رەيتينگى جوعارى كومپانياعا نەگە رەنجيمىز؟

تولىق جاڭارۋعا ءتورت جىل قالدى

بيلەت نەگە جوق دەگەندە كومپانيانىڭ ايتار بىرەگەي ءۋاجى – ۆاگون تاپشىلىعى. قازىر ەلدە 2 667 ۆاگون بار ەكەن. سونىڭ 44%-ى توزعان. بيىلدان باستاپ جىل سايىن 200-دەن استام ۆاگون ساتىپ الىنىپ وتىرماق. ناتيجەسىندە, 2030 جىلعا تامان 1 200 جاڭا ۆاگون قاتارعا قوسىلۋعا ءتيىس.

«جولاۋشىلار تاسىمالى» اق-نىڭ بەرگەن جاۋابىنا قاراساق, مەكەمە 2030 جىلعا دەيىن 993 ۆاگون ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىر. ۆاگون ساۋداسىنا قارجى قايدان الىنادى دەگەن ساۋالىمىزعا «قارجىلاندىرۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قايتارىمدى نەگىزدە بيۋدجەتتىك كرەديت ءبولۋ جولىمەن جۇزەگە اسىرىلدى جانە جەتكىزىلەتىن ۆاگوندار الەۋمەتتىك ماڭىزى بار باعدارلارعا قاتىنايتىن پويىزدارعا بولىنەدى» دەپ جاۋاپ بەردى. «زيكستو»-نىڭ 300-دەن استام ۆاگونى «ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى»-نىڭ زاەمدىق قاراجاتى ەسەبىنەن قايتارىمدى نەگىزدە قارجى ليزينگى ارقىلى ساتىپ الىنباق.

«بارلىق ساتىپ الىنىپ جاتقان ۆاگوندار وتاندىق وندىرىستەن شىققان جانە ولار حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەدى. ۆاگونداردىڭ قۇنى كەلىسىمشارت تالاپتارىنا سايكەس جاريا ەتىلمەيدى. وتاندىق ۆاگون ءوندىرىسى «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق-نىڭ ىشكى سۇرانىسىن 100% قاناعاتتاندىرادى. كومپانيانىڭ ستراتەگيالىق مىندەتتە­رىن ىسكە اسىرۋ بارىسىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇلت­تىق تاسىمالداۋشى 2029 جىلعا قاراي بۇكىل پاركتى تولىقتاي جاڭارتادى», دەلىنەدى «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق جاۋابىندا.

بيلەت باعاسىنا بيلىك جۇرمەيدى

بۇرىنعى كولىك ءمينيسترى مارات قاراباەۆ «ەگەر ەسكى ۆاگونداردى اينالىمنان شىعارىپ تاستاساق, وندا ەلدە بيلەت تاپشىلىعى بولادى» دەگەن ەدى. ەسكى ۆاگونداردى قاتاردان شىعارماسا دا بيلەت تابۋ وڭاي بولماي تۇر. سوعان قاراعاندا ماسەلە ۆاگون سانىندا دا ەمەس سەكىلدى. ولاي دەيتىنىمىز – ەلدەگى الىپساتارلىق شارۋا ءالى دە «قۇزىرەتىنەن» ايىرىلماعان. قاي كۇنگە, قاي باعىتقا بولسا دا بيلەت تاۋىپ بەرەمىز دەيتىن «ارنايى مامانداردىڭ» تەلەفون ءنومىرىن تاۋىپ, حابارلاسقان ەدىك, ء«يا, راس, تاۋىپ بەرە الامىز» دەدى. ء«بىز تاپپاعاندى ءسىز قايدان تاۋىپ الا قوياسىز سوندا؟» دەپ ەدىك, «بۇل ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز ەمەس پە» دەدى. جۋرناليست ەكەنىمىزدى ايتىپ, ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەي سۇراعىمىز كەلىپ ەدى, «سول قتج-نىڭ سايتىنان كىرپىك قاقپاي قاراپ وتىرامىز, بوساعان ورىندى ساتىپ الا قويامىز» دەپ تايقىدى. ءدال ولاي ىزدەۋدى ءبىزدىڭ دە بىلەتىنىمىز بەلگىلى. ودان ءارى «ارنايى ماماننىڭ» اۋزىنان اقيقاتتى سۋىرىپ الا المايتىنىمىزدى اڭدادىق, دەسەك تە مۇندا ءبىر قۇپيانىڭ بۇعىپ جاتقانىن دا تۇسىندىك. ماسەلە ۆاگوندا ەمەس سياقتى دەيتىنىمىز سول.

