ۇلى دالانىڭ اناقارىستان ابايعا دەيىنگى دانالارىن اق بەسىكتە تەربەتىپ, كىرشىكسىز مەيىرىمىنە شومىلدىرعان پاراساتتى انالارىمىز بەن اجەلەرىمىزدىڭ تابيعاتپەن, تاريحپەن ۇيلەسكەن ءتالىم-تاربيەسىنە تەڭ كەلەر دۇنيە جوق. مۇنى اجە باۋىرىندا ەركەلەپ وسكەن ءاربىر ازامات جاقسى بىلەدى.
كەشەگى قيلى زاماندا زەرەدەي زەردەلى دە زەرەك اجەدەن اڭىز-ءاپسانا, جىر-داستان تىڭداپ وسكەن بالا اباي ۇلى اقىنعا اينالسا, ايعانىمداي اجەنىڭ ونەگەسىن كورىپ, ءتالىمىن العان شوقان شوقتىعى بيىك زەرتتەۋشى, بىلىگى تەرەڭ ساردار بولىپ جەتىلدى. ايساۋلەدەي انا مەكتەبىنەن – ءابىش كەكىلباي ۇلى, ايشاداي انا مەكتەبىنەن – شەرحان مۇرتازا شىعىپ, ءبىزدىڭ زاماننىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەت قامالىن, قايراتكەرلىك امالىن بەكەمدەدى.
ءيا, جاۋاپتى انادان دانا اجە قالىپتاسادى. قازاقتىڭ ءاربىر بۇرىمدى, بۇراڭ بەل قاراكوزى ەل قورعانى بولعان ازاماتىنىڭ شاڭىراعىنىڭ جىلۋىن ساقتاپ, ۇرپاعىن كوبەيتىپ وتىرعان. ۇلى دالانىڭ اينىماس وسى زاڭى ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتىپ, قالايشا بۇلجىماي ورىندالعان؟ ارينە, ءبىر قاۋىم ەلگە باس بولعان ابىز اقساقالداردىڭ اتالى سوزىمەن, ءار ىسىنەن يماندىلىق توگىلگەن اجە تالىمىمەن, انا الديىمەن, اكە قايراتىمەن پەرزەنت ساناسىنا ءسىڭىپ, ۇياتتى قىز, مياتتى ۇل ءوسىپ شىققان. بۇل رەتتە «اينالايىنى» اۋزىنان تۇسپەيتىن اجە ورنى بولەك.
اجە – اۋلەتتىڭ اناسى, وتباسى ۇيىتقىسى, بەرەكە مەن بىرلىكتى, ەڭبەك پەن تىرلىكتى ۇيلەستىرەتىن تۇلعا. ءۇرىم-بۇتاعىنا ءداستۇر قۇندىلىقتارىن قۇنداقتايتىن جان. جەتى اتا اماناتى, قان مەن جان تازالىعى – اجە تاربيەسىنىڭ ارقاۋى.
ول – وتباسى-اۋلەتتىڭ التىن قازىعى. بىرىنشىدەن, اجە اينالىپ-تولعانعان, مەيىرىم-ماحابباتقا بولەگەن بالا ەموتسيونالدىق كۇيى مەن سانا-سەزىمى تولىق بولىپ قالىپتاسادى. ەكىنشىدەن, اجەسىنىڭ شالعايىنا جارماسىپ ءجۇرىپ, ۇلكەندەردىڭ ونەگەلى اڭگىمەسىن, تاريحتان شەرتكەن سىرلارىن, شەجىرەلەرىن, ەسكىلىكتى ءان-جىرلارىن تىڭداعان ۇل-قىزدىڭ وي-ءورىسى تەز جەتىلەدى. ۇشىنشىدەن, اجەسى بار شاڭىراقتا ۇلكەنگە قۇرمەت ۇزىلمەيدى, اتا-بابا ارۋاعى ۇمىتىلمايدى, قوناق كوپ كەلەدى, داستارقان جيىلمايدى, سوندىقتان باق-بەرەكە تۇراقتايدى, ۇل مەن كەلىننىڭ تاتۋلىعى, قوناقجايلىعى ارتادى, نەمەرەلەرى مەيىرلى دە پەيىلدى بولادى. تورتىنشىدەن, جاسى كەلگەن سايىن ءجۇرىپ-تۇرۋى قيىندايتىن اجەسىنىڭ جۇمساۋىمەن بالا ءۇي شارۋاسىنا بەيىم, ەلگەزەك, تىلالعىش بولىپ جەتىلەدى. قىز بالاسى اجەسىنىڭ قولونەرىن قاعىپ الىپ, ىسمەرلىككە بەيىمدەلەدى. اجەسىن جاقسى كورىپ وسكەن ۇلدىڭ ءوز وتباسىندا ايەل بالاسىنا قامقورلىعى ارتىپ, ازاماتتىق ورنىن تومەندەتپەيدى, سونداي-اق ەشكىمنەن ىقپايدى, وجەت, رۋحتى بولىپ ەرجەتەدى. قاي قوعامعا دا قاجەت باتىرلىق, پاراساتتىق سولاي قالىپتاسادى. ۇلت قۇندىلىعىنىڭ قاينار كوزى – اجەلەردىڭ تاربيە مەكتەبى دەگەن وسى.
قايتا تۇلەگەن تۇركىستان وبلىسى قوعامداعى اتانىڭ دا (ول بولەك اڭگىمە), اجەنىڭ دە لايىقتى مارتەبەسىن ورنىقتىرۋ ماقساتىندا ءبىراز كەشەندى جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. مىسالى, 2013 جىلى 3 ساۋىردە ىرگەسى قالانعان «اجەلەر القاسى» جۇمىسى از ۋاقىتتا-اق جەمىسىن بەرە باستادى. تولە, قازىبەك, ايتەكە سىندى ۇلى بابالاردىڭ مۇراتىن باسشىلىققا العان القا ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن جاڭا زامانعا ساي دامىتىپ, قىزمەتىندە پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆ انىقتاپ بەرگەن ادىلەتتى قازاقستان قۇندىلىقتارىن باسشىلىققا الادى. جۇمىستىڭ وزەگى – ادال ەڭبەك, زاڭ مەن ءتارتىپ, پىكىر مەن ىستە تازالىق. «تازا قازاقستاندى» كەڭ ماعىنادا ءتۇسىنۋ.
ەندى «اجەلەر القاسىنىڭ» نەگىزگى جۇمىس باعىتىنا كەلەيىك:
1) ادىلەت جولىنداعى وتانشىل, ەلشىل ۇرپاق قالىپتاستىرۋدا اعا بۋىننىڭ ءومىر تاجىريبەسىن قولدانۋ;
2) ۇمىت بولىپ بارا جاتقان ۇلت سالت-داستۇرلەرىن جانداندىرۋ;
3) شاڭىراق كوتەرۋ, وتباسى بولۋدىڭ ادامي, جاۋاپتى جولىن, شارالارىن ناسيحاتتاۋ;
4) انا مەن بالانى قورعاۋ, وتباسىندا انانىڭ ءرولى, اكەنىڭ ورنى, ەنە مەن كەلىن اراسىنداعى سىيلاستىق تۋرالى كەزدەسۋلەر, سىرلاسۋلار, كەشتەر ۇيىمداستىرۋ;
5) قىز تاربيەسى, ولاردىڭ ءبىلىمى مەن جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى, ايەل زاتىنا, جارعا قۇرمەت ەتيكەتى جونىندە قوعامدىق شارالاردى جانداندىرۋ;
6) ەڭبەككە, كاسىپكە باۋلۋ بويىنشا اعا بۋىننىڭ ءبىلىم وردالارىندا تاربيە ساعاتتارى مەن شەبەرلىك سىنىپتارىن وتكىزۋ.
قۇرىلىم تۇركىستان وبلىسىنىڭ بارلىق 17 اۋداندىق, قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسى جانىنان, ءىرى 528 ەلدى مەكەندەردە قۇرىلىپ, جۇيەلى جۇمىس اتقارىپ, ورتاق ىسكە 75 مىڭعا جۋىق اجە مەن انانى تارتتى.
