ءدارى-دارمەك ءوندىرىسى ەكونوميكانىڭ ءبىر باعىتى عانا ەمەس, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ەكەنىن كوروناۆيرۋس پاندەمياسى كەزىندە ءتىپتى تەرەڭ تۇسىنگەندەي بولدىق. ەل مەديتسيناسىنىڭ جاي-كۇيى سىنالعاندا ادەتتە ءدارىحانا سورەسىنەن تۇسپەيتىن قاراپايىم پرەپاراتتارعا تاپشىلىق بايقالىپ, ابىگەرگە تۇستىك. سول تۇرعىدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» اتتى جولداۋىندا فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ايتتى.
«بىزدەگى ءدارى-دارمەك پەن مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتىڭ 17 پايىزى عانا – وتاندىق ءونىم. 2025 جىلى ونى 50 پايىزعا جەتكىزۋ قاجەت», دەدى مەملەكەت باسشىسى. سودان بەرى دە ەلىمىزدە شەتەلدىڭ ءىرى وندىرۋشىلەرى بىرنەشە مارتە باس قوسىپ, كەلىسىم جاسالدى. فارماتسەۆتيكادا الەمدە ۇزدىك سانالاتىن كومپانيالار زاۋىت قۇرىلىسىن باستادى. ماقساتقا جەتۋ جولىندا جاھاندىق فارماتسەۆتيكا كورپوراتسيالارىمەن ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرىپ, ينۆەستيتسيا تارتۋ كەرەك بولدى. سونداي-اق وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرمەن جاسالاتىن وففتەيك كەلىسىمشارتتاردىڭ كولەمىن ارتتىرىپ, ءونىم ءتۇرىن كوبەيتۋ سىندى جۇمىستار قاجەت.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى 2029 جىلعا دەيىنگى جول كارتاسىن ازىرلەدى. قۇجاتتا ساتىپ الۋ ۇدەرىستەرىن, باعانى رەتتەۋ, تسيفرلاندىرۋ, شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ سىندى مىندەتتەر قامتىلعان. بۇل فارماتسەۆتيكالىق كاسىپورىنداردىڭ دامۋىن جەدەلدەتۋگە, كادرلىق الەۋەتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە نەگىز بولادى. ەڭ باستىسى, 2029 جىلعا قاراي جەرگىلىكتى ءوندىرىستىڭ ۇلەسىن 50%-عا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋادى.
مەملەكەت باسشىسى «جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى قازاقستان: وزەكتى ماسەلەلەر جانە ونى تۇبەگەيلى تسيفرلىق وزگەرىستەر ارقىلى شەشۋ» اتتى جولداۋىندا دا فارماتسەۆتيكا ءوندىرىسىن مىقتاپ جولعا قويۋدى تاپسىردى. «باسقا دا باعىتتار بويىنشا جۇمىستاردى جانداندىرۋ كەرەك. سونىڭ ىشىندە فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبىن دامىتۋعا باسا ءمان بەرگەن ءجون. وزىمىزدە جاسالاتىن ءدارى-دارمەكتىڭ ءتۇرى مەن سانىن كوبەيتۋ – ستراتەگيالىق مىندەت. بۇعان اسىرەسە پاندەميا كەزىندە ابدەن كوزىمىز جەتتى», دەدى.
فارماتسەۆتيكادا «Big pharma» دەگەن ۇعىم بار. بۇل – جاھاندىق فارماتسەۆتيكا الپاۋىتتارىنىڭ بەيرەسمي اتاۋى. بىزگە كەرەگى – سول كومپانيالارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, وزىق تاجىريبەسىن الۋ. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ۇسىنعان دەرەكتەرگە نازار اۋدارساق, كەلىسىمشارت نەگىزىندەگى ءوندىرىس جوبالارى جونىندە وڭتۇستىك كورەيا, تۇركيا, گەرمانيا, جاپونيا ينۆەستورلارىمەن بەرىك قارىم-قاتىناس ورناعان. وسىنداي بىرلەسكەن جوبالار كوبەيسە, ونىڭ بارلىعى وتاندىق فارماتسەۆتيكا نارىعىنا وڭ ىقپال ەتەتىنى انىق. بۇدان وزگە, سالاداعى كاسىپكەرلەر ەل ۇكىمەتى ۇسىنعان جەڭىلدىكتەردى تولىق پايدالانا الادى. بۇگىندە فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبىن دامىتۋعا قاتىستى 5 جىلدىق جاڭا باعدارلاما ازىرلەنگەن.
