اباي تويىنىڭ شەجىرەسى

العاشقى قادام

اباي تويى قازاققا نە بەردى, ارتىنا نەندەي ءىز قالدىردى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ ماقساتىندا قاداري حالىمىزشە وتكەن كۇندەدىڭ سارعايعان بەتتەرىن پاراقتاپ كورگەن ەدىك. «قازاق» گازەتىنىڭ 1914 جىلى 51-سانىندا جاريالانعان «سەمەيدەگى ادەبيەت كەشى» ماقالادا: «26-يانۋاردا سەمەيدە «نارودنىي دومدا» جاعرافيا جاميعاتىنىڭ (قوعامىنىڭ) ادەبيەت كەشى بولدى. بۇل كەشتە حالىق اسا كوپ بولىپ, ۇيگە سيماعاندىقتان ءبىرسىپىرا ادامدار كىرە المادى... ول كۇن اتاقتى اقىنىمىز مارقۇم اباي قۇنانباي ۇعلى تۋراسىندا بايانداما وقىلادى دەگەن حابار حالىق اراسىنا بۇرىنىراق تاراعان سەبەپتى جۇرت ول كۇندى اسىققانداي كۇتىپ تۇردى. باياندامانى ءنازيفا حانىم (قۇلجانوۆ جاماعاتى) ورىسشا وقىدى. باياندامادا ابايدىڭ قىردا ءوسىپ, از وقىسا دا ەۋروپا دانىشپاندارىنىڭ كىتاپتارىن وقىپ, ءسوزىن ۇعىپ, كوڭىلىنە توقىپ, روسسيانىڭ پۋشكين, لەرمونتوۆ, تولستوي اتتى ءماشھۇر ادامدارىنىڭ سوزدەرىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ جازىپ, قازاققا, ءوزى ولسە دە ءسوزىن قالدىرىپ كەتكەنىن سويلەدى.  مۇنان سوڭ الماعامبەت اتتى جىگىت, زاتى توبىقتى, ابايدىڭ قاسىندا ءار ۋاقىت بولعان, دومبىرامەن ءان سالدى. اۋەلى تاتيانانىڭ جازعان حاتىن ابايدىڭ ءوزىنىڭ شىعارعان كۇيىمەن سالدى. بۇل ءان مۇڭلى, نازىك ءوزى جاي سالاتىن اۋەزبەن ايتىلادى ەكەن. مۇنان كەيىن «جىگىت عاشىعى» مەن «ولسەم ورنىم قارا جەر سىز بولماي ما» دەگەن كۇيلەرگە ء(ان – ب.ق) سالدى. بۇل اندەر مايدا ۇنمەن سالىنىپ, بىردە اقىرىنداپ, بىردە كوتەرىپ سوزىپ سالىناتىن ءان ەكەن. ەستىگەن حالىق ءھامماسى, ورىس, قازاق دەمەي, شىعارۋشىسىنا دا, ءان سالۋشى الماعامبەتكە دە العىس ايتتى».

ال «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ سول جىلعى ءتورتىنشى سانىندا جاريالانعان ماقالادا: «...الاشا اتى ءمالىم اتاقتى اقىن ءھام فيلوسوف يبراھيم قۇنانبۆەۆتىڭ ولگەنىنە بيىل ون جىل تولادى. ىلگەرى باسقان جۇرت مۇنداي قادىرلى ادامدارىنىڭ اتاعىن شىعارۋ ءۇشىن تالاي بەلگى ىستەگەن بولار ەدى. ءبىزدىڭ كوبىمىزگە ابايدىڭ كىم ەكەنى دە بەلگىسىز... ابايدى ەسكە الۋ كەشىندە ءنازيفانىڭ جاساعان بايانداماسىنىڭ سوڭعى ءسوزىن كەلتىردى: «ابايدى تۋعىزعان قازاق دالاسى تاعى دا تالاي اباي سەكىلدى, بالكي ونان دا ارتىق, دانىشپاندار تۋعىزار» دەگەندە تىڭداۋشى قازاقتاردىڭ جۇيەسى بوساپ, كوزىنە جاس العاندارى دا بولدى», دەپ جازادى.

