«حيكمەتتەر» اۋدارماشىسى ۇمىتىلماسا يگى

كىتاپشانىڭ مۇقا­با­سىنا قىزىل جازۋمەن «حيكمات», كوك ءتۇستى جازۋمەن «تۇركى تىلىنەن قازاق تىلىنە اۋدارعان مۋزەيدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى حاميت زەينەل ۇلى يماجانوۆ», دەگەن جازۋدى وقى­دىم. شىنى كەرەك, ويىما بىردەن نۇرلان سىنىپتاسىمنىڭ اتاسى حا­ميت اقساقال ءتۇستى. بۋما قۇجات­تاردى الىپ, پاراقتاپ كور­دىم. مۇقاباسىنىڭ ىشكى جاعىنا عكق 1475 ءنومىرى جازىلىپ, تىزىمگە الىنىپتى. كەلەسى بەتىنىڭ جوعارى جاعىندا «قوجا احمەت ياساۋي مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان», ورتاڭعى جاعىنا «تۇركى تىلىنەن قازاق تىلىنە اۋدارعان مۋزەيدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى حاميت زەينەل ۇلى يماجانوۆ», سوڭعى جاعىنا «تۇركىستان قالاسى, 1985 جىلى» دەپ جازىلىپتى. 1-حيكمەتتەن باستالىپ, 138-حيكمەتپەن اياقتالعان. سوڭعى ەكى بەتىندە تۇسىندىرمە سوزدىكتەر دە قامتىلعان ەكەن. 

مۋزەيدە ۇزاق جىل قىزمەت ات­قارعان ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى قىدىرباي ارىستانبەكوۆ: «حاميت اقساقال مۋزەيدە 4–5 جىلداي عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ اعا عىلىمي قىزمەتكەر مارات تۇياقباەۆتارمەن ءبىر بولمەدە جۇمىس ىستەدى», دەدى. وعان قوسا قورداعى شاعاتاي, اراب, پارسى تىلدەرىندە جازىلعان كىتاپتاردى قازاق تىلىنە اۋدارعانىن جەتكىزدى. مەن حاميت اقساقالدىڭ نەمەرەسى نۇرلانمەن ءبىر سىنىپتا وقىعا­نىمدى, اقساقالدىڭ ۇيىندە تالاي مارتە بولعانىمدى, باتاسىن العا­نىمىزدى جەتكىزدىم.

2020 جىلى «ازىرەت سۇلتان» مۋزەي-قورىعىنىڭ قورىندا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ 1845 جىلى كوشىرىلگەن قولجازبا «ديۋاني حيكمەت» كىتابىن شاعاتاي تىلىنەن قازاق تىلىنە اۋدارۋ جۇمىسىن قولعا العان بولاتىنبىز. ناتيجە­سىندە, 2021 جىلى  قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەت» كىتابى اكادەميالىق جيناق رەتىندە جارىققا شىعىپ, عىلىمي اي­نا­لىمعا ەنگىزىلدى. ءاردايىم كوكەيىمدە «قىلۋەت جەراستى مەشى­تىنىڭ ەكسپوزيتسياسىندا تۇرعان قىزىل جازۋمەن «حيكمات», كوك ءتۇستى جازۋمەن «تۇركى تىلىنەن قازاق تىلىنە اۋدارعان مۋزەيدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى حاميت زەينەل ۇلى يماجانوۆ» اۋدارعان كىتاپ نەگە جارىققا شىقپادى؟» دەگەن ساۋال تۇردى. بۇل ماقالانى جازۋىمنىڭ ماقساتى دا وسى سۇراقتاردان تۋىن­دادى. 

حاميت يماجانوۆ حاقىندا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ت.كاكىشەۆتىڭ «زيالىلاردىڭ ۇلگىسى نەمەسە جامبىلدىڭ العاشقى حاتشىسى كىم؟» تاقىرىبىمەن 1989 جىلى 10 اقپاندا «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان ماقالاسىنىڭ شوقتىعى وتە بيىك. «تۇركىستانعا بارعان ءبىر ساپارىمدا قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيىن تاعى دا ارالاپ كورۋ جانە كوپ­جىلعى مۇعالىم, زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن مۋزەيدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى بولعان حاميت زەينەل ۇلى يماجانوۆ اقساقالعا سوعا كەتۋدى قاجەت دەپ تاپتىم.