2023 جىلى ۇيىمنىڭ 10 جىلدىعىنا وراي بارلىق اۋدان مەن قالادا «اجە – ۇلت ۇيىتقىسى» اتتى شارا ءوتىپ, ول سول جىلدىڭ 22 قاراشاسىندا تۇركىستاندا «ايالى اجە» فورۋمىمەن قورىتىندىلاندى. سالتاناتتى جيىنعا وبلىس, ورتالىق كەڭەس باسشىلارى, جامبىل وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەركىمبەك سولتىباەۆ, قىزىلوردا وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى سەرىك دۇيسەنباەۆ, باسقا دا زيالى قاۋىم وكىلدەرى, وسى قۇرىلىم قايراتكەرلەرى, مەكتەپ باسشىلارى مەن ۇستازدار, جاستار مەن وقۋشىلار قاتىستى.
«اجەلەر القاسىنىڭ» ەلەۋلى ەڭبەگى قاتارىندا «انامنان قالعان قولونەر», «قىز كوركى – مىنەزدە», «اجە وسيەتى – ۇرپاققا ۇلگى, بولاشاققا باعدار», ت.ب. ەلدىك شارالاردى, «ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى جاڭعىرتۋ ارقىلى جاستارعا تاربيە بەرۋ», «اجە – ۇلت ۇيىتقىسى», «ۇرپاق تاربيەسى – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز» اتتى كىتاپ, جيناقتاردى اتاي الامىز.
مەملەكەت باسشىسى 2023 جىلى تۇركىستان قالاسىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا: «بالا تاربيەسى – ەڭ الدىمەن اتا-انانىڭ مىندەتى, ال مەكتەپ – ءبىلىمنىڭ عانا ەمەس, ءتالىم-تاربيەنىڭ ورداسى» دەپ قاداپ ايتتى. وبلىسىمىزدىڭ «اجەلەر القاسى» پرەزيدەنتتىڭ قۇرىلتاي مەن حالىققا جولداۋىنداعى تۇجىرىمدامالارىن باسشىلىققا الىپ, اردا ۇل, يماندى قىز تاربيەلەۋگە ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەدى.
«ايالى اجە» فورۋمىنداعى «اجە وسيەتى» اتتى تەاترلاندىرىلعان كورىنىس پەن «اجەلەر القاسى» – 10 جىل بەلەسىندە» اتتى بەينەماتەريال تۇركىستاننىڭ تاربيەلىك دەڭگەيىن كورسەتتى. وسىندا بەلدى مۇشەلەرگە, كوپبالالى اجەلەر مەن انالارعا لايىقتى قۇرمەت كورسەتىلۋى ءساتتى شىقتى. سونداي جۇرەگى كەڭ, پەيىلى داريا اياۋلى جاننىڭ ءبىرى – 13 بالا اسىراپ, ءبىر مەزەتتە 8 بەسىك تەربەتكەن كەنتاۋلىق گۇلجاحان كەرىمبايقىزىنىڭ باس جۇلدەگە يە بولۋى جۇرتشىلىقتىڭ جانىن جادىراتتى. ونەرى مەن ەڭبەگى ەلەۋلى ەتكەن ليزا شامەت, گۇلبالا سارسەنوۆا ماراپاتى دا ارىپتەستەرىن قۋانتتى. فورۋمداعى «پاراساتتى اجەلەر», «ۇلاعاتتى اجەلەر», «ىسكەر اجەلەر», «سالت-داستۇرگە جاناشىر اجەلەر», «جاڭاشىل اجەلەر» اتالىمى جەڭىمپازدارىنا تابىستالعان «دانەكەر اجە», «ۇلگىلى اجە», «شەبەر اجە», «ىسكەر اجە», «ىنتالى اجە», «ونەرلى اجە», «بي پاديشاسى», «كۇمىس كومەي» ماراپاتى ءوڭىر مەرەيىن اسىردى.
«ساباقتى ينە ساتىمەن» دەگەن, ىرگەلى شارانىڭ ناتيجەسىندە «ارداگەرلەر ۇيىمى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى, ەڭبەك ەرى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆتىڭ قولداۋىمەن «اجەلەر القاسى» ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا قۇرىلدى. تۇركىستان ۇلگىسىمەن بارشا وڭىردە «ايالى اجە» فورۋمى وتكىزىلىپ, وبلىسارالىق ەستافەتانىڭ ءرامىزى رەتىندە «ايالى اجە» ءمۇسىن-تاڭباسى جاسالدى. 2025 جىلى ەستافەتا اۋليەاتا وڭىرىنە, كيەلى ايشا ءبيبى انامىزدىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارىنا تابىستالدى.