سونىمەن بىرگە جۋرنالدا, سول كەشتە ابايدىڭ ءوز انىمەنەن ولەڭى ايتىلعانى, قازاقتىڭ ساحارالىق تۇرمىس-سالتى كورسەتىلگەنى جازىلادى.  «ابايدىڭ ولەڭى ايتىلادى, باقسى وينايدى دەگەن حاباردى ەستىپ, قالاداعى, قىرداعى جيىلعان قازاقتىڭ كوبىنە بيلەت جەتپەي قالدى. قازاقتىڭ وقىعاندارى بالا-شاعالارىمەن كوتەرىلە بارىپتى. ابايدىڭ قادىرى حالىققا زور ەكەن. ونىڭ ولەڭى وقىلعاندا, تالاي قازاقتىڭ كوزىنەن جاس مولدىرەدى», دەيدى.

«قازاق» گازەتىنىڭ 1914 جىلى, ماۋسىمنىڭ 23 كۇنگى 67 سانىندا جاريالانعان «اباي» دەگەن ماقالاسىندا مىرجاقىپ دۋلاتوۆ سەمەيدە وتكىزىلگەن ابايدى ەسكە الۋ كەشى تۋرالى: «...ول كەش ءبىرىنشى قازاق اقىنىنىڭ قۇرمەتىنە جاسالعان ءبىرىنشى ادەبيەت كەشى بولىپ ءھام ءبىرىنشى قازاق ايەلىنىڭ ء(نازيفا حانىم قۇلجانوۆ جاماعاتى مايدانعا ءتۇسىپ, بەرگەن ورنەگى ەدى», دەپ جازادى.

70 جىل

«...ابايعا ارنالعان ەڭ العاشقى مەرەكە وسىدان 80 جىل (1995 – ب.ق) بۇرىن وتكەن ەكەن. ۇلى اقىننىڭ تۋعانىنا 70 جىل تولۋىنا ارنالعان كەشتى 1915 جىلى 13 اقپاندا سەمەي قالاسىندا ءنازيپا قۇلجانوۆا مەن نۇرعالي قۇلجانوۆ ۇيىمداستىرعان ەكەن. كەش بىرنەشە بولىمنەن قۇرىلىپ, قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىندارى, ءان-كۇيلەرى ورىندالعان. سونىمەن قاتار جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ پەن تۇرار حانىم قوزىباعاروۆانىڭ ويناۋىندا ء«بىرجان-سارا» ايتىسى ۇيىمداستىرىلىپ, ساحنادا كورسەتىلەدى, ابايدىڭ اندەرى ورىندالادى. كەشكە تەك قانا جاستار ەمەس, ايەل, بالا-شاعا, قىز-كەلىندەرىن ەرتىپ ۇلكەن ادامدار دا قاتىسقان. «سيبيرسكايا جيزن», «سەميپالاتينسكي تەلەگراف», «بارناۋلسكي» گازەتتەرىنىڭ حابارشىلارى كەش بارىسىن جازىپ العان. اتاپ ايتاتىن جاي, وسىناۋ ابايعا ارنالعان كەشتەن تۇسكەن قارجىنىڭ جارتىسىنان كوبىسى پەتروگرادتاعى مۇسىلماندار لازارەتىنە, قالاداعى اقشاعا ءزارۋ قازاق وقۋشىلارىنا ءبولىنىپتى», دە جازادى «سەمەي تاڭى» گازەتى (1995 ج. 07.29 №61).

