الماتىدا ەلىمىزدىڭ سۋ استى مارجاندارى مەن سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلاردى قورعاۋ ماسەلەسىن قوزعايتىن «كوزگە كورىنبەس الەم: سۋ استىنداعى قالا» اتتى فوتوكورمە اشىلدى. ءبىر جاعىنان كورمە حالىقارالىق عالىمدار مەن وتاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ تەڭىز تىرشىلىگىنە قورعان بولىپ, بيوالۋاندىعىن ساقتاۋعا ۇندەيتىن فوتوجۇمىستارىنىڭ باسىن قوسىپ وتىر, دەپ جازادى Egemen.kz.
سۋ استىنداعى الەمگە شاقىراتىن كورمەنى Canon كومپانياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى زوولوگيا ينستيتۋتى مەن گيدروبيولوگيا جانە ەكولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنە وتىرىپ ۇيىمداستىرسا, بۇل باستاماعا بريتاندىق Coral Spawning International زەرتحاناسى مەن سەيشەل ارالدارىنداعى Nature Seychelles تابيعاتتى قورعاۋ ۇيىمى مۇرىندىق بولىپ, «World Unseen: Coral Matchmaking» عالامدىق جوباسىن جالعاستىردى.
كورمەگە كەلۋشىلەر ءۇندى مۇحيتىنىڭ مارجان ريفتەرىنەن باستاپ, قازاقستاننىڭ سۋايدىندارىنا دەيىن ساياحاتتاپ, جەر انانىڭ تابيعي تەپە-تەڭدىگىنە تاۋەلدى ەكوجۇيەلەردىڭ نازىكتىگىن تاماشالاي الادى. فوتوسۋرەتتەر, عىلىمي وقيعالار مەن زاماناۋي تەحنولوگيالار ارقىلى سۋ استىنا «سۇڭگۋ» مۇمكىندىگىنە يە بولادى.
سول سياقتى كورمەگە قازىر زەرتحانالاردا ءوسىرىلىپ جاتقان مارجانداردىڭ فوتوسۋرەتتەرى دە قويىلعان. مىسالى, Coral Spawning International ۇيىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى ءارى تەڭىز بيولوگى دجەيمي كرەگگس ءوز زەرتحاناسىندا مارجاندار ۋىلدىرىق شاشا الاتىن تابيعي جاعداي تۋعىزۋعا قول جەتكىزگەنىن كورۋگە بولادى.
ناتيجەسىندە لوندون كوشەلەرىنىڭ بىرىندەگى شاعىن عيماراتتا سانسىز جابدىقتار مەن اكۆاريۋم ورنالاسقان بولمەدە مارجاندار كوبەيە باستايدى. وسىدان كەيىن زەرتحانا Nature Seychelles ۇيىمى مارجانداردى قالپىنا كەلتىرۋگە كومەك كورسەتۋ باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا (ARC) سەيشەل ارالدارىندا تاعى ءبىر «فيليالىن» اشقان.
ەلوردادا «زاڭ مەن ءتارتىپ» فوتوكورمەسى ءوتتى
ەندىگى جەردە بۇل زەرتحانا گەنەتيكالىق تۇرعىدان ءتوزىمدى مارجان تۇرلەرىنىڭ قورىن قالىپتاستىرۋ مىندەتىنە كىرىسكەن. باقىلاۋعا بولاتىن كوبەيتۋ ءادىسى ءتۇسىن ساقتايتىن جانە كليماتتىڭ قولايسىز وزگەرىستەرىنىڭ اسەرىنە قاراماستان تىرشىلىك ەتىپ, كوبەيە الاتىن جاڭا مارجانداردى شىعارۋعا سەپتەسىپ جاتقانىن ايتا كەتۋگە بولادى. دەمەك, بۇل تاجىريبە مارجان ريفتەرىن قالپىنا كەلتىرۋگە, قورعاۋعا ىقپال ەتەدى.
تەڭىز بيولوگى دجەيمي كرەگگس وسى ماسەلەدە Canon كومپانياسىنىڭ كورنەكىلىك تەحنولوگيالارى وتە ۇلكەن ءرول اتقارىپ, كوبەيۋ پروتسەستەرىن بۇرىن تەك ارمان بولىپ كەلگەن ايقىندىقپەن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىرعانىن ايتا كەلە: «سوندىقتان ەندى ءبىزدىڭ باستى نازارىمىز زەرتحانادا وسىرىلگەن جاس مارجانداردى ريفكە تىكەلەي قوندىرۋدان باستاپ, گەنەتيكالىق تۇرعىداعى الۋان ءتۇرلى مارجانداردىڭ تىرشىلىگىن باقىلاي الاتىن شەشۋشى كەزەڭدەرگە اۋىپ وتىر», دەيدى.
زەرتحاناداعى العاشقى ناتيجەلەر كوڭىل قۋانتادى, ويتكەنى, شامامەن 65 مىڭداي جاس مارجاننىڭ تامىرلانىپ جاتقانى تىركەلگەن, ياعني سەيشەل ارالدارىنداعى ريفتەردىڭ گەنەتيكالىق الۋاندىعى مەن جىلۋعا توزىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ابدەن بولادى. بۇعان ادەتتە گەنەتيكالىق جاعىنان بىردەي مارجاندار شىعارۋعا قول جەتكىزەتىن ءداستۇرلى «مارجان ءوسىرۋ» ادىستەرىنەن باس تارتۋ ارقىلى قول جەتكىزىلگەن.
