زاڭ مەن ءتارتىپ – باستى ۇستانىم

ەلدىك ءداستۇرىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭنەن باستاۋ الادى. دالا زاڭى مەن حاندارىمىز تاسقا قاشاپ كەتكەن زاڭدار جيناعى وسىدان تۋرا وتىز جىل بۇرىن قابىلدانعان اتا زا­ڭىمىزبەن بىتە-قايناسىپ جاتىر. مەم­لەكەت باسشىسى بۇگىنگى ءسوزىن وسىدان باستادى.

شىن مانىندە, كونستيتۋتسيا – ەلدىگى­مىزدىڭ ايناسى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرى, مەملەكەتىمىزدىڭ باستى قۇجاتى. پرەزيدەنت ايتقانداي: «اتا زاڭنان بيىك ەشتەڭە جوق». ەل ەگەمەندىگىن ايشىقتايتىن, مەملەكەتتىڭ باستى قاعيداتتارىن ايقىندايتىن, قۇقىقتىق جۇيەسىن قالىپتاستىراتىن, زاڭ مەن ءتارتىپتى نىعايتاتىن – نەگىزگى نورمالاردىڭ جيىنتىعى.

ارينە, كونستيتۋتسياعا ءار جىلدارى ءارتۇرلى وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنى بەلگىلى. ول – زامان قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداعان تۇزەتۋلەر. بىراق سولاردىڭ قاتارىندا 2022 جىلعى تولىقتىرۋلاردىڭ ورنى بولەك. كونستيتۋتسيانىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى جاڭارىپ, ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىنە تۇپكىلىكتى وزگەرىستەر الىپ كەلدى. مەملەكەت باسشىسى سول كۇردەلى كەزەڭدە اتا زاڭدى تۇگەلدەي دەرلىك وزگەرتۋ جونىندە دە ۇسىنىستار بولعانىن ايتتى. دەگەنمەن پرەزيدەنت رەفورمالاۋمەن شەكتەلىپ, 1995 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسياسىنىڭ نەگىزگى ءمان-مازمۇنىن ساقتاۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى.

سول تاريحي وزگەرىستەر حالىقتىڭ تالاپ-تىلەگىنەن تۋىنداپ, ەل-جۇرتتىڭ تىكەلەي اتسا­لىسۋىمەن, ولاردىڭ وي-پىكىرى مەن كوزقاراسىن ەسكەرە وتىرىپ, العاش رەت رەفەرەندۋم ارقىلى بەكىتىلدى. بۇل – ەل بولاشاعىنا قاتىستى ماسەلەلەردىڭ ءبارى حالىقتىڭ قاتىسۋىمەن شەشىلەدى دەگەن قاعيداتتىڭ ءىس جۇزىندە ورىندالۋىنىڭ كورىنىسى جانە وسى قاعيدات ءبىزدىڭ قوعامدا بەرىك ورنىعىپ كەلەدى.

جالپى, 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا ەلەۋلى وزگەرىس اكەلىپ, بەتبۇرىس كەزەڭىنە اينالدى. سۋپەرپرەزيدەنتتىك جۇيەدەن باس تارتىپ, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىنا كوشتىك. «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسى بيلىك تارماقتارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتە ءتۇستى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەتى جىلعا ءبىر-اق رەت سايلانۋى تەك ءبىزدىڭ وڭىردە ەمەس, جالپى الەمدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۇبىلىسقا اينالدى. ال ونىڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارۋىنا تىيىم سالىنۋىن حالىق ەرەكشە ىقىلاسپەن قابىلدادى. ءسويتىپ, بيلىكتىڭ ءبىر قولعا شوعىرلانۋىنا تۇبەگەيلى توسقاۋىل قويىلدى.

وسى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە بيلىك تارماقتارى تۇگەل جاڭعىردى. پرەزيدەنت, سەنات پەن ءماجىلىس, ءماسليحاتتار سايلاۋى ءوتتى. اۋىل, اۋدان اكىم­دەرىن تىكەلەي سايلاۋ جۇزەگە اسۋدا. ساياسي پار­تيالاردى تىركەۋ ەرەجەلەرى ەداۋىر جە­ڭىلدەپ, ارالاس سايلاۋ جۇيەسى ەنگىزىل­دى. وسىلايشا, بيلىككە ءارتۇرلى كوز­قاراس­تاعى ساياسي ۇيىمدار مەن ادامدار كەلدى.

ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا پرەزيدەنت اۋەل باستان ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرى­لىپ, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل­دىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەگە يە بولۋى – سونىڭ ايقىن دالەلى. تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىق تۋرالى زاڭ قابىلدانىپ, ءولىم جازاسىنا تولىق تىيىم سالىندى. ادام ساۋداسىمەن كەشەندى كۇرەس كۇشەيتىلىپ, كونستيتۋتسيانىڭ 30 جىلدىعىنا وراي راقىمشىلىق جاسالدى. بۇل دا – ادام قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىنا باعىتتالعان ناقتى قادامدار.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا, زاڭ مەن ءتارتىپ – پرە­زيدەنتتىڭ باستى ۇستانىمى, ساياسي باع­دارىنىڭ نەگىزگى وزەگى. بۇل قاعيداتتى قوعام ساناسىنا ءسىڭىرۋ – ماڭىزدى مىندەت. سون­دىقتان بۇگىن قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇ­قىق­تىق مادەنيەتتى وتباسىنان, مەكتەپ قا­بىر­عاسىنان باستاپ قالىپتاستىرۋ جونىن­دە تاپسىرما بەردى. ول ءبىزدىڭ ءومىرى­مىزدىڭ اجىراماس بولشەگىنە اينالۋعا ءتيىس.

كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن تاعى ءبىر اۋقىمدى وزگەرىس – جەر جانە ونىڭ قويناۋىنداعى قازىنا-بايلىقتىڭ حالىققا تيەسىلى ەكەنىن شەگەلەگەن نورما. سونىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاماسى قابىلدانىپ, ەكى جىلدان بەرى جەمىسىن بەرىپ كەلەدى. مۇنى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ەرتەڭىنە زور سەنىممەن قاراۋىنا جول اشقان يگى قادام دەر ەدىم.

جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە قاراماستان, جۇرگىزىلگەن اۋقىمدى ساياسي, قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ ارقاسىندا ەلىمىز دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا بەت بۇردى. ول – ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جولى. باستىسى بۇل جۇمىس اشىق ءارى قوعاممەن بىرگە جۇرگىزىلىپ جاتىر. سوندىقتان حالىق مەملەكەت باسشىسىنا سەنىم ارتىپ, ارقا سۇيەپ وتىر.

ىرگەلى رەفورمالار ءوز جەمىسىن بەرىپ جاتقانىن تولىق سەنىممەن ايتا الامىن. ۇلتىمىزدىڭ ۇيىسۋى اۋقىمدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قولعا الۋعا, جاڭا يننوۆاتسيالىق وندىرىستەردى ىسكە قوسۋعا جول اشىپ جاتىر. ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ دامۋ قارقىنى ارتىپ كەلەدى. وتانداستارىمىز ەل ومىرىنە بەلسەنە ارالاسىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ يگىلىگى جولىندا بارىن سالىپ جاتىر. ازاماتتارىمىزدىڭ عىلىمدا, ءبىلىم بايگەلەرىندە, سپورتتا جاڭا جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋى, بيىك بەلەستەردى باعىندىرۋى – سونىڭ جارقىن كورىنىسى.

جالپى, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجى, تالاپ-تىلەگى الدىڭعى ورىنعا شىعىپ, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجى­رىمداماسى كەڭىنەن قانات جايا باستادى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما قوعامدا ادىلدىك ورناتىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاباندى ارەكەتتەرىنىڭ ارقاسىندا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعايتىن تولىققاندى ءارى ءتيىمدى قۇرالعا اينالىپ وتىر. وسى جولدا بارلىق بيلىك ينستيتۋتتارى مەن تۇتاس حالقىمىز پرەزيدەنتتىڭ ماڭايىنا توپتاسىپ, بولاشاققا نىق قادام باسىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى, ەلىمىزدە جاڭا سايا­سي مادەنيەت قالىپتاسىپ, جۇرتشىلىقتىڭ ساناسى جاڭعىرۋدا.

كەشەگى جيىندا مەملەكەت باسشىسى كونستيتۋتسيانىڭ وتىز جىلدىعىنا وراي اتا زاڭنىڭ باستاۋىندا بولعان, كونستيتۋ­تسيالىق قۇرىلىمنىڭ قالىپتاسۋىنا ەڭبەك سىڭىرگەن ءبىر توپ قايراتكەرگە مەم­لە­كەتتىك ناگرادالار تابىستادى. ولاردىڭ قاتارىندا قايرات ءمامي, يگور روگوۆ, جولىمبەت بايشەۆ, ۆيكتور مالينوۆسكي سياقتى تۇلعالارىمىز بار. ولاردىڭ پرەزيدەنت قولىنان مارتەبەلى ماراپات الۋى ورىندى ءارى ادىلەتتى دەپ ەسەپتەيمىن.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي: ء«بىزدىڭ قازىرگى كونستيتۋتسيامىز – وركەنيەتتى بولاشاققا جول اشاتىن, حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىن اتا زاڭ. ءبىز ءبىر ەل بولىپ قولعا العان رەفورمالار كونستيتۋتسيامىزدىڭ جاسامپاز رۋحىن كۇشەيتە ءتۇستى. بۇل كەزەڭ ەلىمىزدىڭ تاريحىندا تۇبەگەيلى جاڭعىرۋ كەزەڭى بولىپ قالارى انىق». وسى مۇددە, وسى جولدا ءبارىمىز ءبىر كىسىدەي جۇمىلا ارەكەت ەتۋگە ءتيىسپىز.

ەرلان قوشانوۆ,

ءماجىلىس توراعاسى