«ابايدىڭ ولەڭدەرىن مىڭ قايتارا وقىپ, جاتتاپ جۇرگەن ادامداردىڭ دا ابايدىڭ كەيبىر ولەڭدەرىنىڭ ماعىناسىن ءتۇسىنىپ جەتپەي جۇرگەندەرىن بايقاعانىم بار» دەپ احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ بۇدان عاسىر بۇرىن ايتقان ءسوزى بار.
ابايدىڭ كەي ولەڭدەرىن جاتقا بىلمەيتىن قازاق كەزدەسكەنىمەن, «كوزىمنىڭ قاراسى» دەگەن ءانىن بىلمەيتىنى جوق. ەل جاتقا بىلەتىن وسىناۋ اۋەندى ولەڭنىڭ ءبىرىنشى جولىنان اۋىزعا تۇسەر ءسوزدى قالاي تۇسىندىك؟ «كوزىمنىڭ قاراسى» دەگەن ءسوزدىڭ سول ولەڭدەگى, سول شۋماقتاعى ماعىناسىن ولەڭ مادەنيەتىندەگى ورنىن دۇرىس ۇعىنا الدىق پا؟
ءبىر اڭگىمە كەزەگىندە تۇرسىن جۇرتبايدان وسى ولەڭنىڭ ورىس تىلىنە قالاي اۋدارىلعانىن سۇراعانىم بار.
ماريا پەتروۆىح:
«تى – زرياچوك گلاز مويح,
پلامەن دۋش زولوتىح», – دەپ اۋدارعان ەكەن. ياعني «سەن مەنىڭ كوزىمنىڭ قاراشىعىسىڭ» دەگەن بالاما. وسى اعاتتىق اباي ولەڭىن قىتاي تىلىنە اۋدارعاندا دا قايتالاندى:
بۇل «كوزىمنىڭ قاراشىعى – كوڭىلىمنىڭ شامشىراعى» دەگەن ماعىنا بەرەدى.
(اباي قۇنانباەۆ. تاڭدامالى شىعارمالارى. 1-باسىلىم (قاباي اۋدارماسى). بەيجىڭ: ۇلتتار باسپاسى, 1992. – 149-ب.). دۇرىس سياقتى ما؟ جوق, دۇرىس ەمەس. اۋدارمامەن قازاق اقىندارى تانىس ەكەنى انىق.
اباي بۇل جەردە «كوزىمنىڭ قاراسى» دەپ كوزدىڭ – قاراشىعىن ايتقان جوق ەدى. كوز جانارىنان قۇشتارلىق نۇرىن توگىلتە تۇسكەنىن, عاشىعىن كوز شۋاعىنا شومىلتا قاراعانىن ايتىپ ەدى.
ءبىرتۋار اقىن «كوزىمنىڭ قاراسى» دەپ, كوزدىڭ قاراقاتتاي ءمولدىر قارالىعىن جازعانى جوق ەدى. سۇلۋلىققا قۇمار, ماحابباتقا قۇلار جىگىتتىڭ جان-تانىندەگى ىستىق جالىندى جانارىنا جيناپ, جۇرەك تالپىنىسىن سەزدىرە قاراعانىن جازىپ ەدى.
اباي «كوزىمنىڭ قاراسى» دەپ, جارىق الەمدى وزىنە سىيدىرار تارىداي عانا كوز قاراشىعىن ايتپادى. جىگىتتىڭ جان دەرتىن جانارىنان شىعارا, عاشىعىنا ۇمسىنعان اياۋلى كوزقاراسىن (قاراۋىن) ايتىپ ەدى.
اقىن «كوزىمنىڭ قاراسىندا» ليريكالىق «مەننىڭ» قىزعا ءبىر قاراي قالعانداعى سىرتقى بەينەسى – تىنىش قالىپتا كوز سۋارعان ىڭكار سۋرەتتى بەينەمەن سالدى. مۇندا اقىن «مەنىنىڭ» عاشىعىنا قاراعان كوزىنىڭ كوڭىل ساناسىمەن تۇتاسىپ جاتقان قۇبىلىسىن وزگەشە شەبەر سۋرەتتەدى. وسى جىردى تۇتاس وقىعاندا ءبىزدىڭ سۋرەتشى سانامىزدا عاشىقتىقتان جارالى بولعان جۇرەكتىڭ, ىنتىزارلىققا كۇپتى كوڭىلدىڭ, ساعىنعان سانانىڭ سيپاتىن جيناپ عاشىعىنا قاراي قالعان «مەننىڭ» جانارى سيپاتتالا تۇسەدى.