ول كىسىمەن تانىسۋىمنىڭ تاريحى بار. 1982 جىلى «جۇلدىز»  جۋرنالى­نىڭ 10-سانىندا «سان­دالت­قان ساداق» اتتى دەرەك­تى حيكايام جاريالاندى. سون­دا 1915–1918 جىلدارى ب.ماي­لين, ج.تىلەپبەرگەنوۆ, باشقۇرت كەڭەس ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋ­شىلاردىڭ ءبىرى, قازىر 95 جاستاعى عۇلاما جازۋشى س.قۇداشپەن «عاليا» مەدرەسەسىندە ءبىر كلاستا وقىعان, ۇزاق جىل حالىق اعارتۋ سالاسىنداعى ادال ەڭبەگى ءۇشىن 1949 جىلى لەنين وردەنىمەن ناگرادتالعان, 1950 جىلى 12 يۋندە «قازاق كسر مەكتەبىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى» اتاعى بەرىلگەن زەينەل-عابيدەن يماجانوۆ جا­يىندا جىلى سوزدەر مەن ىقىلاستى ويلار ايتىلعان ەدى. سونى وقىعان ۇلكەن كەلىنى, حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ وزاتى, قىرىق جىلداي باستاۋىش مەكتەپتە مۇعالىم بولعان زاپەن يماجانوۆادان العىس جاۋدىرعان حات العاننان كەيىن كوپ كەشىكپەي تەلەفون شىلدىر ەتە قالدى.

– قاراعىم تۇرسىنبەك, مەن زەينەل يماجانوۆتىڭ ۇلكەن ۇلى ەدىم. سەنىمەن كەزدەسۋدى قاجەت دەپ تۇرمىن, – دەدى. سول كۇنى, ياعني 1984 جىلعى 10 جەلتوقساندا ۇيدە كەزدەستىك. 1909 جىلى تۋسا دا, قيمىلى دا ءسوزى دە شيراق حاميت اعاي اكە جولىن قۋىپتى. 1942 جىلى اسكەر قاتارىنا الىنىپ, ستالينگرادتان درەزدەن ارقىلى پراگاعا دەيىن بارعان, 1944 جىلى كوكپ مۇشەلىگىنە الىنعان وفيتسەردى قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسىنە جىبەرىپ, مايدانعا قارسى كوتەرىلىس جاساعان قازاق, ۇيعىر, قىرعىز تۋعاندارىنا جاردەم قولىن سوزعاندىعىن, 1946 جىلدان 1974 جىلعا دەيىن تۇركىستان قالاسىنداعى ءال-فارا­بي اتىنداعى مەكتەپتە فيزيكا, ماتەماتيكادان ساباق بەرۋمەن قاتار, ديرەكتور بولعاندىعىن دا قىسقا قايىردى.