جالپى, التايدان اتىراۋعا, الاتاۋدان ارقاعا دەيىنگى كەڭ-بايتاق جەرىمىزدىڭ قاي تۇكپىرىن الساڭىز دا كيە مەن قاسيەت تۇنىپ تۇر. رەسپۋبليكا بويىنشا 176 اۋدان مەن 58 قالا, ءتىپتى اۋىلدىق وكرۋگتەر ءوز «اجەلەر القاسىن» قۇرىپ, قوعامدىق جۇمىستى باستاپ كەتكەنىن كورىپ قۋاندىق. انانىڭ ءالديى مەن اجەنىڭ بەسىك جىرىنا سۋساپ قالعان حالىق ءوزىنىڭ قاينار باستاۋىنا شىنايى ۇمتىلعانىن كوردىك. بۇل – وڭ ۇدەرىس, ورەسى بيىك وزگەرىس.
وسى ىستە تالاي تارلاندى قاناتتاندىرعان اتىراۋ, اسىل دۇلدۇلدەردى شىعارعان اباي, سىرلى دا جىرلى قىزىلوردا وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسى توراعالارىنىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە ايتۋدى ءجون سانايمىن. ىرگە كوتەرگەننەن بەرگى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ونەرپاز دا ىسمەر اجەلەردىڭ بار ونەرىن, دانالىعى مەن ءومىر ونەگەسىن جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا دارىتۋ, ۇلتتىق سالت-ءداستۇر ۇلگىلەرىن ناسيحاتتاۋ باعىتىنداعى ءىس-شارالاردى ۇيلەستىرگەن بۇل ۇيىم بۇگىندە ىشكى ساياسات, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, كىتاپحانا, پوليتسيا بولىمدەرىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, جاقسىلىقتىڭ جارشىسى, جاماندىقتىڭ الدىن الۋشىسى بولىپ وتىر.
مۇنداي ءىس-شارا جامبىل, ماڭعىستاۋ, سولتۇستىك قازاقستان, ۇلىتاۋ, باتىس قازاقستان, قاراعاندى وبلىستارى مەن استانا, شىمكەنت قالالارىندا, جالپى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە جاۋاپتى دەڭگەيدە ءوتىپ, ءدۇيىم جۇرتتى ءدۇر سىلكىندىرگەنى ورتاق ءىسىمىزدىڭ يگىلىگىن, بەرەكەسىن كورسەتەدى.
راس, اتا-اجە ۇرپاققا جاۋاپتى, سانالى ۇرپاق بۇگىن دە, ەرتەڭ دە ۇلتقا جاۋاپتى. شىمكەنت شاھارىندا وتكەن فورۋمدا جاسى 90-عا تاياعان اجەنىڭ ءبىر ءسوزى, اق باتاسى ەسىمىزدە قالدى: «اينالايىندار, «اياۋلى اجەلەرىڭ» تۇندە تەمىر قازىقتاي, كۇندىز جارقىراعان كۇندەي ەلىمىزدى جاقسىلىققا باستاسىن. ۇل-قىزدارىمىز الەمنىڭ بيىكتەرىن باعىندىرسىن! ەلدە دە, سىرتتا دا «قازاقتىڭ بالاسى» دەگەن اتقا داق تۇسىرمەسىن!».
تۇركىستان – تاريحقا دا, رۋحاني تۇلەۋگە دە جاۋاپتى قاسيەتتى مەكەن. ۇلت ءداستۇرى مەن حالىقتىق تاربيەنى جانداندىرۋدى كوزدەگەن اقساقالدار مەن ايالى اجەلەر وكىلدەرىن ءوڭىر باسشىسى نۇرالحان كوشەروۆ قابىلداپ, جۇيەلى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. تۇركىستان وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسى رەسپۋبليكالىق ورتالىق باسشىلىعىمەن بىرگە وسى ەلدىك جوبانى ءالى دە سالالاندىرۋدى كوزدەيدى. قازىنالى قارتىنىڭ باتاسىمەن كوگەرگەن, شاڭىراعى بيىك, كەرەگەسى كەڭ, ىرگەسى مىقتى ەلىمىزدىڭ شىعار اسۋى بيىك بولعاي!
جەڭىسبەك ماۋلەنقۇلوۆ,
تۇركىستان وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى