۋىقتا ەلدەن سالەم بەرە كەلگەن باۋىرىم باۋىرجان:
–اعا, التىباقاندى قايتادان تۇلەتتىك: توزعان اياعىن, ارقانىن اۋىستىردىق, باقاندارىن ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋمەن بوياپ قويدىق. جاستار جارىق قۇرىپ, باياعىداي دۋمانداتىپ ءجۇر, – دەپ ءسۇيىنشى سۇرادى. قۋانىپ قالدىم.
قىمىزحانا
جەڭىس كۇنگى قىمىزحاناداعى قىزىق ءالى ەستەن كەتپەيدى. «جەڭىس!» دەگەن حاباردى ەستىسىمەن ۇلكەن-كىشى, بالا-شاعا ورتالىققا قاراي جۇگىردىك. بارلىق جۇرت وسىندا جينالعان. ءبىرىن-ءبىرى قۇشاقتاپ جاتىر. كەشەگى اۋىرتپالىقتى دا, قايعىنى دا ۇمىتقانداي. ەندى باسقاشا ءومىر باستالاتىنداي. ۇلكەندەر سويلەدى, ازىن-اۋلاق ويىن-ساۋىق بولدى. سودان كەيىن قىمىزحاناعا تارتتىق.
مۇندا دا كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇيدە: ءبىرىن-ءبىرى قۇتتىقتاپ, بىرىنە-ءبىرى جاقسى تىلەكتەر ايتىپ جاتىر. ۇستەلدەردىڭ ۇستىندە شارا-شارا قىمىز, ايەلدەر الا كەلگەن قۇرت-ماي, سۇزبە, كەيبىرەۋى ناندارىن دا اكەلىپتى. جۇرت جايعاسىپ بولعان كەزدە: «ال, اقتاماق, باستاپ جىبەر!» – دەپ باكەن گارمونىن الدى دا شالقىتا جونەلدى.
جەڭگەمىز اشىق ادەمى داۋسىمەن «اقتاماق» ءانىن باستاپ كەتتى. قايىرماسىنا ءبارىمىز قوسىلىپ, دۋىلداتىپ جىبەردىك. سول كەزدە «ءشيلى وزەن», «اقتاماق» اندەرى ءجيى ايتىلۋشى ەدى.
ءبىرازدان سوڭ ءبىزدىڭ جاقتىڭ ادەتى بويىنشا «دومبىرا جىلجىتۋ» باستالىپ, جەكە-جەكە ءان ايتىلدى. ايەلدەر جاعى جەكە داۋىسپەن ەكى-ەكىدەن قوسىلىپ ايتتى. شەتكەرىرەك وتىرعان كەلىنشەك «باياناۋىل باسىنان بۇلت كەتپەس» دەپ باستالاتىن ارمانعا تولى, ءوزى سۇيەتىن ادامىنا قولى جەتپەگەن جىگىتتىڭ ءانىن ايتتى. بۇل دا جۇرتتىڭ مۇڭى ەدى عوي. ايەلدەردىڭ كوپشىلىگى جارى مايدان دالاسىندا شەيىت بولىپ, جاستاي جەسىر قالعان, كەيبىرەۋى ايتتىرىپ قويعان ارىسى مايداننان قايتپاي, جەلەك استىندا قالعان مۇڭلىقتار ەدى. وسى كەزدە ومىرزاق اعامىز كەلدى.
– وي, ءومىش, قايدا ءجۇرسىڭ, دومبىرا جىلجىتىپ جاتىرمىز, – دەيدى جۇرت. ءومىش اعامىز سۇڭعاق بويلى, قىر مۇرىندى, شاشىنىڭ الدى بۇيرالانىپ, جەلكە جاعى تاراققا كونبەي تۇرۋشى ەدى. ءوزى كوڭىلدى ەكەن: «بەرى اكەل دومبىرانى», – دەپ تاياعىن سۇيەي سالىپ ء(بىر اياعى پروتەز ەدى), دومبىرانى قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ, «ال قوڭىر» ءانىن شىرقاي جونەلدى. كىم بىلەدى بالالىق كوڭىل شىعار, ەشكىم بۇلايشا ايتا المايتىنداي كورىنەتىن. بىرىنەن كەيىن ءبىرىن تالاي ءاندى ايتتى.
سونان سوڭ, ءومىش اعامىزعا اقتاماق جەڭگەمىز قوسىلىپ, ءان شىرقادى. ەندى بۇل ۇمىتىلمايتىن ءسات. ەكى اق ماڭداي قوسىلسا, شام جانعانداي دەگەننىڭ ءوزى. قىمىزحانادا دۋمان تولاستار ەمەس. اباي اندەرى ايتىلدى. تەرمەگە دەن قويىلدى. دومبىرا جىلجىپ رىمبەك اعامىزعا جەتتى. وتىرعاندار تىنىشتالا قالدى. ول ءبىر قولى جوق كەمتار بولاتىن. دومبىرانى ۇستەلىنە قويدى دا, جالعىز قولىمەن شاناقتى ءبىر قاعىپ, تەرمەلەردى باسا جونەلدى. اياعىندا دومبىرانىڭ سۇيەمەلىنسىز انگە باستى. جۇرت تىنىش, كەيبىر ايەلدەر جىلاپ جىبەردى. سويتسەك, اعايىندى ەكى جىگىت سوعىسقا بىرگە اتتانىپ, بىرەۋى مايداندا قازا بولىپ, رىمبەك ءبىر قولىنان ايىرىلىپ كەلگەن ەكەن. ول الدىنداعى قىمىزىن ءىشتى دە, سىرتقا شىعىپ كەتتى.
سول كۇنى قىمىزحانادا كوپ ءان شىرقالدى. سوعىستىڭ اۋىرتپالىعى كوپ بولدى عوي. جانعا باتقان جارا دا كوپ بولدى. سول جارانى حالىق انمەن جازدى. سول اندەر ەستەن كەتپەيدى. كەشە ەستىگەندەي اسەم اۋەن قۇلاقتى جاڭعىرتىپ تۇرادى.
قايىرحان قاسەنحانوۆ,زەينەتكەر.
اياگوز – الماتى.