بىزگە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قازاقستاندىق مودەلى قاجەت - ەرلان قوشانوۆ

قۇرمەتتى پارلامەنتتىك تىڭدالىمعا قاتىسۋشىلار!

وزدەرىڭىزبەن جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋعا ارنالعان ماڭىزدى جيىندا كەزدەسكەنىمە قۋانىشتىمىن. بۇگىنگى ءىس-شارامىز تسيفرلاندىرۋ سالاسىنداعى ەڭ ءىرى وقيعا – «Digital Bridge» جاھاندىق تەحنولوگيالىق فورۋمى قارساڭىندا ءوتىپ جاتىر. استانادا الەمنىڭ 100 ەلىنەن ەڭ وزىق ويلى ماماندار جينالىپ, جاساندى ينتەللەكتىنىڭ بولاشاعىن تالقىلايدى.

بۇگىن وسى عالامدىق ديالوگقا ءۇن قوسۋ ماقساتىمەن قازاقستان پارلامەنتىندە ارنايى باس قوسىپ وتىرمىز. جاساندى ينتەللەكت – ءار ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاۋدى, تالداۋدى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى سالا.

سوندىقتان بۇگىنگى جيىنىمىزعا وسى باعىتقا جاۋاپتى مينيسترلەر مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرىن, وتاندىق جانە شەتەلدىك ساراپشىلاردى, كوشباسشى مامانداردى شاقىردىق.

جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى ەۋروپا زاڭدارى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى – دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ ساراپشىسى گەنريك فون شەيل مىرزا دا ارنايى كەلىپ وتىر.

ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسىنىڭ دە ماڭىزى زور. سوندىقتان پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ توراعاسى يگور يۆانوۆيچ روگوۆ تا بۇگىنگى تىڭدالىمعا قاتىسۋدا.

جالپى قازىرگى كەزدە دۇنيەدە ەڭ كوپ تالقىلانىپ جاتقان تاقىرىپتىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – وسى تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت. كۇنى كەشە وتكەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 80-ءشى سەسسياسىندا دا جاھان كوشباسشىلارىنىڭ كوبى بۇل جايتتى نازاردان تىس قالدىرعان جوق.

ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ تا وسى توڭىرەكتە ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ, قازاقستاننىڭ بولاشاق دامۋ باعدارىن الەمگە پاش ەتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوڭعى جولداۋىنىڭ ءوزى تۇتاستاي العاندا جاساندى ينتەللەكت تاقىرىبىنا ارنالۋى دا بەكەر ەمەس.

پرەزيدەنت ءۇش جىل ىشىندە قازاقستاندى تسيفرلىق مەملەكەتكە اينالدىرۋ بويىنشا اۋقىمدى مىندەت قويدى. وسىلايشا, جاساندى ينتەللەكت  – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتىنا اينالىپ وتىر. مەملەكەت تاراپىنان تسيفرلىق دامۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنى جاپپاي ەنگىزۋ ءۇشىن ءبىراز جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر.

بىرىنشىدەن, جاساندى ينتەللەكت ءۇشىن وڭتايلى قۇقىقتىق نەگىز قالانۋدا. پارلامەنت وسى سايلانىمدا ونلاين-پلاتفورمالار تۋرالى, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك, اقپاراتتاندىرۋ جانە تسيفرلىق اكتيۆتەر ماسەلەلەرى جونىندە زاڭدار قابىلدادى.

تاياۋدا عانا ماجىلىستە «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ونى ازىرلەگەندە وسى سالانى العاش بولىپ قولعا العان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى ەسكەرىلدى.

اتاپ ايتساق, «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى» ەۋروپانىڭ زاڭدارى مەن «جاساندى ينتەللەكت جانە ادام قۇقىقتارى, دەموكراتيا مەن قۇقىقتىڭ ۇستەمدىگى تۋرالى» ەۋروپا كەڭەسىنىڭ نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياسى نازارعا الىندى.