«كوزىمنىڭ قاراسى» – كوزدىڭ قاراشىعى ەمەس. ونداعى ايتىلعانى زات ەمەس, قيمىل. «ايجاننىڭ ءان شىرقاسى بولەكشە شابىتتا», «قاراتوبەلدىڭ اياق تاستاسى ارىندى» دەگەن سويلەمدەردەگى «شىرقاسى», «تاستاسىعا» ۇقساس «قاراسى» دا قيمىلدان تۋىنداعان ءسوز.
بىرىنشىدەن, قازاقتا «كوزىمنىڭ قاراشىعى», «كوزىمنىڭ قاراشىعىنداي» دەگەن سوزدەر بار. ول تەڭەۋلەر ماعىناسىندا اياۋلىلىقتى, قامقورلىقتى, اسا مۇقياتتىقتى مەڭزەيدى. ءبىز اقىندى كوزدىڭ قاراسىن كوزدىڭ قاراشىعى ماعىناسىمەن الىپ, «كوڭىلىنىڭ ساناسىن» كوزدىڭ قاراشىعىنداي اياۋلى سەزىندى دەيىك. وندا, وسى شۋماقتىڭ كەيىنگى ەكى جولىن قاي سوزىمەن قيىستىرامىز, قيسىن قايدا؟ «كوڭىلىنىڭ ساناسىن» (بۇل جەردە «سانا» ىڭكار ساعىنىش دەگەن ماعىنادا بولار) «كوزىمنىڭ قاراشىعىنداي اياۋلى ەدى», دەپ ءبىر كەتىپ, ونىڭ ۇستىنە «بىتپەيتىن جارا ەدى» دەپ تاعى كيلىكتىرە مە؟ نەمەسە, اباي «قاراشىعى» دەسە ولەڭدىك بۋىننان اسىپ كەتىپ, ىرعاققا تۇسپەيتىن بولعان سوڭ, ەكىنشى جاعىنان «ساناسى» مەن «جاراسىنا» ۇيقاستىرۋ ءۇشىن «قاراشىعى» دەگەندى «قاراسى» دەپ الا سالدى دەمەكسىڭ بە؟
جوق, مۇلدە ولاي ەمەس. بۇل ولەڭ جازىلعان تۇستا (1891) اقىندىق شەبەرلىگى كەمەلىنە كەلىپ, ءتىل ونەرىنىڭ ولەڭ ءسوز بولمىسىنىڭ كوڭىل مەن قيمىل كەلىسىمىنىڭ تابيعاتىن تەوريالىق جاعىنان دا ابدەن مەڭگەرگەن اباي اۋىلدىڭ ولەڭشىلەرىندەي ۇيقاس قۋماسا كەرەك.
ەكىنشىدەن, وسى ولەڭنىڭ «كوزىمنىڭ قاراسى, كوڭىلىمنىڭ ساناسى» دەپ باستالۋى تەگىن ەمەس. ول تۇتاس ولەڭدەگى ىڭكارلىكتى ىشكە تارتىپ, ونداعى ءاربىر ءسوز بەن قيمىلدى ۇياڭدىققا, ادەپكە, كوزبەن عانا وقيتىن بيازى لەپكە مولدىرەتىپ, دىرىلدەتىپ, ۇيىتىپ تۇرادى.
ەگەر «كوڭىلىڭىزدە الاڭ باسىلعان» (اباي) شابىتتى ءبىر ساتتەرىڭىزگە وسى ولەڭدى ىشكى جۇمساق, جىلى لەبىنە كەنەلە وقىساڭىز, نە مامىرلاتىپ انگە سالساڭىز ولەڭدەگى ءۇنسىز قارايلاعان قوس جانار – ىنتىزارلىققا تولى جىگىت «كوزىنىڭ قاراسى» شىعارمانىڭ ءون بويىنان كوز تارتادى.