80 جىل

1914-15 جىلدار اقىننىڭ ومىردەن وتكەنىنە 10 جىل نەمەسە تۋعانىنا 70 جىلدىقتارى العاش اتالىپ وتە باستاعانىن كورەمىز. ال 34-35 جىلدار – بۇل اقىننىڭ ومىردەن وتكەنىنە 30 جىل نەمەسە تۋعانىنا 80 جىلدىعىمەن سايكەس كەلەدى. بۇل جىلدارى ەلەۋلى ەشتەڭە بولا قويماعان ءتارىزدى. 1934 جىلى قازاقستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتتى پرەزيديۋمى ارنايى قاۋلى شىعارىپ, رەسپۋبليكانىڭ ءار جەرىندە اقىندى ەسكە الۋعا ارنالعان جيىندار, ادەبي كەشتەر وتكىزىلگەنى تۋرالى دەرەك ساقتالىپتى. قالاي بولعاندا بۇل جىلدار قازاق جەرىندە ستاليندىك الاپات اشتىق بولىپ جاتقان كەزبەن تۇسپا تۇس كەلەتىندىكتەن تۇسىنىكتى بولسا كەرەك.

95 جىل

1940 جىلى ابايدىڭ تۋعانىنا 95 جىل تولاتىن مەرەكەسىڭ وتكىزۋ جونىندە ۇكىمەت كوميسسياسى قۇرىلدى. اقىننىڭ مەرەيتويى قازاقستاننىڭ بارلىق جەرىندە سالتاناتتى مەرەكە تۇرىندە ءوتتى. سەمەي وبلىسىنداعى شىڭعىستاۋ اۋدانى, قازاق سسر جوعارعى سونەتى پرەزيديۋمىنىڭ ۋكازى بويىنشا, اباي اۋدانى دەپ اتالاتىن بولدى. اباي اۋدانىنداعى «تاڭ» كولحوزىنا, قاراۋىل ورتالاۋ مەكتەبىنە اباي ەسىمى بەرىلدى. سول سياقتى سەمەيدەگى ساياسي اعارتۋ تەحنيكۋمىنا اباي ەسىمى بەرىلدى. مادەني-تاريحتىق ماڭىزى ءار ءىستىڭ ءبىرى – سەمەي قالاسىندا اباي مۋزەيىنىڭ اشىلۋى بولدى. اباي مۋزەيىن اشۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى سەمەيگە مۇحتار اۋەزوۆ كەلىپ مۋزەيگە ىلايىقتى ءۇيدى كورسەتىپ بەردى جانە مۋزەي قۇرۋ ءۇشىن الدىن الا ىستەلەتىن نەگىزگى كۇردەلى جۇمىستاردى بىزگە ءتۇسىندىرىپ انىقتاپ بەرۋمەن بىرگە ءوزى ءىس جۇزىندە ناقتىلى كومەك كورسەتىپ, يگىلىكتى ءىستى باستاپ بەردى.  مۇحتاردىڭ باسشىلىعىمەن ءبىز دە ءوز مۇمكىندىگىمىزشە اباي مۋزەيىن اشۋ جۇمىسىنا اتسالىستىق. 1940-جىلى قازان جۇلدىزىنىڭ 16-سى كۇنى اباي مۋزەيى اشىلدى. مۋزەيدىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا استانادان مۇحتار اۋەزوۆ باستاتقان ءبىر توپ اقىن, جازۋشىلار كەلدى. اقىننىڭ 95 جىلدىق مەرەكەسى تۇسىندا كوپ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى جازىلدى. ابايدىڭ شاكىرتتەرىن, اينالاسىن زەرتتەۋ جۇمىسى باستالدى. ابايدىڭ 1945 جىلى 100 جاسقا تولاتىن مەرەكەسىنە ازىرلىك جۇمىسى بەس جىل بۇرىن, ياعني 1940 جىلى قولعا الىندى. سول جىلى حالىق كوميسسارلار سوۆەتى جانىنا مەرەكە كوميتەتى قۇرىلدى. (اكادەميك, ابايتانۋشى عالىم قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ «اباي» جۋرنالىندا (№1-2.1995 18 بەت) جاريالانعان ماقالاسىنان الىندى).

100 جىل

«وسى جىلى 29 دەكابردە لۋناچار كلۋبىندا قازاقتىڭ بايتاق دالاسىندا وتكەن اتاقتى سىرشىل اقىن اباي (يبراگيم) قۇنانباي ۇلىنىڭ دۇنيەدەن كوشكەنىنە 20 جىل تولعانىن ەسكە ءتۇسىرۋ ءۇشىن سەمەيدىڭ «گەوگرافيچەسكي وبششەستۆوسى» قۇرمەتتەپ ەسكەرتكىش كەشىن جاسايدى. كەش ءتارتىبى: 1. ابايدىڭ ءومىربايانى (بايانداماشى عابباسوۆ حالەل). 2. قازاق ادەبيەتىنە سىڭىرگەن ابايدىڭ ەڭبەگى, (بايانداماشى اۋەزوۆ). 3. مىنەز كورىنىستەرى (جولداسى كوكباي اقساقالدىڭ اڭگىمەلەرى). 4. ابايدىڭ اندەرى (انشىلەر: امىرە, الماعامبەت). كەلۋشىگە بيلەت تەگىن بەرىلىپ, كەش ساعات 6-دان قالماي باستالادى. كەش وتكىزۋ كوميسسيا اتىنان: الكەي مارعۇلان ۇلى» «قازاق ءتىلى» №131 (530) 27 دەكابر 1924. اباي 100 جىلدىق مەرەي تويىنا دايىندىقتىڭ ءوزى ەرەكشە بولعانىن كورەمىز.

ابايتانۋ ءىلىمىنىڭ بىلگىرى قايىم مۇحامەتحانوۆ 100 جىلدىقتا اباي تويىنا قاتىسقان اقىندار تۋرالى بىلاي دەپ ەستەلىك قالدىرىپتى: «مەن ول كەزدە قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ سەمەيدەگى بولىمشەسىن باسقاراتىنمىن. تويعا قازاقستاننىڭ ءار وبلىسىنان مىقتى اقىندار شاقىرىلدى. سەمەيدىڭ شار اۋدانىنان تولەۋ كوبدىكوۆ, راحىمباي, جارمادان ساپارعالي الىمبەتوۆ پەن نۇرعالي تۇڭعاتۇاروۆ, اقسۋاتتان سالىق وسكەنباەۆ, جاڭا سەمەيدەن تاڭىربەرگەن امىرەنوۆ, ابىرالىدان يسا بينازاروۆ سولاردىڭ اراسىنان مەنىڭ نازارىمدى قاتتى اۋدارعان پاۆلودارلىق ءانشى-اقىن ەستاي بەركىمباەۆ, دالىرەك ايتسام ونىڭ ساۋساعىنداعى التىن جالاتقان جۇزىك «اپىرا-اي, وسى جۇزىك باياعى قورلان قىزعا بايلانىستى بولماسا يگى؟!» باسىما كەلگەن وسىناۋ وي تۇسپالىم تەرىس كەتپەپتى. توي تاراعان سوڭ سەمەيگە بىرگە قايتىپ, ەستايدى ۇيىمە قوناققا شاقىردىم. قوناقتا وتىرىپ ەستاي سەرى بۇل جۇزىكتى جانسۇيەر عاشىعى قورلاننىڭ سىيلاعانىن, ەكەۋىنىڭ بىرگە ءومىر سۇرۋىنە تاعدىردىڭ قوسپاعانىن, مىنا جۇزىكتى قورلاننىڭ كوزىندەي, بوزبالا شاقتىڭ بىردەن-ءبىر كۋاسىندەي كورىپ ساقتاپ جۇرگەنىن مايىن تامىزا باياندادى. «قورلانداي» ءان تۋدىرعان قىزدى دا, قىزدىڭ مىنا جۇزىگىندە دە ارمان جوق-اۋ», دەدىم ىشتەي» («سەمەي تاڭى» №61 29 شىلدە, 1995 ج.).

125 جىل

1970 جىلى وتۋگە ءتيىستى ابايدىڭ 125 جىلدىعى 1971 جىلى وتكىزىلەدى. سول جىلعى اۋا رايىنان دەگەن دەرەكتەر بار, الايدا ەل ەسىندە بولسا كەرەك 1970 جىلى لەنيننىڭ 100 جىلدىعى ەدى. سول سەبەپتى دە اباي تويى ءبىر جىلعا شەگەرىلدى.

