الدىن الا تەلەفونمەن تىلدەسكەندە ەسىمىمدى ۇمىتپاي قايتالاپ, اۋزىنان «اينالايىنى» تۇسپەگەن جاعىمدى داۋىستى اقساقالدىڭ ەسىگىنىڭ قوڭىراۋىن باستىم.
قارسى الدىمدا – ۇزىن بويلى, كەۋدەسىن وردەن-مەدال جاپقان پولكوۆنيك كيىم ۇلگىسىندەگى ورىس اقساقالى جىميىپ تۇردى.
– اسسالاۋماعالەيكۋم, ديما اتا...
– ۆالەيكۋم-اسسالام, اينالايىن, زاحودي...
فوتوالبومدار مەن گازەت-جۋرنالداردى ۇستەلدىڭ ۇستىنە رەتىمەن قويعان بولمەگە كىردىك. تامارا اپامىز ديما اتامىزدىڭ سۇراۋىمەن قويۋلاپ ءسۇت قاتقان «قازاقشا» شاي اكەلدى. قازاقشاعا, قازاققا دەگەن پەيىلىن ۇناتىپ قالعانىمدى بايقاعان اقساقال:
– بالا كەزىمنەن, زەيىن قويىپ, ءمان بەرىپ ۇيرەنگەن ەڭ ءبىرىنشى قازاقشا ءسوزىم – ۇزىنقۇلاق... جادىمدا ماڭگى ساقتالىپتى. تۋعان اتام پەتر ستەپانوۆيچ الماتى وبلىسى پارتيا كوميتەتىنىڭ ساياسي لەكتورى بولاتىن. 30-شى جىلدار. كانيكۋلدامىن. اتقا مىنگەسىپ جولعا شىعامىز. شەلەككە جەتكەنىمىزدە بۇكىل نارىنقول ايماعى «ستەپانىچ كەلە جاتىر» دەپ حاباردار بولىپ قويادى ەكەن. اتام مۇنى «ۇزىنقۇلاقتىڭ» – سىمسىز تەلەفوننىڭ ارقاسى دەيتىن, – دەپ ءبىر ك ۇلىپ الدى.
الماتىنىڭ 91 جاستاعى شيراق اقساقالى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, تانك ەكيپاجىنىڭ بۇرىنعى كومانديرى, پولكوۆنيك دميتري ميحايلوۆيچ مالىشەۆ 1945 جىلى 24 ماۋسىمدا, 21 جاسىندا ماسكەۋدە وتكەن جەڭىس شەرۋىنە قاتىسقان. سالتاناتتى قايتالاۋ باقىتى اراعا اتتاي 70 جىل سالىپ بۇيىرىپتى...
– بىرىنشىدەن سوڭ... ماسكەۋدەگى جەڭىس شەرۋىنە قايتىپ جولىڭىز تۇسپەدى مە؟
– وي, اينالايىن... ولاي دەمەڭىز! قازاقستاندا جەڭىس شەرۋىنە قاتىسقان مەنەن باسقا قانشاما مىقتى ازاماتتارىمىز بولدى! ماسەلەن, كەشەگى باتىر گەنەرال ساعادات نۇرماعامبەتوۆ پەن ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ۇشقىش تالعات بيگەلدينوۆتى الايىق. بارىمەن سىيلاستىم. وكىنىشتىسى, ەكەۋى دە 70 جىلدىقتى كورە الماي كەتتى... قاتارىمىز جىل ساناپ سيرەپ بارادى...
– 70 جىل بۇرىن ءوزىڭىز تانكىمەن ءجۇرىپ وتكەن قىزىل الاڭداعى شەرۋدەن ەسىڭىزدە قالعانى...
– سەنەسىز بە, ءاربىر مينۋت, ءاربىر كورىنىس كوز الدىمدا. ءۇش-ۇشتەن ساپ تۇزەگەن التى قاتار تانك كولونناسى تاڭعى 4-كە دەيىن جاتتىعاتىنبىز. سول كۇنى تاڭ اتپاستان مانەج الاڭىنا تەحنيكانى ساپقا ءتىزىپ, بەلگى بەرەتىن ءساتتى كۇتىپ تۇردىق. ساعات – 10.00. شىبىننىڭ «ىزىڭى» ەستىلدى. تىنىشتىقتى كرەمل ساعاتىنىڭ قوڭىراۋى بۇزدى... قايتا تىنىشتىق ورنادى. كەنەت تاس توسەلگەن الاڭنىڭ ۇستىندە ات تۇياعىنىڭ تاسىرى ەستىلدى. بۇل – اقبوز ات مىنگەن مارشال جۋكوۆ ەدى, وعان قارسى س ۇلىكتەي قارا سايگ ۇلىكپەن مارشال روكوسسوۆسكي شاۋىپ شىقتى. 21 جاسار لەيتەنانتپىن, جۇرەگىم ات تۇياعىنىڭ دۇرسىلىمەن بىرگە سوقتى. اۋەلدە اقبوز اتقا ءستاليننىڭ ءوزى ءمىنىپ شىعادى دەگەندى «ۇزىنقۇلاقتان» ەستىگەنبىز. سويتسە, ستالين: «جولداس جۋكوۆ, ءسىز اتقا ءمىنىپ-ءجۇرۋدى ۇمىتپاعان شىعارسىز دەپ ويلايمىن», دەپ قىسقا قايىرىپتى.
– شىنىندا دا ەشتەڭە ۇمىتپاپسىز؟!.
– ول كەزدە بويىمنىڭ ۇزىندىعى 1 م 82 سم, قازىر دە ءبىر سانتيمەتر شوككەن جوقپىن... «ت34-85» تانكىسىنىڭ كومانديرى رەتىندە ليۋكتى اشىپ, قولىمدى شەكەمە اپارىپ, موينىمدى مىنبەدەگى ستالين باستاعان قولباسشىلارعا قاراتا بۇرىپ, دۇرىلەتىپ وتە شىقتىق. بارى وسى.
– ماسكەۋگە الماتىدان ۇشاسىز با؟
– جوق... الدىمەن وزىمە شاقتاپ تىگىلگەن تۋ تۇستەس تەلپەگىمدى, كيىم ۇلگىمدى كيىپ, استانادا 7 مامىردا وتەتىن قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري شەرۋىنە قاتىسامىن. سول جەردە قازاقستاندىقتاردىڭ باعىنا تۋعان عاجايىپ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى كەشەگى سايلاۋداعى جەڭىسىمەن قۇتتىقتايمىز دەگەن ۇمىتتەمىن! سودان سوڭ ىرىكتەلگەن 6 ادام ماسكەۋگە بەت الامىز.
– بەسىنشى قاباتقا كۇن سايىن ءليفتىسىز كوتەرىلىپ, ءتۇسۋ... اۋىر ەمەس پە؟
– كەرىسىنشە...كەمپىرىمىز ەكەۋمىزدىڭ جۇرەگىمىزدىڭ ساعاتشا سوعىپ تۇرۋى وسى بەسىنشى قاباتقا كوتەرىلىپ, ءتۇسىپ تۇرۋىمىزدىڭ ارقاسى. ءبىر بولمەلى ءۇيىمىزدى جەردىڭ جۇماعى سانايمىز. ەشكىمگە وكپەمىز جوق, اينالايىن! ەلىمىز امان, تىنىش, باقىتتى بولسىن!
ناعىز وسيەتتى قاريانىڭ باتاسى! جاۋ وعىنىڭ جارىقشاعىنان ءسىڭىرى تارتىلعان ديما اتانىڭ قولىن قىسىپ, قازاقشا «اق جول!» دەدىم. ەسىك الدىندا «مەن ماسكەۋدەن ورالعاندا مىندەتتى تۇردە ۇيگە كەل!» دەپ قالدى 91 جاستاعى قارت مايدانگەر جادىراي ك ۇلىپ...
تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.