مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىندا «1918 جىلى سەمەي قالاسىندا مۇحتار اۋەزوۆ پەن جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى نەگىزىن قالاعان, 1992 جىلدان بەرى قايتا شىعا باستاعان «اباي» جۋرنالىنا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتۋ كەرەك», دەگەن ەدى. بىراق...
«اباي» جۋرنالىن شىعارۋعا 1914 جىلدان باستاپ العاشقى قادام جاسالعانىمەن, سول كەزدەگى الماعايىپ تاريحي وقيعالار مەن سۇرقيا ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى بۇل تالپىنىستان ناتيجە بولماعان كورىنەدى. ءسويتىپ, 1918 جىلى 4 اقپانىندا الاش, قازىرگى سەمەي جەرىندە جۋرنالدىڭ العاشقى ءنومىرى جارىق كورە باستايدى. جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى مەن مۇحتار اۋەزوۆ جۋرنالدىڭ نەگىزىن قالاعان ءارى شىعارۋشى رەداكتور رەتىندە قىزمەت ەتتى. العاشىندا جۋرنال اباي مۇراسىن قازاق قوعامىنا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا بەكىمەك بولسا, ءبىرىنشى نومىرىنەن كەيىن باسىلىم الەۋمەت, ساياسات, ەكونوميكا سىندى قوعامداعى ماڭىزدى تاقىرىپتارعا دا ويىسا باستاعانى بايقالادى.
قازاقتىڭ جازبا ادەبيەتىنىڭ الىپتارى ج.ايماۋىت ۇلى مەن م.اۋەزوۆ ءار ماقالا سوڭىنا «ەكەۋ» دەگەن بۇركەنشىك اتپەن قول قويعانى تاريحتان بەلگىلى. جۋرنالدىڭ ءار نومىرىندە «ەكەۋدىڭ» اتىنان جاريالانعان ماتەريال كوپ كەزدەسەدى, كەيدە ادەبي شىعارمالاردىڭ وزىندە قالامات بولعان. اسىرەسە م.ءا., جاس تۇرىك, م.ت., ا.ب., ءا., سارىارقا, ە.ي., مۇحتار جانە باسقا دا قالاماتتار ءجيى ۇشىراسادى.
قاي زاماندا دا قازاقتىڭ تەمىرقازىعى رۋحاني ازىعى بولعان اباي اتامىزدىڭ قاراسوزدەرى العاش وسى جۋرنالدا جاريالانعان دەسەدى (وكىنىشكە قاراي, جۋرنالدىڭ العاشقى ساندارىن ارحيۆ, مۋزەي, كىتاپحانادان كەزدەستىرە المادىق). بۇعان قوسا, ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ ايگىلى «ۇلتتى ءسۇيۋ» ماقالاسى وسىندا جارىق كوردى. اۆتور ماقالاسىندا زيالى قاۋىمنىڭ ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋگە, قاراپايىم حالىقتان قاشپاي, ولاردى الاڭداتاتىن تاقىرىپتاردى ۇنەمى سۇراستىرۋعا, ەلدەگى جاعدايعا حاباردار بولۋعا شاقىرادى. ال م.اۋەزوۆتىڭ «عىلىم ءتىلى» ماقالاسىندا وركەنيەتكە, عىلىمعا جەدەل جەتۋدىڭ جولىن ىزدەيدى. ول از دەسەڭىز, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ, ءسابيت دونەنتاي ۇلى, عۇمار قاراش, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى, حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ ولەڭدەرى, پروزالىق شىعارمالارى, ماقالالارى دا وسى جۋرنالدا جاريالاندى.
الايدا الاشوردا ۇكىمەتى قۇلاپ, كەڭەستىك يدەولوگيا «ۇلتشىل» دەپ ايىپتاعان سوڭ «اباي» جۋرنالى 1918 جىلعى قاراشاداعى 11-سانىنان كەيىن جابىلىپ قالادى. ەلىمىز ەگەمەندىك العان تۇستا, 1992 جىلدان باستاپ باسىلىمنىڭ جالعاسى رەتىندە جاڭا «اباي» شىعا باستادى. زەرتتەۋشى ايجان بايتانوۆانىڭ وسىدان 10 جىل بۇرىن جاريالاعان «اباي» جۋرنالىنىڭ شىعۋ تاريحى» دەگەن ماقالاسىنداعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازىرگى «اباي» جۋرنالىندا 68-دەن استام ايدار بار. وندا ۇلى تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە شولۋ, تاريح پەن ەتنوگرافيانى زەرتتەۋ, ادەبيەت, ءدىن, فيلوسوفيا تاقىرىپتارى قامتىلادى. جۋرنالدىڭ «ەستەلىكتەر» ايدارىندا اباي, شاكارىم, مۇحتار اۋەزوۆ پەن قانىش ساتباەۆ جايىندا باعالى ەستەلىكتەر جاريالانىپ تۇرعان. ال العاشقى «اباي» جۋرنالىنان قالعان جالعىز مۇرا – «ابايدان كەيىنگى اقىندار» ايدارى. العاشقى «ابايدان» جاڭا «ابايدىڭ» ارينە, ايىرماشىلىعى بار. زامان وزگەردى, قۇندىلىقتار الماستى. سوندىقتان ول زاڭدى قۇبىلىس. قالاي بولعاندا, بۇگىنگى «اباي» جۋرنالى – «ەكەۋدىڭ» قولتاڭباسى قالعان مۇرانىڭ زاڭدى جالعاسى. وسى رەتتە ءبىز, «پارىز» شىعارماشىلىق توبى, ياعني مۇراتبەك وسپانوۆ, امانتاي يسا ۇلى, رايحان ابىلمانسۇرقىزى سىندى رۋحانيات جاناشىرلارىنىڭ جانكەشتى ەڭبەگىن ايرىقشا اتاۋعا ءتيىسپىز. وسىمەن بىرگە, «اباي جۋرنالىنىڭ (90-جىلداردا) ساپالى, تاعىلىمدى شىعۋىنا اتسالىسقان اكادەميك, ايگىلى ابايتانۋشى عالىم قايىم مۇحامەتحانوۆ («پارىز» توبىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى) باستاعان بارشا ابايتانۋشىلار مەن الاشتانۋشىلاردىڭ ۇلى ميراسقا ادال قىزمەت ەتكەنىن دە ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.