مىسالى:
«كوزىمنىڭ قاراسى
كوڭىلىمنىڭ ساناسى» (1-شۋماقتا);
«تەرەڭدەپ قارايسىڭ,
تەلمىرىپ تۇرمايسىڭ» (5-شۋماقتا);
«قاراساڭ جان تويماس» (10-شۋماقتا);
«قالقامنىڭ نۇسقاسىن
كور, كوزىم, ءبىر كەنەل» (12-شۋماقتا);
«بولامىن كورسەم ءماز» (13-شۋماقتا);
«كورگەندە بوي ەرىپ,
سۇيەگىم بالقىعان» (15-شۋماقتا);
«ورتەنگەن جۇرەككە
ءبىر كورگەن بولار سەپ» (18-شۋماقتا).
«بايقاپ قاراساڭ» ولەڭنىڭ تۇتاس جەلىسىن «مەننىڭ» قىزعا قاراۋمەن سەپتەپ كەلە جاتقانىن سەزەسىڭ. «ىشتەگى عاشىقتىق جاراسى بىتپەي», «كوڭىل ساناسى» عاشىعىنا قاراتا بەرەدى. «كورگەن سايىن بويى ەرىپ», «سۇيەگى بالقىپ», «جانارى تويماي» قارايدى. عاشىقتىق ماستىعىمەن ارپالىسقان سابىرلى جىگىت. «ورتەنگەن جۇرەگىنە ءبىر كورگەنى دە سەپ بولىپ» «كوڭىلى كەنەلىپ» سابىرىن ۇستانادى.
ەندى وسى ولەڭدى زەردەگە سالىپ, سۋرەتكە ءبولىپ, تاراتىپ وقىساڭىز قىزدى «مەننىڭ» ءار «قاراۋى» مەن «كورۋىنىڭ» اراسى قىز بەينەسىن سۇيىنە نۇسقالاۋمەن, قىز مىنەزىن تابىنا سيپاتتاۋمەن تولادى. سىرتتاي زەر سالۋدان, ءۇنسىز كوڭىل قۇلاتۋدان تۋعان تۇڭعيىق ولەڭ جىگىت جۇرەگىندەگى عاشىقتىق ارپالىسىن ىشتەي تىندىرا كەلە ەڭ سوڭعى جولدارىندا دا:
«قۇداي-اۋ, بۇل كوڭىلىم
كۇن بار ما ءبىر تىنار؟», دەپ ءوز-ءوزىن تىنىشتىققا, سابىرعا شاقىرىپ, ءۇنسىز قالدىرادى. ءسىز وسى ساتتە ابايدىڭ «عاشىقتىق ءتىلى – ءتىلسىز ءتىل, كوزبەن كور دە, ىشتەن ءبىل», دەپ باستالاتىن تاعى ءبىر ولەڭىن ەسكە الىڭىز. وندا دا ۇنسىزدىك, ءتىلسىز سەزىم, كوزبەن قاراۋى مەن كورۋىنەن عانا بەينەلەنەتىن ىشكى عاجايىپ قۇبىلىس مەڭزەلەدى.
ءۇشىنشى, «كوزىمنىڭ قاراسى» دەگەن تىركەستىڭ ءبىز ايتىپ وتىرعان ماعىناسىن ايقىنداۋعا وسى بەينەدەن تۋعان «كوزقاراس» دەگەن كومەسكى پالساپالىق ۇعىمدى دا دايەككە تارتۋعا جارايدى. «ول قانداي كوزقاراستا؟», «وزىندىك كوزقاراسىڭ بولسىن!» دەگەن سويلەمدەگى «كوزقاراس» پەن ابايدىڭ «كوزىمنىڭ قاراسىن» ەپتەپ جاناستىرۋعا بولادى. م.اۋەزوۆ «كوزىمنىڭ قاراسىن» ابايدىڭ شىن مانىندەگى ەۋروپالىق ليريكالىق دەڭگەيدەگى مادەنيەتى بيىك شىعارمالارىنان تىس قالدىرىپ, بۇل ولەڭدى اقىننىڭ «شىعىستىق» ۇلگىدەگى شىعارمالارىنىڭ قاتارىنا جاتقىزعان ەدى. م.مىرزاحمەت ۇلى م.اۋەزوۆتىڭ وسى پىكىرىنە ءسوز جالعاپ: «كوزىمنىڭ قاراسى» ولەڭىندە عاشىقتىق سەزىمدى «اللانىڭ راحمەتى» دەپ تانۋى نەمەسە قىز بويىنداعى كوز تۇندىرار سۇلۋلىقتى «كورىك – ءتاڭىرى داۋلەتى» دەپ ۇعىنۋدىڭ ارعى توركىنى شىعىس كلاسسيكتەرى جىرلاعان عازەلدەردەن اۋىسقان بەلگى رەتىندە ەلەس بەرەدى», دەيدى («مۇحتار اۋەزوۆ جانە ابايتانۋ پروبلەمالارى», 181-بەت).
