«ادام بولام دەسەڭىز...»

 

مەن قازىر: اباي ولەڭ-ءسوزدىڭ عانا ەمەس, دانالىق ويدىڭ دا, فيلوسوفيالىق ويدىڭ دا قۇدىرەتى, دەپ ايتقىم كەلەدى.

ء«ومىر, دۇنيە دەگەنىڭ

اعىپ جاتقان سۋ ەكەن.

جاقسى, جامان كورگەنىڭ,

ويلاي بەرسەڭ ۋ ەكەن...»

دانالىق دەگەن وسى ەمەس پە؟

احمەت بايتۇرسىن ۇلى ابايدى «قازاق­تىڭ باس اقىنى», قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى دەپ اتايدى. ابايدى ويشىل-فيلوسوف رەتىندە العاش تانىعان جۇسىپبەك ايماۋىت­ ۇلى. ول: «اقىل, ءبىلىم, سەزىم, تەرەڭ ويلىلىعىنا قاراعاندا اباي قازاقتان شىققان فيلوسوف», دەپ اتاپ كورسەتتى.

ابايعا ارناپ العاش ولەڭ جازعان ماعجان جۇماباەۆ بولدى:

«شىن حاكىم, ءسوزىڭ اسىل – باعا جەتپەس

ءبىر ءسوزىڭ مىڭ جىل جۇرسە ءدامى كەتپەس,

قارادان حاكىم بولعان سەندەي جاننىڭ

الەمنىڭ قۇلاعىنان ءانى كەتپەس!» دەيدى.

بۇل ارادا ماعجان ابايدىڭ وزدىگىنەن وقىپ, ىزدەنىپ, دانا, عۇلاما بولعانىن ايتىپ تۇر: «قارادان حاكىم», ياعني دانا بولعان دەپ.

اباي, ارينە, كانت, گەگەل سياقتى كاسىبي مامان فيلوسوف ەمەس. ول – تۋا­بىتكەن (سامورودوك) ويشىل, دانا. 2020 جىلى ابايدىڭ 175 جىلدىعى ەلىمىزدە جوعارى دارەجەدە اتاپ ءوتىلدى. بۇعان ۇيىتقى بولعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە «اباي جانە XXI عاسىرداعى قازاقستان» دەگەن تەرەڭ ماعىنالى ماقالا جاريالادى. ول اباي ىلىمىنە «قازاق حالقىنىڭ ومىرلىك فيلوسوفياسى» دەپ ءادىل باعا بەردى.

زاڭعار جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆ اباي تۋرالى شىعارماسىنىڭ اتىن «اباي جولى» دەپ تاۋىپ قويعان. جول دەگەن – كيەلى ۇعىم. ءدىن جولى, بابالار جولى, نا­رىق جولى, دەموكراتيا جولى دەپ ايتىپ ءجۇر­مىز. بىزگە بۇگىن دە ىلگەرى باسۋ ءۇشىن, دامى­عان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن اباي كورسەتىپ كەتكەن, وسيەت ەتكەن جولمەن ءجۇ­رۋىمىز كەرەك. بۇل جولدا بىرلىك تە, ىنتى­ماق تا, ادىلدىك تە بولادى. قىتاي حالقى كونفۋتسي جولىمەن ءجۇرىپ زور جەتىستىكتەرگە جەتتى.

حالىق جازۋشىسى قالتاي مۇحامەد­جانوۆ: «ابايى بار قازاق اداسا قويماس», دەپ ايتىپ ەدى. وكىنىشكە قاراي, ولاي بولمادى. ابايدى وقىماي, وقىساق تا جەتە تۇسىنبەي, ابايدىڭ جولىمەن جۇرمەي, كوپ اداستىق, ءالى دە اداسىپ كەلەمىز.