مەملەكەت باسشىسى تاريحي باسىلىمعا «مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كەرەك» دەپ بەكەر ايتپاعانى بارشاعا تۇسىنىكتى جايت. ەڭ اۋەلى باسىلىم «رەسپۋبليكالىق تاۋەلسىز فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق ادەبي-كوركەم جۋرنال» دەپ اتالعانىمەن, جۋرنال اباي وبلىسىنىڭ كولەمىندە عانا قارجىلاي قامقورلىق كورىپ وتىرعانى بەلگىلى. وبلىس اكىمدىگىنىڭ جەرگىلىكتى باق وكىلدەرىن قارجىلاندىراتىن تىزىمدە بار. بىراق ول دا ماردىمدى ەمەس. وسىعان بايلانىستى جۋرنالدىڭ قازىرگى جاۋاپتى ادامى رەتىندە مارقۇم مۇراتبەك وسپانوۆ اعامىزدىڭ جارى رايحان ابىلمانسۇرقىزىمەن سويلەسىپ كوردىك. ول كىسىنىڭ ايتىسىنا قاراعانداي, جۋرنال قازىر 1 مىڭ تارالىممەن شىعادى (90-جىلدارى تيراجى 10 مىڭ بولىپتى).
«وتكەن جىلعا تەندەردەن 3 ميلليون عانا الدىق. قازىر كونكۋرستىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە قايتا ءتۇسىپ جاتىرمىز, قۇجاتتارىن تاپسىرىپ قويدىق. قازىر جۋرنالدا توعىز ادام جۇمىس ىستەپ جاتىر. استانادا, الماتىدا, اقتاۋدا تىلشىلەرىمىز بار. جالاقىنى بارىنشا بەرىپ وتىرمىز. سالىعىن تولەيمىز. شتاتتان تىس تىلشىلەردى دە بار», دەيدى جۋرنالدىڭ تەحنيكالىق رەداكتورى.
ال جۋرنالدىڭ بۇگىندە تۇراقتى ورنى دا جوق. مۋزەي, كىتاپحانانى ءبىراز جاعالاعان بابا باسىلىم, قازىر شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىر بۇرىشىندا وتىر.
«بىزدە رەداكتسيامىزدىڭ وتىراتىن ناقتى ورنى دا جوق. كەزىندە باۋىرجان ەردەنبەكوۆ رەكتور (شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى) بولىپ تۇرعاندا, ءبىر بولمەسىن بەردى. قۇجات بويىنشا ءبارىن تىركەگەنبىز, ادرەسىن العانبىز. ونىڭ ءوزى 16 شارشى مەترلىك قۋىقتاي عانا بولمە. ىشىندە ەشتەڭەسى جوق, بوس قابىرعا بولاتىن, وعان ءوز قاراجاتىمىزدان اقشا شىعارىپ, ءبارىن جوندەدىك, جيھازعا دەيىن الدىق. نە كولىگىمىز جوق. كەزىندە مۇراتبەك قوزعاپ, دانيال احمەتوۆ اكىم بولىپ تۇرعاندا, ول دا, مەن دە تالاي حات جازعانبىز. حاتتىڭ ءبارى مەندە ساقتاۋلى تۇر. جيھازدى دا, باسقا دا تەحنيكالىق قۇرالداردى اقىرىنداپ-اقىرىنداپ ءوزىمىز الدىق. مۇراتبەك قولىنان كەلگەندى ىستەپ, بار ءومىرىن وسى جۋرنالعا ارنادى. جاعداي بولماعان سوڭ جۋرناليستەرى دە تاراپ كەتتى, ءوزى جالعىز ەش قاراجاتسىز جۋرنالدى شىعارىپ وتىردى», دەيدى رايحان ابىلمانسۇرقىزى.
بۇگىنگى «ابايدىڭ» احۋالى ءماز ەمەس. تاريحي باسىلىمعا مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاي قولداۋ, اباي جانە الاش مۇراسى رەتىندە زور قامقورلىق قاجەت-اق. تەك قارجىلاي عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ بارشا عالىمدارى مەن ادەبيەتشىلەرى اتسالىسپاسا, ىزدەمەسە, ناسيحاتى جاسالماسا, زامان تالابىنا ساي شىعىپ تۇرماسا, ء«بىر ءولىپ, ءبىر تىرىلگەن» باسىلىمنىڭ ەندىگى بولاشاعى قالاي بولارى بەلگىسىز.
اباي وبلىسى