«كوزىمنىڭ قاراسىندا» ولەڭنىڭ تۇتاس تۇلعاسى «مەننىڭ» ىشكى سەزىمىنە قۇرىلاتىنىن باعانا «قاراۋىنا» بايلاي بايانداپ ەدىك. ولەڭدە ءبىز ەشكىمنىڭ دە ايقايلاعان داۋىسىن ەستىگەنىمىز جوق. ءبارى دە «مەننىڭ» كوكەيىندە ارپالاسىپ جاتقان ارمان, لاپىلداعان ىنتىزارلىق. سونىڭ ءبارى دە سىرتقا شىقپاعان بويدا تىنىپ قالىپ وتىرادى.
فرانتسۋز انري بەرگسوننىڭ سوزىمەن ايتقاندا, «سانا شىعارمالارىنداعى ءبىزدى قىزىقتىرىپ, وزىنە تارتاتىنى – سىرتقى دۇنيەدەن قولعا تۇسپەيتىن قانداي ءبىر ءتۇرلى تەرەڭ تىنىستى كوڭىل كۇي نەمەسە ىشكى جان دۇنيەنىڭ تارتىسى بولماق» (بەرگسون 1857–1941 جىلدارى جاساعان. 1928 جىلى نوبەل سىيلىعىن العان, ادەبيەتتەگى مودەرن اعىمىنىڭ كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى).
«كوزىمنىڭ قاراسى» دەگەن ولەڭنىڭ ءبىرىنشى جولىن جاڭساق ۇعىنۋعا نە سەبەپ بولدى دەگەنگە جاۋاپ ىزدەيىك. ولەڭنىڭ ءبىرىنشى جولى ول – تالايدان سوزگە اينالماي, كوكەيدە شايقالعان سۇراپىل شابىتتىڭ باستاۋ ءسوزى. ول بەلگىسىزدىكتەگى سەزىمدەردىڭ جىرعا قۇيىلار ساتتەگى العاشقى تامشىسى – سەركە ءسوزى. كوڭىل توقتاتپاي جەڭىل اتتاپ وتەتىن تابالدىرىق ەمەس.
اباي شىعارمالارى ويعا جەڭىل بولعان ەمەس. اباي «جەڭىلدىك» تۋرالى ايتتى, وندا تەك تىلگە جەڭىل بولۋىن عانا دارىپتەدى. اباي شىعارمالارىنىڭ وڭاي جاتتالىپ قالاتىنى سول «تىلگە جەڭىل» كەلگەنىنەن; كورەر كوزگە وڭاي جازىلعانداي ءوز-وزىنەن قيىسىپ, ۇيقاسىپ تۇرعانداي بولعانىنان. نەگىزى ول – اقىندىق شەبەرلىكتىڭ شىڭى. كوپ ادامنىڭ ابايدى جاتتاپ الىپ, شىعارمانىڭ شىن مانىندەگى قاسيەتىنە جەتپەي جۇرەتىنى, تۇسىنبەي جۇرگەنىن وزدەرى دە بايقامايتىنى اباي ولەڭدەرىندەگى تىلگە جەڭىلدىكتىڭ قاسيەتى.
ء بىز ءسوز ەتىپ وتىرعان «كوزىمنىڭ قاراسى» ولەڭىنىڭ ءبىرىنشى شۋماعىنداعى تىنىس بەلگى اباي شىعارمالارى قانشاما قايتا باسىلعاندا دا دۇرىستاپ قويىلماعان. بۇل دا اباي شىعارمالارىن زەرتتەۋشىلەردىڭ وسى ءسوزدىڭ ءمانىن ءداپ باسپاعانىنان نەمەسە اباي شىعارمالارىنا دەن قويۋىمىزدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن.
كوزىمنىڭ قاراسى,
كوڭىلىمنىڭ ساناسى,
بىتپەيدى ىشتەگى
عاشىقتىق جاراسى. الدىڭعى ەكى جولدىڭ سوڭىنا قويىلعان ۇتىرلەر ەكى جولدى ءبىر-بىرىنە قيىستىرماي, جارىستىرىپ, قاتار جىبەرگەن. سودان دا ءبىر شۋماقتاعى ءتورت جول قيسىن تاپپاي, ءدال ماعىناسىنان شەتتەپ تۇر. ولەڭنىڭ ءدال ماعىناسىن تۇسىنۋگە ول دا كەسىرىن تيگىزگەن.