«ابايدىڭ 125 جىلدىعى قارساڭىندا «اباي ناركومان ەكەن» دەگەن ءتۇرلى ماقالالار جازىلدى. ابايدى قايتسە دە ەتەكتەن تارتقىسى كەلەتىندەر كوبەيدى. 150 جىلدىقتىڭ قارساڭىندا دا سونداي ءارتۇرلى پىكىرلەر تاراتتى. سىرتقى جۇرتتىڭ دا, ىشكى ءوزىمىزدىڭ رۋلىق, ءيا بولماسا, جەرشىلدىك ورەسىنە شىققان پىكىرلەر بولدى», دەپتى سۇلتان ورازالين اعامىز ءبىر ەستەلىگىندە...

سونىمەن ءبىر جىل كەيىن شەگەرىلىپ, 71-جىل وتسە دە اباي تويىنان ەل ەسىندە قالارلىق ۋاقيعا كوپ بولىپتى. سونىڭ ءبىرى – تويدىڭ قۇرمەتتى قوناقتاردىڭ ءبىرى بولىپ كەلگەن حالىق باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى ەكەن. ونىڭ كەلۋى جۇرتشىلىقتى ەرەكشە قۋانىشقا بولەپ, تاريح بەتىندە قالعانىن كورەمىز. 1972 جىلعى «لەنينشiل جاس» (قازiرگi «جاس الاش») گازەتiندە عابيت مۇسiرەپوۆتiڭ «بوشايدىڭ ءۇش قاراسى» اتتى وچەركi جارىق كورگەنى بار. سوندا: بوشايدىڭ ءۇش قاراسىن مەن ەكى ۇلى تويدا كوردىم: العاشقى رەت ۇلى اقىنىمىز ابايدىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولعان تويىندا, بىلتىر. ەكىنشى رەت كۇنى كەشە عانا وتكەن حالىقتىق پوزيانىن الىپ اقىنى جامبىل بابامىزدىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولعان تويىندا. وسى ەكى تويدا دا باس بايگەلەردى بوشايدىڭ ءۇش قاراسى اكەتتى. اباي تويىندا جيىرما كيلومەترلىك اينالمالى بايگەگە 40-50 ات قوسىلىپ ەدى. بوشايدىڭ «قۇلانقاراسى» جەكە-دارا جالعىز كەلدى. وعان ەڭ تاياۋ كەلە جاتقان اتتار ءبىر اينالىم كەيىن قالدى» دەپ جازادى.  وسىلايشا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ار­داگەرى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, ايگىلى اتبەگى بوشاي كىتاپباەۆتىڭ ءۇش تۇلپارى تۋرالى اڭىزعا بەرگىسىز تاريحى ءالى ەل ەسىندە.

140 جىل

1985 جىلى ابايدىڭ 140 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتتى دەيتىن ءبىر ءتامسىل ءسوز بار: «تالانت – تۇياق, اباي – جول. سول جولمەن اناۋ جيدەبايعا, مىناۋ قاراۋىلعا كەمەڭگەر دە كەلەدi, كەششە دە كەلەدi. مۇندا «ۇيرەنەمiن» دەپ, «ۇيرەتەمiن» دەپ كەلمەۋ كەرەك… مۇندا تازارامىن, ارىلامىن دەپ كەلۋ كەرەك. ەلدiڭ نەگە كەلگەنiن بiلمەيمiن. مەن ءوزiم ارىلامىن دەپ كەلدiم», دەگەن.

150 جىل

اباي تويلارىنىڭ نەگىزگى جىلناماشىسى دەپ اتاۋعا تولىمدى تۇلعا – ابايلىق شەجىرەشى, ەتنوگراف مولدابەك جانبولات ۇلى. ول كىسىنىڭ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جاريالانعان «اباي تويى – حالىق تويى» دەرەكتى ماقالاسىندا ءبىراز جايت قامتىلعان. وندا اباي تويىنىڭ 150 جىلدىعى تۋرالى: بىلاي دەيدى:  – الەمگە ايگىلى 1000 جىلدىق ادامى اتالعان 10-نىڭ ءبىرى ۇلى ابايدىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىن الەمدىك مارتەبەدە تويلاۋ جونىندە جاڭا عانا تاۋەلسىز ەلىمىز دەپ شاڭىراق كوتەرگەن قازاق ەلىن ءوز قاتارىنا العان ءجۇز سەكسەن ەلدىڭ لاۋازىمدى وكىلدەرى جينالعان يۋنەسكو-نىڭ باس كونفەرەنتسياسىنىڭ 27- سەسسياسى «ابايدى ءبىر ۇلتتىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ, ادامزاتتىڭ ۇلى پەرزەنتى» ەكەنىن ايقىندادى. 1995 جىلى ايداي الەمگە «اباي جىلى» دەپ جاريالاندى. 1995 جىلدىڭ كوكتەمىندە تۇركيانىڭ ىستامب ۇلىندا, رەسەيدىڭ ماسكەۋىندە باستالعان ۇلى ابايعا تاعزىم ەتۋ سالتاناتى الەمنىڭ 25 ەلىندە جالعاستى. يۋنەسكو ازىرلەگەن 10 كۇندىك «اباي مەرەكەسى» پاريجدە ءوتتى. الەمنىڭ سەگىزىنشى كەرەمەتى اباي, شاكارىم ماۆزولەيى بوي كوتەردى. توي قارساڭىندا اباي شىعارمالارى جەر ءجۇزىنىڭ 18 تىلىنە اۋدارىلىپ, 6 ميلليون دانا بولىپ جارىق كوردى. اباي ەنتسيكلوپەدياسى «ونەر» باسپاسىنان شىقتى. بىرنەشە كينوفيلمدەر مەن كىتاپتار جارىق كوردى. بىرنەشە سپەكتاكلدەر ساحنالاندى. لوندوندا «اباي ءۇيى» اشىلدى. بۇكىلوداقتىق گەوگرافيا قوعامىنىڭ ارنايى ەكسپەديتسياسى انىقتاعان «ەۋروپا – ازيا قۇرلىقتارىنىڭ كىندىگى» دەگەن ارنايى قۇلپىتاس (اعىلشىن, ورىس, قىتاي, قازاق تىلىندە جازىلعان) بەلگى جيدەباي مەن سامال توبەنىڭ اراسىندا ەكەنى انىقتالعان ەكەن. بۇل اۋليە ەل يەسى, جەر كيەسى تانىلعان كەڭگىرباي بي جاندوس ۇلى (كابەكەڭ) مەن ۇلى اباي, شاكارىم قاجىنىڭ كيەلى قاسيەتىن تانىتاتىن تاريحي بەلگى ىسپەتتى جۇمباق تىلسىم دۇنيە بولىپ جيدەبايعا قويىلدى. تويعا دايىندىقتىڭ العاشقى ساتىندە قاراۋىلعا, اباي-شاكارىم كەسەنەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا 50-60 مىڭ ادام سىرتتان كەلەدى دەپ شامالانعان ەدى. توي قارساڭىندا شىڭعىستاۋعا بارۋعا رۇقسات العان جەڭىل كولىكتىڭ ءوزى 20 مىڭنان اسىپ كەتتى. توي قوناقتارى 100 مىڭنان استى.

160 جىل

2005 جىلى تامىلجىعان تامىزدىڭ 10-كۇنى الماتىداعى اباي ەسكەرتكىشىنىڭ جانىندا قالا اكىمدىگى مەن جازۋشىلار وداعىنىڭ جانە حالىقارالىق «اباي» قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «ادامزاتتىڭ ابايى» اتتى مەرەكەلىك پوەزيا كۇنى وتەدى. بۇل ءىس-شارا اقىننىڭ تۋعانىنا 160 جىل تولۋىنا ورايلاستىرىلعان. سول كەزدە كوزى ءتىرى اقىننىڭ ۇرپاعى 79 جاستاعى عازەل جاعىپارقىزى (ماعاۋيادان تارايتىن): ء«بىز باقىتتى ۇرپاقپىز. اباي اتامىزدىڭ مەرەتويلارىنا كۋا بولىپ حالىقپەن بىرگە تويلاپ كەلە جاتقان. بابامىز ماڭگى ءتىرى, ءتىرىنىڭ ءتىرىسى دەپ ەسەپتەيمىز», دەپتى.