ءبىزدىڭ بۇل تۇرعىداعى ساۋالىمىزعا كولىك مينيسترلىگى «بۇگىندە جول ءجۇرۋ قۇجاتتارىن قايتا ساتۋ مۇمكىندىگى جوق» دەسە, «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق «ۇلتتىق تاسىمالداۋشى «الىپساتارلار» دەپ اتالاتىندارمەن كۇرەستى ەشقاشان توقتاتقان ەمەس جانە دەلدالدارمەن كۇرەستiڭ بەلگiلi بiر ادiستەرi تيiمدi جۇمىس iستەۋدە» دەپ جاۋاپ بەردى. سوسىن ەكەۋى دە بيلەت­تەردى ەلەكتروندىق ساتۋ جۇيەسىندە جاڭا الگوريتمدەر ەنگىزىلگەنىن العا تارتتى.

«بوس بيلەت قايتا ساتىلىمعا قاشان شىعا­رىلاتىنىن ەشكىم بىلمەيدى. 3, 15 مينۋت نەمەسە جارتى ساعاتتان كەيىن شىعۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا بيلەتتەردى ۇيلەس­تىرىپ قايتا ساتۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. Bilet.railways.kz سايتىندا ءبىر پايدالانۋشى تەك 10 جولاۋشىنىڭ اتىنا بيلەت راسىمدەي الادى. ول بۇزىلعان جاعدايدا جەكە كابينەت اۆتوماتتى تۇردە بۇعاتتالادى جانە قول­جەتىمدىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس. ەلەكتروندىق كەزەك – قايتارىلعان بيلەتتەر بىردەن ساتىلىمعا تۇسپەيتىن كۇتۋ پاراعى. الدىمەن ولار كەزەكتە تۇرعاندارعا تۇسەدى. مۇنداي ءادىس بوس ورىنداردى ءادىل ءبولىپ قانا قويماي, الىپساتارلاردىڭ بيلەتتەردى ۇستاپ الۋ مۇمكىندىگىن دە تومەندەتەدى. «كۇتۋ پاراعى» قىزمەتى ارقىلى بيىل ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 182 مىڭ بيلەت ۇسىنىلىپ, 72 مىڭ بيلەت ساتىپ الىندى», دەيدى «جولاۋشىلار تاسىمالى».

حوش دەلىك. بيلەتتىڭ تاپشىلىعى ءبىر ماسەلە بولسا, ەكىنشى تۇيتكىل – بيلەت باعاسىنىڭ جىل ساناپ قىمباتتاپ جات­قانى. 2024 جىلى 1 قازاننان باستاپ بيلەت قۇنىنىڭ 20%-عا قىمباتتايتىنى ايتىلعان. ال بيىل تەمىرجول جانە سۋ ترانسپورتى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان كەلبۋعانوۆ جولاۋشىلار تاسىمالى قىزمەتىنىڭ باعاسى تاعى 7%-عا قىمبات­تايتىنىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە ءدال قازىر 140 جولاۋشىلار مارشرۋتى بار, ءتاريفتىڭ كوتەرىلۋى سونىڭ 62-سىنە قاتىستى بولادى. كەلبۋعانوۆتىڭ سوزىنشە, باعانى ءوسىرۋ ۆاگون پاركىن جاڭارتۋ, سەرۆيس ساپاسىن كۇشەيتۋ جانە قىزمەتكەرلەر جالاقىسىن تولەۋگە قاجەت بولىپ وتىر.