ەكىنشىدەن, قاجەتتى ينفراقۇرىلىم قۇرىلۋدا. جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن كەڭىنەن ەنگىزۋگە ءبىز ەرەكشە قارقىنمەن جانە زور الەۋەتپەن كىرىستىك.

سۋپەركومپيۋتەر ىسكە قوسىلىپ, ۇلتتىق جاساندى ينتەللەكت پلاتفورماسى جۇمىس ىستەي باستادى. «Smart Data Ukimet»  پلاتفورماسى دا قولدانىسقا ەنىپ, ءوز جەمىسىن بەرۋدە. ەلەكتروندىق ۇكىمەتتى دامىتۋ دەڭگەيى بويىنشا قازاقستان قازىردىڭ وزىندە 193 ەلدىڭ ىشىندە 24-ءشى ورىندا تۇر. بۇل جوعارى پوزيتسياعا مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ ەسەبىنەن قول جەتكىزىلدى.

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ساراپشىلارى دا قازاقستاننىڭ ەلەكتروندىق ۇكىمەتىنىڭ تيىمدىلىگىنە جوعارى باعا بەرىپ وتىر.

ول ازاماتتاردىڭ ءومىرىن ەداۋىر جەڭىلدەتىپ, مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىردى. سونىمەن قاتار بانك سالاسى دا بۇدان قالىسپاي كەلەدى. قازاقستان قىتاي, گەرمانيا جانە اۆستراليادان وزىپ, ونلاين-قىزمەتتەر يندەكسى بويىنشا ۇزدىك 10 ەل قاتارىنا كىردى. ەلىمىزگە كەلگەن قوناقتاردىڭ كوبى قازاقستانداعى بانكتەردىڭ مۇمكىندىكتەرى تۋرالى جاقسى پىكىرلەر ايتۋدا.

بۇدان بولەك, الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك تاجىريبەلەرىن توپتاستىرعان «استانا حاب» الاڭى تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. اسىرەسە, ستارتاپشىلار ءۇشىن, جاس تالانتتار ءۇشىن زور مۇمكىندىكتەرگە جول اشتى. جاڭا عانا جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفىرلىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى باسقا دا وتاندىق جەتىستىكتەردى, تىڭ جوبالاردى ارنايى ۇيىمداستىرىلعان كورمەدەن دە كوردىڭىزدەر.

وسىناۋ يننوۆاتسيالىق ورتا ەلىمىزدە ادام كاپيتالىن دامىتۋ ءۇشىن نەگىز قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ول تۋرالى بۇگىن سالا ءمينيسترى كەڭىرەك ايتادى دەپ ويلايمىن.

اتقارىلعان وسى جۇمىستىڭ ءبارى ءوز جەمىسىن بەرىپ, قازاقستاندى ورتالىق ازياداعى ەڭ وزىق تسيفرلى ەلگە اينالدىردى.

بريتانيالىق «وكسفورد ينسايتس» كومپانياسىنىڭ ەلدەردىڭ جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋگە دايىندىعى رەيتينگىسىندە قازاقستان 188 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 76-شى ورىندى يەلەنۋى بۇعان ايقىن دالەل.

ەندى ءبىز جاڭا ءارى جاۋاپتى كەزەڭگە قادام باسقالى وتىرمىز. ول – جاساندى ينتەللەكتىنى بارلىق سالاعا جاپپاي ەنگىزۋ كەزەڭى. بۇگىنگى ءبىزدىڭ تىڭدالىمنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى دا – وسى. بۇل تۋرالى جيىندا ءتۇرلى پىكىر ايتىلادى دەپ ويلايمىن. وسى ورايدا بىرنەشە وزەكتى جايتقا توقتالىپ وتكىم كەلەدى.

ءبىرىنشى. جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ ەتيكاسى مەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى.