كوپ جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان جوبانىڭ ارقاسىندا عالىمدار پراسلەن ارالىندا ارنايى اشىلعان جەرۇستى زەرتحاناسىندا ءبىرىنشى رەت مارجانداردىڭ ۋىلدىرىق شاشۋىنا قول جەتكىزگەن.
«مەن قانشاما ادامنىڭ جۇمىسىنىڭ جەمىسىن كورسەتەتىن ۋاقىت كەلگەنىنە قۋانىشتىمىن. قازاقستاندا ادامدار مارجان ريفتەرىن قالپىنا كەلتىرۋ تاقىرىبىنا كۇمانمەن قارايتىن شىعار, ويتكەنى ءبىزدىڭ ەلدە تەڭىز جاعالاۋى جوق. ريفتەردىڭ جويىلۋى بىزگە ەش اسەر ەتپەيتىندەي بولىپ كورىنەدى. بىراق مۇلدەم ولاي ەمەس. تابيعاتتا ءبارى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى. تەڭىز ەكوجۇيەسىنىڭ 30%-عا دەيىنگى ريفتەردە شوعىرلانعان. مارجاندارمەن سيمبيوزدا ءومىر سۇرەتىن بالدىرلار فوتوسينتەز ارقىلى وتتەگىن بولەدى. ءبىز ءاربىر ەكىنشى تىنىسىمىز ءۇشىن مۇحيتقا قارىزدارمىز. سوندىقتان جوبانىڭ جەتىستىكتەرىن وتانداستارىممەن ءبولىسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعانىما قۋانىشتىمىز», دەيدى Canon كومپانياسىنىڭ قازاقستانداعى وكىلدىگىنىڭ كورپوراتيۆتىك كوممۋنيكاتسيالار جونىندەگى مەنەدجەرى مارال راحيمجانوۆا.
ءوز كەزەگىندە زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى رومان ياششەنكو تەڭىزدەگى بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ تاقىرىبى تەك جاعالاۋدا ورنالاسقان ەلدەر ءۇشىن عانا ەمەس, قازاقستان سياقتى قۇرلىق ىشىندەگى مەملەكەتتەر ءۇشىن دە اسا وزەكتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سەبەبى مۇحيت جاھاندىق كليماتتىق جاعدايلاردى قالىپتاستىرىپ قانا قويماي, بارلىق قۇرلىقتىق ەكوجۇيەلەرگە اسەر ەتەدى.
«سەيشەل ارالدارى دا, مۇحيتتار دا بىزدەن الىس سياقتى كورىنۋى مۇمكىن. الايدا ولاردىڭ جانۋارلار دۇنيەسىن ساقتاۋ قازاقستان ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى. ويتكەنى الەمدىك مۇحيت ەلىمىزدەگى كليمات پەن تابيعي تەپە-تەڭدىككە تىكەلەي ىقپال ەتەدى. كورمەدە تەك كوراللدار عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن جانۋارلار دا ۇسىنىلعان», دەيدى رومان ياششەنكو.
عالىمدارىمىز قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا شامامەن 200-گە جۋىق تىرشىلىك يەسىنە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعانىن العا تارتا كەلە, قازاقستانداعى جان-جانۋارلاردىڭ فاۋنيستيكالىق الۋانتۇرلىلىگىن زەرتتەپ, تۇرلەرىن ساقتاۋ جونىندەگى ءتۇرلى امالداردى ۇسىنىپ وتىر.
گيدروبيولوگيا جانە ەكولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى اسەل بايمۇقانوۆا ەكولوگيالىق قاۋىپ-قاتەرلەر كاسپي ايماعى ءۇشىن دە وزەكتى ەكەندىگىن ايتادى.
ء«بىز كاسپي يتبالىعىنىڭ تىرشىلىك ەتەتىن ورتاسىن, كوبەيۋىنە كەرى اسەر ەتەتىن نەگىزگى قاۋىپتەر مەن فاكتورلاردى زەرتتەپ جاتىرمىز. بۇل ءتۇر كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكوجۇيەسىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى, ونىڭ جويىلىپ كەتۋى قورشاعان ورتانىڭ تەپە-تەڭدىگى بۇزىلۋىنا اكەلۋى مۇمكىن», دەيدى ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرى.
ايتقانداي, كورمەگە زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى دميتري مالاحوۆ پەن گيدروبيولوگيا جانە ەكولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى اسەل بايمۇقانوۆانىڭ, تابيعات فوتوگرافى ۆلاديسلاۆ ياكۋشكيننىڭ, بيوردۆوچەر گەننادي دياكيننىڭ جۇمىستارى, سونداي-اق ديزاينەرلەر ۆلاديمير تيموحانوۆ پەن تيموفەي باننيكوۆتىڭ سيرەك كەزدەسەتىن بالىقتاردىڭ يلليۋستراتسيالارى دا قويىلعان.
كورمەدە زەرتحانادا وسىرىلگەن اكروپورا مارجانىنىڭ بەدەرلى فوتوسۋرەتى ەرەكشە ورىن الىپ تۇر. ويتكەنى مۇنداي باسىپ شىعارۋ ءادىسى كوزى ناشار كورەتىندەر ءۇشىن ونەر تۋىندىلارىن «ساۋساقپەن كورۋگە» مۇمكىندىك بەرەدى.
فوتوكورمەدە پوليتسيانىڭ ءبىر كۇنى