بىزگە فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەرىن ەكسپورتتايتىن ەلدەردىڭ الدىندا گەرمانيا, شۆەيتساريا, اقش, ءۇندىستان, تۇركيا سەكىلدى مەملەكەتتەر تۇر. ەكونوميكاسى, ءوندىرىسى قۋاتتى, فارماتسەۆتيكاسى دۇرىس جولعا قويىلعان ەلدەردەن ۇنەمى ءدارى-دارمەك تاسىپ وتىراتىن بولساق, كەلەشەكتە سونىڭ زاردابىن كورۋىمىز ابدەن مۇمكىن. بىرىنشىدەن, ءوندىرۋشى شەتەلدە بولعان سوڭ, ۆاليۋتا باعامى, لوگيستيكا ءدارى-دارمەك باعاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. ونى رەتتەۋگە ءبىزدىڭ شامامىز كەلمەيدى, قويعان باعاعا ساتىپ الۋدان باسقا امال جوق. ەڭ قيىنى, سول دالىزدە قانداي دا ءبىر گەوساياسي شيەلەنىستەر تۋىنداپ, سالدارىنان لوگيستيكا ۇزىلسە, ەلدەگى ءدارىحانا سورەلەرىنەن اسا قاجەت ءدارى-دارمەكتىڭ ءوزىن تاپپاي قالۋىمىز مۇمكىن.
جىل وتكەن سايىن ءدارى-دارمەكتىڭ باعاسى قىمباتتاپ بارادى. سول سەبەپتى, قازىر ءدارىحانا سورەلەرىنەن قىمبات ءدارى-دارمەكتىڭ ارزان بالامالارىن ءجيى كەزىكتىرەتىن بولدىق. مۇنداي دارىلەردى فارماتسەۆتيكادا دجەنەريكتەر دەپ اتايدى. ماماندار دجەنەريكتىڭ جاساندى كوشىرمە ەمەس ەكەنىن ەسكەرىپ, ساپاسىنا الاڭداۋعا نەگىز جوق دەپ سانايدى. سوندىقتان شەتەلدەردە تيىمدىلىگىن كورسەتىپ جاتقان ءدارى-دارمەكتەردى بىزدە وسى ادىسپەن وندىرۋگە بولادى. بۇل جونىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى باۋىرجان ءجۇسىپوۆ: «بىزدەگى وندىرىستەردىڭ بارلىعى دجەنەريكتەرگە بايلانىستى ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ول «وريگينال» ءدارى-دارمەك ەمەس. ءبىز «وريگينال» ءدارى-دارمەكتىڭ پاتەنتتىك قورعانىسى بولعانشا, وعان دجەنەريك شىعارا المايمىز. بۇل ماسەلە پولشادا دا بار. بۇل ەلدىڭ تاجىريبەسى بىزگە اجەپتاۋىر پايداسىن تيگىزىپ وتىر. ءدارى-دارمەك قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ناقتى باستامالار قولعا الىنىپ جاتىر. سونىمەن قاتار «سق-فارماتسيا» ارقىلى وتاندىق وندىرۋشىلەرگە باسىمدىق بەرەتىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەپ تۇر. ءارى شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن «ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەر» اياسىندا كەدەرگىلەردىڭ ءبارىن جويۋ تەتىگى دە جولعا قويىلعان. فارماتسەۆتيكا قاۋىپسىزدىگى – مەملەكەتتىڭ, ەكونوميكا, مەديتسينا, قۇقىق جۇيەسىنىڭ ايناسى. ەلىمىز قازىر وسى سالانى قايتا قاراپ, ناقتى قادامدار جاساپ جاتىر. الايدا ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىق ورناسىن دەسەك, مەملەكەت, بيزنەس, ساراپشىلار ءوزارا بايلانىستا عانا ەمەس, ءبىر توپ بولىپ, جۇمىلا ارەكەت ەتۋى كەرەك», دەيدى.