وسىدان بىرەر جىل بۇرىن جۋرناليست جۇلدىز ءابدىلدا الماتى – سارىاعاش باعى­تىنداعى پويىزعا ەكى ادامنىڭ بيلەتى 72 مىڭ بولعانىن جازدى. بۇعان قاتىستى سالالىق ۆەدومستۆو بىلاي جاۋاپ بەرەدى:

«الماتى – سارىاعاش باعىتى بويىنشا 2 پويىز جۇرەدى: «تالگو» ۆاگوندارىنان قۇراستىرىلعان №001/002 الماتى – تاشكەنت جانە ستاندارتتى ۆاگونداردان قۇراستىرىلعان №87/88 الماتى-2 – سارى­اعاش. الماتى – سارىاعاش باعىتىنداعى توسەك-ورىن جابدىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ الماتى – تاشكەنت پويىزىنداعى وتىرمالى ورىندار 2س – 6 758, تۋريست 2د (كۋپە) – 16 997 تەڭگە; گراند PMR 2ب (ليۋكس) – 23 997, بيزنەس 1ب (ليۋكس) – 20 288-دەن 24 094 تەڭگەگە دەيىن. اتالعان جولاۋشى پويىزى كوممەرتسيالىق بولىپ سانالادى, سول سەبەپتى جول ءجۇرۋ قۇنىنىڭ باعاسى مەملەكەت تاراپىنان رەتتەلمەيدى. پويىزدى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا شىعىستار «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق-نىڭ ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن جابىلادى. سول سەبەپتى 2 ادامعا شاققانداعى ەڭ جوعارى تاريف 1ب بيزنەس كلاستى ۆاگوندا 48 188 تەڭگەنى قۇرايدى. ال №87/88 الماتى-2 – سارىاعاش پويىزى مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن سۋبسي­ديالانادى, ونداعى باعا پلاتسكارتتا – 6 528 تەڭگە, كۋپەدە – 11 694 تەڭگە».

قتج قارىزدان قالاي قۇتىلادى؟

كەيبىر دەرەك كوزدەرىنىڭ مالىمەتى بو­يىنشا, كەيىنگى 4 جىلدا تەمىرجول سالاسىن دا­مى­تۋعا 2 ترلن تەڭگە جۇمسالعان. مۇنشا مول قار­جىنى ءتيىمدى كادەگە جاراتۋعا بولار ەدى عوي دە­گەن وي مازالايدى... سويتسەك, جەمقورلىق بۇل سا­لاعا دا ءتىس باتىرىپتى. ءماجىلىستىڭ ەكس-دەپۋتاتى رۋسلان بەر­دەنوۆ ءبىر جولعى دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ­«5 جىل­دا قتج لاۋازىمدى تۇلعالارى مەن ونىڭ ۆەدومستۆولىق ۇيىمدارىنا قاتىستى 136-دان استام قىلمىس­تىق ءىس تىركەلگەنىن جاريا ەتتى.

«52 ادام سوتتالعان. كەيبىر ساراپشى­لاردىڭ بولجامىنا سايكەس, قتج جۇيەسىندەگى جەمقورلىقتىڭ جىلدىق اينالىمى – 200 ملن دوللار. قتج-عا ساپاسىز قىزمەت, جايلاعان جەمقورلىق, ءتيىمسىز جوبالاردى جويۋ قاجەت», دەگەن ەدى سول كەزدە.

كەيىن جوعارى اۋديتورلىق پالاتا تور­اعاسى ءاليحان سمايىلوۆ «بۇگىندە قتج-نىڭ ءوز مىندەتتەمەلەرىن تولىق تولەۋگە قابىلەتى جوق جانە كرەديتتىك تاۋەكەلدىڭ قىزىل ايماعىندا تۇر» دەپ مالىمدەدى.

«ونىڭ بورىشى 2024 جىلى 2,9 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. قارىز ءالى دە ءوسىپ جاتىر. قتج-نىڭ بارلىق شىعىنى نەگىزىنەن ترانزيتتىك تابىس­تار ەسەبىنەن جابىلادى. بۇل ەكونوميكالىق جاعىنان قيسىنسىز. بىردە ءبىر كاسىپكەر ءوز قىزمەتىن قايىرىمدىلىق قاعيداتى بو­يىنشا جۇزەگە اسىرۋعا مۇددەلى ەمەس. بۇل – بانكروتتىققا اپاراتىن توتە جول», دەدى باس اۋديتور.

كولىك ۆيتسە-ءمينيسترى ماقسات قالياقپا­روۆتىڭ ايتۋىنشا, جوعارى اۋديتورلىق پا­لاتا قورىتىندىسىنىڭ نەگىزگى ءمانى قتج جۇك تا­سى­مالدارىنىڭ 70%-دان استامىن سۋب­سي­ديالاۋى, ياعني وزىندىك قۇننان تومەن تاسى­مالداۋى بولدى. ايتىلىپ وتىرعان 903 ملرد تەڭگە –  قتج تاراپىنان وتاندىق كومپانيالارعا ءۇش جىلداعى سۋبسيديالار كولەمى.

«جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ پىكى­رىن­شە, مۇنداي تاجىريبە كومپانيانىڭ قارجىلىق جاعدايىنىڭ ودان ءارى ناشارلاۋىنا  الىپ كەلەر ەدى. وندىرىستىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر ءوسۋىنىڭ ارقاسىندا كومپانيا ماسەلەنىڭ ودان ءارى  ۋشىعۋىنا جول بەرمەدى. كەرىسىنشە, كومپانيانىڭ قارجىلىق جاعدايى ەداۋىر جاقساردى جانە حالىقارالىق اگەنتتىكتەر مۇنى راستايدى. 2021 جىلى S&P, ال وتكەن جىلى Moody’s  قتج  رەيتينگتەرىن كوتەردى. جۇك تاسىمالدارىنىڭ كولەمi جىلدان جىلعا وسۋدە, ەكi جىل بۇرىن تاريحي ماكسيمۋمنان ءوتتi. 2024 جىلى پايدالانۋ جۇك اينالىمى 272 ملرد توننا-كيلومەتردى قۇرادى, بۇل 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 15%-عا ارتىق», دەيدى ول.

ءسويتىپ, قاجەتتى ينۆەستيتسيا كولەمى 5 ترلن تەڭگەدەن اسادى. بۇل اقشا نەسيەگە الى­نادى. سايكەسىنشە, قارىز وسۋدە دەيدى. ال جەمقورلىق ماسەلەسىنە كەلەر بول­ساق, مينيسترلىك قتج كومپانيالارىنىڭ بارلىق توبى بويىنشا سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنە اۋديت جۇرگىزىلىپ,  ولاردى جويۋ بويىنشا 200 ءىس-شارادان تۇراتىن جوسپار ازىرلەنگەنىن ايتتى.

«كومپانيا تۇراقتى نەگىزدە ءوزىنىڭ ىشكى تەكسەرىستەرى مەن تەرگەۋلەرىن جۇرگىزەدى. بارلىق ماتەريالدار تەز ارادا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا بەرىلەدى», دەيدى.

پويىزى كەشىككەن, بيلەت قۇنىن قايتارا الماعان, دەر كەزىندە ورىن تابا الماعان, تاپسا دا قالتاسى ابدەن قاعىلعان حالىققا S&P پەن Moody’s-دىڭ رەيتينگى بەس تيىن. توننا-كيلومەترلەگەن جۇك اينالىمىندا دا شارۋاسى شامالى. جاۋاپتى ورىندار مۇنى تۇسىنسە, ارينە...