170 جىل

2010 جىلعى 10 تامىزدا اباي كۇنى اتالىپ ءوتتى. ەلىمىزدىڭ ءار جەرىندە مەرەكەلىك شارالار ۇيىمداستىرعانى ەسىمىزدە. سول جىلى 170 جىلدىق اياسىندا, «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, بەلگىلى اقىن اقبەرەن ەلگەزەكتىڭ اۆتورلىعىمەن «Tengri Films» كينوكومپانياسى تۇسىرگەن «اباي» دەرەكتى ءفيلمىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. ال اباي ەلىندە اقىن تويى اياسىندا, ماماي باتىردىڭ ەسكەرتكىشى اشىلدى.

175 جىل

2020 جىل اقىننىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا تۇركسوي شەڭبەرىندە «اباي جىلى» دەپ بەكىتىلىپ, الەمنىڭ 70-كە جۋىق ەلىندە اباي تويىنا ارنالعان 250-دەن استام ءتۇرلى ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى. سول جىلى ۇلتتىق بانك «ABAI. 175 JYL» دەگەن اتپەن كوللەكتسيالىق مونەتالار شىعارسا, «قازپوشتا» «اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 175 جىل» دەگەن تاقىرىپپەن پوشتا ماركاسىن اينالىمعا ەنگىزدى. سول جىلى بەلگيا, سينگاپۋر, ەفيوپيا, بولگاريا, موڭعوليا, چەحيا ەلدەرىندە «اباي» ورتالىقتارى, ال گرۋزيا استاناسىنداعى كوشەلەردىڭ بىرىنە اباي ەسىمى بەرىلدى. تۇركيادا اقىن قۇرمەتىنە ساياباق پەن ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى ابۋ-دابي قالاسىندا «اباي» مادەني-اقپاراتتىق ورتالىعى اشىلدى. اقش-تا دج.ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسكەن «اباي ۆيرتۋالدى ورتالىعى» (abaicenter.com) جۇمىسىن باستادى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى سايكەس, 2020-2021 جىلدارى الەم كارتاسىندا اباي اتىنداعى نىسانداردىڭ سانى ارتقان. 2020 جىلدىڭ 10 قىركۇيەگىندە بۋحارەست ورتالىعىندا ۇلى قازاق ويشىلىنىڭ بيۋست سالتاناتتى تۇردە اشىلدى. سول جىلى 11 تامىزىندا «بولگاريا – اعايىندى دينەۆانى ەسكە الۋ» قورىنىڭ قولداۋىمەن اقىننىڭ 175 جىلدىعىنا وراي سۆەتي ۆلاس قالاسىنداعى تانىمال تۇلعالار اللەياسىندا ابايدىڭ بارەلەفى اشىلدى. 2020 جىلعى 22 جەلتوقساندا بۇۇ جەنەۆا بولىمشەسىندە قازاق ويشىلىنىڭ 175 جىلدىعىنا جانە بۇۇ-نىڭ 75 جىلدىعىنا ارنالعان اباي ءبيۋستىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋى ءوتتى. ايتكەنمەن سول جىلى ۇلى ءدۇبىرلى توي وتكەن جوق. ويتكەنى الەمدىك پاندەميامەن تۇسپا-تۇس كەلدى. بىراق اباي اتامىزدىڭ شاراپاتى ءتيىپ جاتتى. 175 جىلدىق اياسىندا اباي اۋدانىنىڭ ورتالىعى قاراۋىلدا اباي ساياباعى اشىلدى. كەشەگى (180 جىلدىقتا) «جەتى قازىنا» ۇلتتىق مادەني سپورتتىق فەستيۆال وسى ساياباقتا وتكىزىلىپ, ءار وبلىستىڭ كيىز ۇيىلەرى تىگىلدى. اۋدان حالقىنىڭ كادەسىنە جاراپ تۇر.

180 جىل

بيىل 2025 جىلى تامىزدىڭ العاشقى كۇنىنەن باستالىپ, 10-تامىز – اباي كۇنىنە دەيىن مەرەيتويلىق ونكۇندىك ءوتتى. نەلەر تاعلىمدى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلدى. كەي قوناق از وتىرىپ, كوپ سىنايتىنى بار. الايدا قاراۋىلتوبەنىڭ باۋرايىنا قاز-قاتار تىگىلگەن اق شاڭقان قالاشىقتا ەسىگى جابىق ءۇي بولعان جوق. اس-سۋ قايمانا ەلگە كەڭ-مول جەتتى. ءسويتىپ سايىن دالانى سالتاناتقا بولەگەن ۇلى جىڭگىر توي – تالايدىڭ تاڭدايىن قاقتىرىپ وتە شىقتى. قازاقتا «تويدىڭ بولعانىنان بولادىسى قىزىق» دەگەن ءسوز بار-دى, ال بۇل جولعى تويدا «بولادى» دەگەن مەجەدەن «بولعانى» اسىپ ءتۇسىپ جاتتى.

بۇل جولعى ۇلى تويعا قازاقتىڭ ايگىلى ءانشىسى بيبىگۇل تولەگەنوۆا, حالىق جازۋشىسى تولەن ابدىك, حالىق ءارتىسى, كۇيشى سەكەن تۇرىسبەك, ابايتانۋشى عالىم تۇرسىن جۇرتباي جانە الەمنىڭ 15 ەلىنەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ دەلەگاتسياسى قاتىستى.

بۇل جولعى 180 جىلدىقتان ارتتاعى ەلگە نە قالادى, نە بەردى دەگەن سۇراقتىڭ قويىلۋى زاڭدى. حاكىم ابايدىڭ 180 جىلدىق مەرەيتويىن لايىقتى دەڭگەيدە وتكىزۋدى مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا ايتتى. وسى تاپسىرما اياسىندا, ءار وبلىس «ابايعا قۇرمەت» اياسىندا اباي وبلىسى ورتالىعى سەمەي قالاسىندا ءبىر-ءبىر نىسان سالىپ بەرەتىن بولدى. ونىڭ العاشقى قاداسىن قاعىپ, ەلدىكتى ەرتە باستان كورسەتە باستاعان ايماقتار دا بار.

ال اقىننىڭ تۋعان جەرى – اباي اۋدانىندا ينتەرنەت بايلانىس جۇيەسى تولىقتاي  جاڭارتىلدى. 175 جىلدىقتا سالىنعان ساياباق, اۋداندىق مادەنيەت ءۇيى جانە سەمەي – قاراۋىل اراسىنداعى اۆتوجول كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. قاراۋىلتوبە ماڭىنداعى اتشابار جاڭعىرتىلدى, كيىز قالاشىعىنا كادىگىمدى ينفراقۇرىلىم تارتىلدى. بۇدان كەيىن دە بۇل جەر ۇلى ءدۇبىرلى تويعا تاس ءتۇيىن دايىن.

ءتۇيىن

اباي تويىنىڭ شەجىرەسى ءبىر عانا ماقالاعا سىيمايدى. ءار ونجىلدىقتا وتكىزىلگەن توي مەن اتقارىلعان يگىلىكتى جۇمىس ءبىر-ءبىر كىتاپ. سوندىقتان بۇل تەڭىزدىڭ ءبىر تامشىسى عانا. ەكەۋ, ۇشەۋ ەمەس, ءبىر تامشى. بىراق «تەڭىز ءدامى تامشىدان» دەگەن...

سەمەي قالاسى