قازىر دە ۇرپاق تاربيەلەۋدە, ار-ۇياتى بار, يمانى ءتۇزۋ, ەرىك-جىگەرى, رۋحى مىق­تى, ەلىم دەپ, حالقىم دەپ ءومىر سۇرەتىن, ەڭبەك ەتەتىن سانالى ادامدى – تۇلعانى تاربيەلەۋدە ابايدان ۇيرەنەر ۇلگى, نۇسقاۋ مولىنان تابىلادى. تەك نيەت كەرەك, كەرەك نارسەنى ىزدەي ءبىلۋىمىز كەرەك.

ۇلگى, ونەگە تۋرالى اباي تۋىندىلا­رىندا ءجيى ءسوز بولادى. ءومىرىنىڭ سوڭىندا قارا سوزدەرىن نە ءۇشىن جازدى؟ حالقىن ۇيرەتۋ ءۇشىن, تۇزەتۋ ءۇشىن, ءتۇزۋ جولدى كورسەتۋ ءۇشىن جازدى. ءبىرىنشى سوزىندە: «كىمدە-كىم ىشىنەن كەرەكتى ءسوز تاپسا, جازىپ السىن, يا وقىسىن» دەيدى.

فيلوسوفيا – سىنشىل كوزقاراس. سوكرات سىنشىل بولدى. ونى گرەك حالقى ادامداردى سىناي بەرگەنى ءۇشىن «بوگەلەك» دەپ اتاپتى. كونفۋتسي سىنشىل بولدى. كانت تا, شوپەنگاۋەر دە, ماركس تە سىنشىل بولدى.

سوكراتتى ۇستاز تۇتقان اباي دا سىنشىل بولدى. ابايدىڭ ولەڭدەرىندە, قارا سوزدەرىندە قازاق تۋرالى, زامانداستارى تۋرالى سىن, كەكەسىن باسىم. بىراق ول حالقىن جەك كورگەن جوق. «قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم» دەيدى. قازاق «قايران» دەگەن ءسوزدى ەڭ قىمبات, ەڭ اياۋلى ادامىنا ارناپ ايتادى. قۇرمانعازىنىڭ «قايران شەشەم» دەگەن كۇيى بار. مۇقاعالي دۇنيەدەن وتكەندە «قايران مۇقاعالي» دەپ وكىنىپ ەدىك. اباي حالقىن, قازاقتى ويانسا ەكەن, ويلانسا ەكەن, تۇزەلسە, جەتىلسە ەكەن دەپ باتىرىپ ايتتى, سىنادى.

تەرەڭ ماعىنالى «سەگىز اياق» دەگەن ولەڭىندە اباي حالقىن, زامانداستارىن ناداندىعى, بەيقامدىعى, ارسىزدىعى ءۇشىن سىنايدى. «جاقسى مەنەن جاماندى ايىرمادىڭ» دەپ حالقىنىڭ اڭعالدىعىن, تايىزدىعىن بەتىنە باسادى.

«باس-باسىنا بي بولعان وڭكەي قيقىم, مىنەكي, بۇزعان جوق پا ەلدىڭ سيقىن؟» دەگەن سوزدەرى بۇگىن دە وزەكتىلىگىن جويعان جوق. قازاقتا: «وسەر ەلدىڭ اقىنى كوپ, وشەر ەلدىڭ اكىمى كوپ», دەگەن ءسوز بار. بىزدە نە كوپ – اكىم, شەنەۋنىك كوپ. دۇنيە جۇزىندەگى باي ەلدىڭ ءبىرى شۆەيتساريانىڭ مينيسترلەر كابينەتىندە تەك سەگىز ادام بار ەكەن.

ويشىل-فيلوسوف رەتىندە اباي شىعار­ما­لارىندا ادام تۋرالى, ادامنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى, ماقسات-مۇراتى, ءىس-ارەكەتى, مىنەز-قۇلقى, جاقسى-جامان جاقتارى تۋرالى جازادى.

اباي ءىلىمى – نەگىزىنەن ادامتانۋ ءىلىمى. ادامدى تانىپ ءتۇسىنۋ ءۇشىن اباي ادەبيەت پەن ونەرگە, دىنگە, حالىق دانالىعىنا, ءومىر تاجىريبەسىنە سۇيەنەدى. ابايدىڭ فيلوسوفياسى – ءار ادامعا جاقىن ومىرشەڭ فيلوسوفيا دەپ ايتۋعا بولادى.

ابايدىڭ ادام, ءومىر تۋرالى, ۋاقىت, ونەر, ءبىلىم, عىلىم, ءدىن تۋرالى ايتقاندارى, جاز­عاندارى بىلگەنگە باعىت بەرەدى, ساباق بولادى. ءبىز قانداي جاعدايدا دا ابايعا جۇ­گىنسەك, ومىردە مازالاعان سۇراقتارعا جاۋاپ الامىز, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن تابامىز.

اباي شىعارمالارىنان ءبىز ادام بولىپ ءومىر ءسۇرۋدىڭ ناقتى جولدارىن تابامىز. اباي ىلىمىندەگى ومىرشەڭ يدەيانىڭ ءبىرى – «ادام بول!» يدەياسى. حالقىمىزدا «ادام بولادىدان» اسقان ماقتاۋ, «ادام بولمايدىدان» اسقان داتتاۋ جوق. ادام بولۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن, ءبىلىمدى بولۋ كەرەك. «دۇنيەنىڭ اسىلى – ءبىلىم مەن ونەر» دەيدى اباي. ءبىلىمدى بولۋ ءۇشىن وقۋ, ىزدەنۋ كەرەك. ونەرلى بولۋ ءۇشىن ۇنەمى ەڭبەك ەتۋ كەرەك. «ونەرپاز بولساڭ ارقالان» دەيدى اباي. ول مىندەتتى تۇردە اقىن بول, ءانشى بول دەپ تۇرعان جوق. قاراپايىم ەڭبەك تە – ونەر, كاسىپ تە, ساۋدا دا – ونەر. تەك ونەردى جەتىلدىرە بەرۋ كەرەك.

ابايدىڭ زامانى مالى كوپتەر بيلەي­تىن زامان بولدى. اباي ءبىلىمى, ونەرى كوپ بي­لەيتىن زامان بولسا ەكەن دەپ ارماندايدى.

ادام بولۋدىڭ ناقتى جولىن ءبىز اباي­دىڭ ءبارىمىز بىلەتىن «عىلىم تاپپاي ماق­تانبا» دەگەن ولەڭىنەن كورە الامىز. ارينە, عىلىم تاپپاي ماقتانۋدىڭ ءجونى جوق.

اباي «ورىن» دەگەن قاراپايىم ءسوزدىڭ فيلوسوفيالىق ماعىناسىن ءتۇسىنىپ تۇر: «ورىن تاپپاي باپتانبا», دەيدى. قاي نارسەنىڭ دە دۇنيەدە ءوز ورنى, اتقاراتىن قىزمەتى بار. ادامنىڭ دا ماقساتى – دۇنيەدەن لايىقتى ورىن تابۋ. وسى ءۇشىن ول وقيدى, ىزدەنەدى, ەڭبەك ەتەدى.

اباي: «كەرەك ءىس بوزبالاعا تالاپتىلىق, ءارتۇرلى ونەر, مىنەز, جاقسى قىلىق», دەيدى. تالاپتى اباي بەس اسىل ءىستىڭ قاتارىنا قو­سا­دى. «پايدا ويلاما, ار ويلا, تالاپ قىل ارتىق بىلۋگە» – دەپ تاعى ايتادى. 44-سو­زىندە «ادام بالاسىنىڭ ەڭ جامانى – تالاپ­سىزدىق» دەپ, اباي تالاپتىڭ ءرولىن اشا تۇسەدى. تالاپسىز ادامعا ايتىپ, ۇگىتتەپ, ەش نارسە شىعارا المايسىڭ. وقۋ دا, ءبىلىم دە, ونەر دە, عىلىم دا, كاسىپ تە – ءبارى تالاپپەن, تالاپتان تۋعان قاجىرلى ەڭبەكپەن كەلەدى.