«راحمەت, اعايىن-تۋىستاردىڭ ءبارى «ساندالتقان ساداقتى» وقىپ, مىڭ دا العىس ايتىپ جاتىر. زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن جاڭا ونەر تاۋىپ العانمىن. ياساۋي مۋزەيىندە عىلىمي قىزمەت­كەر­مىن, كوبىنە اۋدارمامەن شۇعىلدانامىن. «ارابشا بىلەسىز بە؟» ەپتەپ, اكەدەن ۇيرەنگەنىم بار, وزىمشە تالپىنعانىم بار. سونى ىلدەبايلاپ, پايداعا اسى­رىپ ءجۇرمىن», دەپ ۇلكەن پورت­فەلىنە ەڭكەيە بەردى. ء«بىز اعارتۋ­شىلارمىز عوي قاعاز كەمىرگەن», دەپ اق قاعازبەن تىستالعان ءتورت پاپكانى قولىنا الدى. مۇنىڭ ەكى داناسى مۋزەيدە, ءبىر داناسىن قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى­نىڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا بولىمىنە تاپسىردىم. ال مىنا داناسىن ساعان سىيلاماقپىن. «قوجا احمەت ياساۋي. تۇركىستان. 1983 جىل» دەگەن پاپكانى پاراقتاي باستادىم. اۋدارماشى حاميت يماجانوۆ «حيكمەتتىڭ» ەڭ قاجەتتى تاراۋلارى مەن بەتتەرىنەن كەم دەگەندە ءۇش مىڭ جولداي ولەڭ جولدارىن اۋدارىپ, ونىڭ سوڭىنا قازىرگى ۇگىتشىلەرگە ايرىقشا قاجەتتى ۇزىندىلەردى 14 بەتكە ىرىكتەپ بولەك باستىرىپتى. ەكىنشى پاپكادا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ءومىربايانىن 19 بەت ەتىپ جازىپ, «حيكمەتتىڭ» تارالۋ تاريحىن ءسوز ەتەدى. ال ءۇشىنشى پاپكادا 1907 جىلى قازاندا باسىلعان «شاريات ءال يماني» كىتابىن قازاقشاعا اۋدارىپ, تورتىنشىسىندە اۋىل اراسىندا ارامزا مولدا بولىپ جۇرگەندەردى اشكەرەلەۋ ءۇشىن قازان ءتاپسىرى مەن ءنۇمانيدىڭ تاتار تىلىندەگى سۇرەلەرىنىڭ ءتارجىمالارىنا سۇيەنىپ, قازاقشا تۇسىندىرمە بەرىپتى. وسى قولجازبالار اشەيىن­دەگى بوس ءسوز ەمەس, عىلىم ءۇشىن ايرىقشا ءماندى دۇنيەلەر ەكەنى داۋسىز. حاميت اعاي توتەسىنەن ءبىر-اق تارتتى. «مىناۋ اكەيدەن قالعان داپتەر. وسىنىڭ ىشىندە سىزگە ءبىر قىزىقتى دەرەك كەزدەسەيىن دەپ تۇر. مۇنى ءالى ەشكىم جازعان جوق, بىلمەيدى», دەپ كوكشىل ءتۇستى داپتەردى ۇسىندى. سىرتىنا «مەنىڭ قىسقاشا ءومىربايانىم. يماجانوۆ زەينەل, 1974 جىل», دەپ جازعان قولتاڭباسى ەسكى تانىسىمداي جىلى ۇشىراپ قويا بەردى», دەپ جازدى عالىم ت.كاكىشەۆ.  وعان قوسا جەرگىلىكتى «تۇركىستان» گازەتىنىڭ 31 قازان, 2009 جىلعى №49 سانىندا سول كەزدەگى مۋ­زەي-قورىقتىڭ ارحەولوگيا جانە تا­ريحي ەسكەرتكىشتەردى قور­عاۋ ءبو­لىمىنىڭ جەتەكشىسى, تاريح عىلىم­دارىنىڭ كانديداتى م.تۇياق­باەۆتىڭ «حاميت اتا ۇستازىمىز ەدى» ماقالاسىندا: «حاميت اتا ءحىح ع. اياعى مەن حح ع. باسىندا ۋفا, قازان, تاشكەنت باسپاحانالارىنان شىققان قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «حيكمەتتەرىن» تۇڭعىش رەت قازاق تىلىنە اۋدارعان ادام, بۇل جۇمىستى ول كىسى 1984–1988 جىلدار ارالىعىندا اتقارىپ, 149 حيكمەتتەن تۇراتىن قولجازباسىن قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنا وتكىزگەنى بىزدە قۇجاتتالعان», دەپ جازدى.

1991 جىلدان باستاپ قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەت» كىتاپتارى ءارتۇرلى عالىم­داردىڭ اۋدارماسىمەن جارىققا شىقتى. وكىنىشكە قاراي, حاميت يماجانوۆتىڭ 1985 جىلى اۋدار­عان «ديۋاني حيكمەت» ەڭ­بەگى كىتاپ بولىپ جارىق كور­مەدى. وسى ماسەلە بويىنشا حا­ميت يماجانوۆپەن بىرگە قىز­مەتتەس بولعان ارحەولوگ-عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ كان­دي­داتى م.تۇياقباەۆپەن سۇحبات­تاسقانىمىزدا, بىلايشا ءۇن قاتتى. «حاميت يماجا­نوۆتىڭ اۋدارماسىن جارىققا شىعارۋعا كەڭەس وكىمەتى كەزەڭىن­دە مۇمكىندىك بولمادى. ول كەزدە «ديۋاني حيكمەتتى» باسپاعا جىبەرمەيدى. اتەيستىك كەزەڭ عوي. باسىڭمەن جاۋاپ بەرەسىڭ», دەپ ءتۇسىندىردى. حاميت يماجانوۆتىڭ قازاق كسر عىلىم اكا­دە­ميا­سى­نىڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قول­­جاز­­با بولىمىنە تاپسىرعان اۋدار­ما­لارى دا جارىققا شىقپاعان كورىنەدى.

كەڭەس كەزەڭىندە باسىن بايگەگە تىككەن عالىم حاميت يماجانوۆتىڭ «ديۋاني حيكمەت» اۋدارما كىتابىن جارىققا شىعارىپ, تانىتۋ كەرەك دەپ بىلەمىز.

بەرىك بايبول,

جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

تۇركىستان