ازىرشە ەشكىم قاۋىپ-قاتەر شەكارالارىن انىقتاي الماي وتىر. جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن تەرىس ماقساتتا پايدالانۋعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن ءارتۇرلى تاكتيكا ۇسىنىلادى. مىسالى, قىتاي بيىلعى قىركۇيەكتەن باستاپ ۇلتتىق الەۋمەتتىك جەلىلەرگە جاساندى ينتەللەكت جاساعان كونتەنتتى تاڭبالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى مىندەتتەدى. ءبىز دە جاساندى ينتەللەكت تۋرالى زاڭىمىزدا وسىنداي تالاپ قويدىق. ەندى قابىلدانعان نورمالارمەن شەكتەلىپ قالماۋ كەرەك. مۇنداي قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان سالادا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەسكەرە وتىرىپ, زاڭنامانى تۇراقتى مونيتورينگىلەۋ جانە بەيىمدەپ وتىرۋ قاجەت. ۋاقتىلى رەتتەپ وتىرماسا, ءبىز بولاشاقتا سالدارىن باقىلاۋ قيىن بولاتىن قاۋىپتەرگە تاپ بولۋىمىز مۇمكىن. بۇگىنگى تالقىلاۋدا بۇعان دا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى دەپ ويلايمىن.

ەكىنشى. جاساندى ينتەللەكت ەڭبەك نارىعىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى.

«McKinsey» كومپانياسىنىڭ بولجامى بويىنشا, 400 ميلليوننان استام ادام جاساندى ينتەللەكت سالدارىنان جۇمىس ورىندارىنان ايىرىلۋى مۇمكىن. «Microsoft» قازىردىڭ وزىندە جاساندى ينتەللەكتىنى الماستىراتىن ماماندىقتاردى اتادى. ولاردىڭ اراسىندا اۋدارماشىلار, جۋرناليستەر, رەداكتورلار, ماركەتولوگتار, PR-ماماندار بار. بۇدان مەملەكەتتىك قىزمەت تە تىس قالماۋى مۇمكىن. جاقىندا البانيا مەملەكەتتىك ساتىپالىم سياقتى ماڭىزدى سالا ءمينيسترىنىڭ قىزمەتىن جاساندى ينتەللەكتىگە سەنىپ تاپسىرعان العاشقى ەل بولدى. جاساندى ينتەللەكت ساياسي پارتيالاردىڭ جۇمىسىنا دا ەنىپ كەلەدى. جۋىردا عانا جاپوندىق «قايتا ورلەۋ جولى» پارتياسى جاساندى ينتەللەكتىنى پارتيا ىشىندە رەسۋرستار ءبولۋ كەزىندە پايدالانۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.

دەگەنمەن, بارلىق پروتسەستەردىڭ درايۆەرى ءالى دە ادام ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. سوندىقتان بۇگىندە بارلىق سالا وكىلدەرى جاساندى ينتەللەكتىمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ نەگىزگى ماشىقتارىن مەڭگەرۋى كەرەك.

ءۇشىنشى. قازىرگى كەزدە جاساندى ينتەللەكتتى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا, اسىرەسە مەكتەپتە قولدانۋ كەڭىنەن تالقىلانۋدا. قوعام ەكىگە جارىلدى – قولداۋشىلار مەن قارسى شىققاندار بولىپ. كوبىنە «جاساندى ينتەللەكت شىنايى ءبىلىمدى الماستىرىپ كەتپەي مە؟» دەگەن الاڭداۋشىلىق ايتىلادى. الەۋمەتتىك ساۋالنامالارعا سايكەس, پىكىرلەر ءارتۇرلى. 40,5 پايىز جاساندى ينتەللەكتتىڭ ىقپالىن وڭ باعالايدى. 37 پايىزى كەرىسىنشە, تەرىس قابىلدايدى. ولار ونى وقۋ پروتسەسىن تىم جەڭىلدەتىپ, ماتەريالدى ءۇستىرت مەڭگەرۋگە اكەلەدى دەپ ەسەپتەيدى.

سوتسيولوگيالىق دەرەكتەر قازاقستاندىقتاردىڭ جاساندى ينتەللەكتتى ءبىلىم بەرۋدە قولدانۋدان ءارى الەۋەتتى, ءارى قاۋىپ-قاتەردى كورىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.

ءبىزدىڭ دەپۋتاتتار دا ChatGPT-كە وسىعان ۇقساس ساۋال جولدادى. بىراق تۇسىنىكتى بولا قويعان جوق. قىزىعى, جاساندى ينتەللەكتتىڭ پىكىرى ساۋالناما قورىتىندىلارىمەن دەرلىك سايكەس كەلدى. ChatGPT جاساندى ينتەللەكتتى قولدانۋ مۇمكىندىكتەرىن وبەكتيۆتى باعالاپ, «50 دە 50» دەپ كورسەتتى – ارتىقشىلىقتارى دا, قاۋىپتەرى دە بار دەدى.

مۇنىڭ ءبارى بۇگىنگى كۇنى ەڭ دۇرىس تەڭگەرىمدى تابۋدىڭ ماڭىزىن دالەلدەيدى – اقىلعا قونىمدى شەكتەۋلەر مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى ەركىن پايدالانۋ اراسىنداعى. جاساندى ينتەللەكت – ول مۇعالىمنىڭ ورنىنا جۇرەتىن ەمەس, كومەكشى قۇرال ەكەنىن دۇرىس ءتۇسىنۋ قاجەت.ول وقۋدى تيىمدىرەك ەتۋگە جاردەمدەسەدى. الايدا نەگىزگى ءبىلىم مەن سىني ويلاۋ قابىلەتىن دامىتۋ – ادامنىڭ ەنشىسىندە قالا بەرەدى. سوندىقتان دا بۇل سەزىمتال سالادا ءبىلىم ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ناقتى ەرەجەلەر قاجەت. مەنىڭ ويىمشا, بۇل دا زاڭ دەڭگەيىندە رەتتەلۋى ءتيىس.

ءتورتىنشى. تسيفرلاندىرۋدىڭ دامۋى جانە جاساندى ينتەللەكتتىڭ بەلسەندى قولدانىلۋى جاڭا سىن-قاتەرلەردى دە تۋدىرىپ وتىر.

نەگىزگىسىنىڭ ءبىرى – كيبەرقاۋىپتەردىڭ قارقىندى ءوسۋى. بۇگىندە بۇكىل الەمدە كيبەرينتسيدەنتتەر سانى ارتىپ, ءتىپتى مامانداردى دا شاتاستىرا الاتىن ديپفەيكتەر كەڭىنەن تارالۋدا. اسىرەسە كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىندا جەتكىلىكتى ءبىلىمى جوق جەكە پايدالانۋشىلار وسال بولىپ وتىر. جاڭا تسيفرلىق الاياقتىق تۇرلەرىنىڭ پايدا بولۋى دا ابدەن مۇمكىن. كيبەرقاۋىپتەردىڭ شەكاراسى جوق – شابۋىلدار الەمنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىنەن جاسالۋى ىقتيمال. بىردە-ءبىر مەملەكەت ولارعا جالعىز ءوزى ءتيىمدى قارسى تۇرا المايدى.

سوندىقتان اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزى ەرەكشە. سونىمەن قاتار مۇندا كەشەندى ءتاسىل قاجەت – تەحنولوگيالىق شەشىمدەر, قۇقىقتىق رەتتەۋ جانە حالىقتىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋدى ۇشتاستىرۋ.

سەنىمدىمىن, بۇل ماسەلەلەر دە بۇگىنگى تالقىلاۋدىڭ وزەگىنە اينالادى.

بەسىنشى. قازىر جاساندى ينتەللەكت ابستراكتسيا ەمەس. ول – ناقتى قۇرال.

سوندىقتان ونى ناقتى سەكتوردا, مىسالى, اگرارلىق سالادا قولدانۋ كەرەك. جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ فەرمەر, اگرونوم, مال ءوسىرۋشى ءۇشىن قالىپتى جاعدايعا اينالۋعا ءتيىس.

اقىلدى جۇيەلەر ەگىن ەگۋ مەن ونى جيناۋدىڭ وڭتايلى ۋاقىتىن انىقتاۋعا كومەكتەسەدى. جانۋارلاردىڭ ساۋلىعىن ناقتى ۋاقىت رەجيمىندە قاداعالايدى.

جالپى العاندا, بۇل – دالادا, جىلىجايدا, فەرمادا ءاردايىم قاسىڭدا بولاتىن تسيفرلىق كومەكشى. قازىردىڭ وزىندە جاساندى ينتەللەكت اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن بولاشاق ەمەس, بۇگىنگى كۇننىڭ قۇرالى بولۋى قاجەت.

ماسەلەن, كەيبىر وڭىرلەردە اۋىل شارۋاشىلىعىندا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن قولدانۋ بويىنشا العاشقى قادامدار جاسالۋدا. تاياۋدا عانا اقمولا وبلىسىندا مەملەكەت باسشىسىنا اگرارلىق سالاعا جاساندى ينتەللەكتىنى ەندىرۋ بويىنشا پيلوتتىق جوبا تانىستىرىلدى.

بۇل يننوۆاتسيالىق ءونىم كاسىپورىننىڭ كىرىسىن كوبەيتۋگە, تيىمدىلىكتى ارتتىرۋعا, بيۋدجەتكە قوسىمشا ءتۇسىم اكەلۋگە جول اشادى.

وسىنداي وزىق تاجىريبەلەر باسقا دا وڭىرلەرگە تارايدى دەپ سەنەمىن.

التىنشى. جاساندى ينتەللەكت – سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ ىسىندە شەشۋشى ءرول اتقارۋشى قۇرال.

وزەن-كولدەردىڭ جاي-كۇيى, ياعني سۋ دەڭگەيى, ونىڭ ساپاسى, لاستانۋى تۋرالى دەرەكتەردى تالداۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانۋ قاجەت. بۇل سۋ تاسقىنى مەن قۇرعاقشىلىقتى بولجاۋعا كومەكتەسىپ, اپاتتاردىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار, جاساندى ينتەللەكتىنىڭ تەك تابيعي اپاتتاردىڭ عانا ەمەس, تەحنوگەندىك اۆاريالاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن دە پايداسى زور. اپات جاعدايلارىنىڭ ورىستەۋىن الدىن-الا بولجاۋعا جانە ادامدار مەن قورشاعان ورتاعا تونەتىن قاۋىپتى ازايتۋعا قابىلەتتى جۇيەلەردى ەنگىزۋ كەرەك. بۇل ماسەلەلەر دە بۇگىنگى تىڭدالىمنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قابىلداناتىن ۇسىنىمداردا ەسكەرىلەدى دەپ ويلايمىن.

قادىرلى دوستار!

ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ ءوز الدىنا دەربەس مىندەت ەمەس. تسيفرلاندىرۋ مەن تەحنولوگيالىق پروگرەستىڭ ۇلتتىق ستراتەگياسىنىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە قاراستىرىلۋدا. بىزگە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قازاقستاندىق مودەلى قاجەت. مەملەكەت باسشىسى الدىمىزعا وسىنداي مىندەت قويىپ وتىر.

ول – ازاماتتارىمىز ءۇشىن قاۋىپسىز, ەكونوميكاعا ءتيىمدى, ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزگە ساي بولىپ, ەلىمىزدىڭ پروگرەسسيۆتى دامۋىنا  سەرپىن بەرۋگە ءتيىس. بۇل – جاي عانا جارىس ەمەس, اقىل-وي مەن ءبىلىمنىڭ باسەكەسى.

ول بايگەدە وزىق ەلدەردىڭ قاتارىندا بولۋعا ءبىزدىڭ مۇمكىندىگىمىز جەتكىلىكتى. وسى جولدا بۇگىنگى تىڭدالىم جاساندى ينتەلەكتىنى جاپپاي ەنگىزۋ ىسىنە وزىندىك ۇلەس قوسادى دەپ سەنەمىن.

زەيىن قويىپ تىڭداعاندارىڭىزعا راحمەت.

پارلامەنتتىك تىڭدالىمنىڭ جۇمىسىنا تابىس تىلەيمىن!