تالاپ بولسا, ادام ەڭبەككە دە قۇمار بولادى. اباي شىعارمالارىندا بەس اسىل ءىستىڭ ءبىرى – ەڭبەك تۋرالى دا ءجيى ءسوز بولادى. «ەڭبەك ەتسەڭ ەرىنبەي, تويادى قارنىڭ تىلەنبەي» دەگەن ءسوزى ماقال بولىپ كەتتى. «تاماعى توقتىق, جۇمىسى جوقتىق – ازدىرار ادام بالاسىن» دەۋى ومىردەن الىنعان شىندىق. بۇعان ءبارىمىز دە كۋامىز. ءبىلىمدى, اقىلدى ادام ەڭبەكتىڭ جولىن دا, رەتىن دە تابا بىلەدى. اباي: «ەگەر ءىسىم ءونسىن دەسەڭ, رەتىن تاپ», دەيدى.

اباي سول كەزدىڭ وزىندە «تەرەڭ ويدىڭ», ويلانۋدىڭ ماڭىزىن كورە بىلگەن: «تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي» دەيدى. جوعارىدا ايت­قانىمىزداي جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى اباي­دىڭ «تەرەڭ ويلىلىعىن» اتاپ كورسەت­كەن عوي. تەرەڭ وي بۇگىنگى ادامداردا دا سيرەك كەزدەسەدى. قازاق فيلوسوفياسىنداعى – اسان قايعىداعى, تولە بيدەگى, عاجاپ تۇسىنىك وسى تەرەڭ ويدان, ويلانۋدان پايدا بولعان. اسان قايعى: «تازا ءمىنسىز اسىل ءسوز, وي تۇبىندە جاتادى», دەيدى. اباي: «تەرەڭ ويدىڭ تەلمىرىپ سوڭىنا ەرمەي» ادام قالاي ءومىر سۇرە الادى, دەيدى. «مالدا دا بار جان مەن ءتان, اقىل, سەزىم بولماسا. تىرشىلىكتىڭ نەسى ءسان, تەرەڭگە بەت قويماسا» دەپ تاعى ايتادى.

ويلاۋ ادامعا نە ءۇشىن كەرەك؟ ويلانباي دا ءومىر سۇرەتىن پەندەلەر بار عوي. اباي بۇل سۇراققا دا جاۋاپ بەرەدى: «ويعا ءتۇستىم تولعاندىم, ءوز ءمىنىمدى قولعا الدىم, مىنەزىمە كوز سالدىم, تەكسەرۋگە ويلاندىم», دەيدى. ەستى ادام اندا-ساندا ويلانىپ, وزىنە-ءوزى ەسەپ بەرىپ وتىرادى: «نە ىستەدىم؟ قالاي ءومىر ءسۇرىپ ءجۇرمىن؟», دەپ. اباي 15-سوزىندە: «ەگەر دە ەستى كىسىلەردىڭ قاتا­رىندا بولعىڭ كەلسە, كۇنىندە ءبىر مارتە, بولماسا جۇماسىندا ءبىر, ەڭ بولماسا ايىندا ءبىر, وزىڭنەن ءوزىڭ ەسەپ ال!», دەپ جازادى.

اباي بەس اسىل ءىستىڭ قاتارىنا قانا­عات پەن راقىمدى جاتقىزادى. بۇلار دا – ادامنىڭ ءوسىپ-جەتىلۋى ءۇشىن, الدىنا قوي­عان ماقساتىنا جەتۋى ءۇشىن قاجەت بولاتىن قۇندىلىقتار. قاناعات ۇعىمىنىڭ كەڭ تاراعان ماعىناسى – بارعا ريزا بولۋ, شۇكىرشىلىك ەتۋ.

قاناعات تۋرالى سوكرات, كونفۋتسي, بۋددا ايتىپ كەتكەن. «باقىت دەگەن نە؟» دەگەن سۇراققا ءال-فارابي ءبىر سوزبەن «قاناعات» دەپ جاۋاپ بەرەدى. اباي: «بار ما ەكەن جاي جۇرگەن جان قاناعاتپەن, قۇدايدىڭ ءوز بەرگەنىن جەپ كورەم دەپ», دەيدى. قازاقتا: «قاناعات قارىن تويعىزادى, قاناعاتسىزدىق جالعىز اتىن سويعىزادى» دەگەن ماقال بار.

بەس اسىل ءىستىڭ ءبىرى – راقىم. راقىم دەگەن اراب ءسوزىنىڭ ماعىناسى – مەيىرىمدىلىك. ياعني ءوزىنىڭ عانا ەمەس, باسقانىڭ دا قامىن ويلاۋ, «ادام كۇنى اداممەن» دەگەن ەرەجەمەن ءومىر ءسۇرۋ.

قۇدايعا سەنگەن, ءدىن جولىن ۇستانعان ادام, ابايدىڭ پىكىرىنشە, يماندى بولادى. ول ەشۋاقىتتا جاماندىققا بارمايدى. ءدىن جولى – مەيىرىم مەن سۇيىسپەنشىلىك جولى. اباي: «اللانى ءسۇي, ادامدى ءسۇي, ادىلەتتى ءسۇي», دەپ وسيەت ايتادى. اباي ءۇشىن دە, اباي جو­لىن ۇستانعان ءبىز ءۇشىن دە «اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس. راس ءسوز ەشۋاقىتتا جالعان بولماس».

ادامنىڭ ادام بولىپ ءومىر سۇرۋىنە كەدەرگى بولاتىن اباي اتاپ كورسەتكەن بەس دۇشپان: «وسەك, وتىرىك, ماقتانشاق, ەرىنشەك, بەكەر مال شاشپاق», – بۇگىندە بىزگە, قازاقتارعا ءال بەرەر ەمەس. ولار قانىمىزعا سىڭگەن قاسىرەت بولىپ الدى. ولارمەن كۇرەسىپ جاتقان دا ەشكىم جوق. قازىر ولاردان دا وتكەن «دۇشپاندار» پايدا بولدى. سولاردىڭ ءبىرى – كەڭ جايىلعان جەمقورلىق.

بۇل «دۇشپانداردى» جەڭۋ ءۇشىن ءبىز اباي ايتقان «بەس اسىل ءىستى» مەڭگەرۋىمىز كەرەك. تالاپ بولسا, ايانباي ەڭبەك ەتسەك, تەرەڭ ويدى سەرىك قىلساق, قاناعات, راقىم قادىر-قاسيەتىمىز بولسا, ءبىز كوپتەگەن كەسەلدى جەڭىپ, ءوسىپ-جەتىلەر ەدىك. ادامداردا, بيلىكتەگىلەردە قاناعات, راقىم بولسا, قازىرگىدەي جەمقورلىققا جەم بولماس ەدىك.

ابايدىڭ «ادام بول» دەگەن وسيەتىن مەن وسىلاي تۇسىنەمىن جانە تۇسىندىرەمىن. شىنىندا دا, دانىشپان عوي, ءبارىن ايتىپ كەتكەن.

ابايدىڭ تەرەڭ ءماندى, بۇگىن دە بىزگە نۇسقاۋ بولاتىن تولىق ادام تۋرالى تاعى ءبىر ءىلىمى بار. قايتا ورلەۋ ءداۋىرى ۇسىنعان جان-جاقتى جەتىلگەن ادام يدەياسىن ەسكە تۇسىرەدى. قازىر دە بىزگە سونداي جەتىلگەن ادام كەرەك بولىپ تۇر.