وتاندىق فارماتسەۆتيكا ءوندىرىسىن دامىتۋداعى نەگىزگى ماقسات – ءدارى-دارمەكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ. جۋىردا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى «حيمفارم» اق, «Johnson & Johnson Kazakhstan» جشس, «استرازەنەكا قازاقستان» جشس سياقتى جەتەكشى فارماتسەۆتيكالىق كومپانيالارمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويدى. كەلىسىمدەر بىرقاتار قىمبات, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار پرەپاراتتىڭ باعاسىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان. بۇل تۋرالى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اقمارال ءالنازاروۆا بىلاي دەدى: «جەتەكشى وتاندىق, شەتەلدىك فارماتسەۆتيكالىق كومپانيالارمەن مەموراندۋمدار جاساسۋ سىندارلى ءوزارا ءىس-قيمىل مەن الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىككە جالپى دايىندىعىمىزدى كورسەتەدى. مۇنداي باستامالار فارماتسەۆتيكالىق نارىقتاعى تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا, پاتسيەنتتەردىڭ قازىرگى زامانعى پرەپاراتتارعا قولجەتىمدىلىگىن كەڭەيتۋگە, سونداي-اق ينۆەستيتسيالىق احۋالدى دامىتۋعا, ءوندىرىستى وقشاۋلاۋعا ىقپال ەتەدى».
كەلىسىم شەڭبەرىندە «استرازەنەكا» بولشەك جانە كوتەرمە ساۋدادا وتكىزۋگە بىرقاتار ومىرلىك ماڭىزدى پرەپاراتتىڭ باعاسىن تومەندەتۋدى جوسپارلاپ وتىر. «Johnson & Johnson» كومپانياسىمەن مەموراندۋم شەڭبەرىندە ج ۇلىننىڭ بۇلشىقەت اتروفياسىن – سيرەك كەزدەسەتىن, بىراق پروگرەسسيۆتى, ومىرگە قاۋىپ توندىرەتىن اۋرۋدى ەمدەۋگە قولدانىلاتىن سپينرازا (نۋسينەرسەن) پرەپاراتىنىڭ باعا ساياساتىن قايتا قاراۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكەن. تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام «حيمفارم» اق-مەن مەموراندۋم ارقاسىندا كومپانيا ءىى ءتيپتى قانت ديابەتىن ەمدەۋگە قولدانىلاتىن داپاگليفلوزين پرەپاراتىنىڭ ساتىپ الۋ باعاسىن تومەندەتۋگە دايىن ەكەنىن راستادى.
وسىعان دەيىن 2024–2025 جىلدارى فارماتسەۆتيكا سالاسىندا جۇرگىزىلگەن ەكى ءاۋديتتىڭ قورىتىندىسى جاريالانعان ەدى. سوعان سۇيەنسەك, ەلدەگى فارماتسەۆتيكا نارىعىنىڭ كولەمى بىلتىر 1,2 ترلن تەڭگەنى قۇراسا, ونىڭ 84%-ى – شەتەلدىك ءونىم. جوعارى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسى ءاليحان سمايىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى جىلدارى وتاندىق كومپانيالار جەتكىزەتىن ءدارى-دارمەك اسسورتيمەنتى 2 ەسەگە دەيىن قىسقارعان. وتاندىق وندىرۋشىلەر جەڭىل مەديتسينالىق بۇيىمداردىڭ عانا ۇلەسىن ارتتىرعان. سول سەكىلدى بىلتىر مەملەكەتكە 8 ملرد تەڭگەگە مەديتسينالىق قولعاپ جەتكىزگەن جەكە كومپانيا قولعاپتارىنىڭ كولەمى مەن سيپاتتامالارى كومپانيانىڭ سول كەزەڭدە تايلاندتان ساتىپ العان پارتياسىمەن سايكەس كەلگەنى جاريا بولعان ەدى.
قورىتا كەلگەندە, سالانىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولىپ وتىرعان وسىنداي قايشىلىقتاردى مونيتورينگ ارقىلى دەر كەزىندە انىقتاپ, رەتتەمەسە بولمايدى. ويتكەنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2029 جىلعا قاراي فارماتسەۆتيكا نارىعىندا وتاندىق ءوندىرىستىڭ ۇلەسىن 50%-عا جەتكىزۋ قاجەت دەگەن تاپسىرماسى جالعان ستاتيستيكالاردىڭ ارتىندا قالىپ كەتپەۋگە ءتيىس. ەگەر جوسپار ۋاقتىلى ورىندالسا, كوپ ۇزاماي يمپورتقا تاۋەلدىلىك ازايادى. ونداي وڭ وزگەرىس فارماتسەۆتيكا نارىعىنا, ءدارى-دارمەك قاۋىپسىزدىگىنە, باعاسىنا اسەر ەتەدى.