زاتى, وسى شۋماقتىڭ سوڭعى ءۇش تارماعى دا الدىڭعى جولدىڭ (بەينەسىن) ءمانىن اشا, ايقىنداي ءتۇسۋدىڭ قامىندا. ەندەشە, ءبىز تىنىس بەلگىنى بىلايشا قويار ەدىك:
«كوزىمنىڭ قاراسى –
كوڭىلىمنىڭ ساناسى:
بىتپەيدى ىشتەگى
عاشىقتىق جاراسى».
ارينە, اباي ولەڭدەرى – ءار وقۋشىنىڭ, نە زەرتەۋشىنىڭ «مەن بىلەمىنە» كەلە بەرمەيتىن, تالداۋعا تاۋسىلماس قازىنا.
* * *
1990 جىلى مەكسيكا اقىنى وكتاۆيو پاس نوبەل سىيلىعىن العان شۆەتسياداعى سالتاناتتا مىنا ءبىر ولەڭىن وقىدى:
مەن كورۋ مەن ءتىل قاتۋدىڭ,
ءتىل قاتۋ مەن ۇنسىزدىكتىڭ,
ۇنسىزدىك پەن قيالىمنىڭ
قيالىم مەن ۇمىتۋدىڭ اراسىندا... (قىتايشاسىنان سوزبە-ءسوز اۋدارىلدى).
ولەڭنىڭ مونولوگى سياقتانعان وسىناۋ ءبىر شۋماقتى بۇگىنگى دۇنيە ادەبيەتىنىڭ تىنىسى دەگەنگە داۋ بولماس. ابايدىڭ «كوزىمنىڭ قاراسىنىڭ» تۇتاس قاسيەتى پاستىڭ وسى ولەڭىندەگى ويلارعا ارعى عاسىردان كەلىپ تۇتاسىپ, جارىسا كەتكەندەي.
ءسىز ەرىنبەي پاستىڭ وسى ءبىر شۋماعى مەن «كوزىمنىڭ قاراسىنىڭ» ءبىرىنشى شۋماعىن قاتار قويىپ كورىڭىزشى. ەكەۋى ەكى عاسىردا, ەكى زاماندا جازىلعانىنا قاراماستان, ءبىر كىسىنىڭ شىعارماسىنداي, ءبىر دەڭگەيلى سەزىمنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ قاتار كوسىلگەن شۋماقتار. پاستىڭ شۋماعىندا ولەڭ ءوزىن «كورۋدىڭ, ءتىل قاتۋدىڭ, ۇنسىزدىكتىڭ, قيالدىڭ, ۇمىتۋدىڭ اراسىندامىن», دەپ يشارات ەتەدى. ال «كوزىمنىڭ قاراسىندا» ولەڭ قاراۋدىڭ, كورۋدىڭ, قيالدىڭ ءتىل قاتۋعا جەتپەگەن تۇسىنان ويعا ۇستالادى.
ولەڭدەگى سىرتقى ءپىشىندى بولماسا, وي مەن سەزىمدى «باتىسشا» مەن «شىعىسشاعا» ءبولۋ بىرەر ماقالانىڭ قارىمى كوتەرەر جۇك ەمەس. بۇل جەردە كوڭىلگە قيعاش كەلگەنى «شىعىسشانى» «باتىسشادان» تومەن دەڭگەيدە قالدىرىپ, «كوزىمنىڭ قاراسىن» شىعىسشاعا قوسقان جاي.
«اباي جىردى قۇرمەتتەپ,
ىرزا ەتەيىن دەگەندە,
جاڭا كيىم ىزدەگەن كۇللى الەمدىك كولەمدە.
فراك جاپتى جىرعا اسىل,
جىرلاسا سول جىرلاسىن.
ءوزى كيگەن كۇپىنى كيگىزگەن جوق ولەڭگە…»
جۇمەكەن عوي. «كۇللى الەمدىك دەڭگەيدە» دەي مە؟ ءدال سولاي!
الماس احمەتبەك ۇلى,
اقىن, قوعام قايراتكەرى