ادام قالاي تولىق, جەتىلگەن ادام بولادى؟ ابايدىڭ جاۋابى قىسقا, قىسقا بولسا دا نۇسقا: «اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا, سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بولەك», دەيدى. «نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراققا اقىل جاۋاپ بەرەدى. «قالاي ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراققا قايرات جاۋاپ بەرەدى.

اباي تاعى ءبىر جەردە: ء«ۇش-اق نارسە ادامنىڭ قاسيەتى: نۇرلى اقىل, ىستىق قايرات, جىلى جۇرەك», دەپ ءوز ويىن ناقتىلاي تۇسەدى. قانداي اقىل – نۇرلى اقىل, قانداي قايرات – ىستىق قايرات, قانداي جۇرەك – جىلى جۇرەك, دەپ ءبارىن اشىپ ايتقان. ادامنىڭ باسقا قابىلەتى وسى ۇشەۋىنىڭ ءبىرتۇتاس بولىپ بىرىگۋىنەن شىعادى. «اقىلدىنىڭ ءسوزىن ۇعارلىق جۇرەكتە جىگەر, قايرات بولماسا ادام ازادى» دەپ تۋراسىن ايتادى.

17-سوزىندە اقىل, قايرات, جۇرەكتى ايتىستىرىپ, اقىرىندا اقىل مەن قايراتتى جۇرەككە باعىندىرىپ قويادى. وتە ورىندى. اقىل مەن قايرات وزىمبىلەمدىككە, الىمجەتتىلىككە سالىنىپ, كوپ نارسەنى ءبۇلدىرۋى مۇمكىن.

ادام ومىرىندە ءبارى جۇرەكتىڭ قالاۋىمەن بولادى. قۇدايدى قالايتىن جۇرەك. قۇداي قايدا؟ – دەگەن سۇراققا مەن: قۇداي وعان سەنگەن ادامنىڭ جۇرەگىندە دەپ جاۋاپ بەرەر ەدىم. ادامدى ادامعا قوساتىن جۇرەك. ماحاببات تا, دوستىق تا – جۇرەكتىڭ ءىسى. «ادىلەت, ىنساپ, ار-ۇيات, راقىم, مەيىرىم – ءبارى دە جۇرەكتەن شىعادى», دەيدى اباي. «ادامدى تانۋ ءۇشىن دە جۇرەك كەرەك» دەيدى ول. جۇرەكتەن شىققان ءسوز جۇرەككە جەتەدى. اباي: «جۇرەگىڭە سۇڭگى دە ءتۇبىن كوزدە. سونان تاپقان شىن اسىل, تاستاي كورمە», دەيدى. تاعى ءبىر ولەڭىندە: «جۇرەگىڭنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا, مەن ءبىر جۇمباق اداممىن, ونى دا ويلا», دەيدى. ابايدىڭ جۇرەك تۋرالى پا­يىمداۋىن مەن فيلوسوفياعا قوسىلعان ۇلەس دەر ەدىم. باتىس فيلوسوفيا­سىندا جۇرەك تۋرالى جازعان تەك پاسكال بولدى.

18-سوزىندە: «تەگىندە ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزباق. ونان باسقا نارسەمەنەن وزدىم عوي دەمەكتىڭ ءبارى دە – اقىماقتىق», دەپ جازدى.

سونىمەن اباي ىلىمىندەگى تولىق ادام – جان-جاقتى جەتىلگەن, نۇرلى اقىلعا, ىستىق قايراتقا, جىلى جۇرەككە, ار-ۇياتقا, تۋابىتكەن مىنەزگە يە بولعان ادام دەپ ايتا الامىز.

 

تىلەكجان رىسقاليەۆ,

فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور