«پولك بالاسى»

ارادا ءۇش جىل وتكەندە كۋرس­تاسىمىز سامات ءجۇنىسوۆ جاتاقحاناداعى بولمەمىزگە ءبىر بوزبالانى ەرتىپ اكەلىپ, تانىستىرعانى بار. «ماعاۋيا سەمباەۆ دەگەن ءىنىم بولادى. قارقارالىدان. جۋرفاكقا بيىل تۇسكەن ستۋدەنت», – دەدى ول. بايىپپەن بارلاپ قارايمىز, بويشاڭ بولعانىمەن تىپتەن جاس. ۋىزداي بالا. سويتسەك, مەكتەپتى قىزىق كورىپ, 6 جاسىندا بارعان ەكەن. سودان 1-سىنىپ باعدارلاماسىنا ىلەسىپ كەتكەن عوي. ەندى, مىنە, 16-عا 1-2 اي قالعاندا پاسپورت ەمەس, تۋ تۋرالى كۋالىكپەن قازمۋ-عا كەلىپ وقۋعا ءتۇسىپ تۇر.

سودان باستاپ ماعاۋيا ءبىزدىڭ جانىمىزدان شىقپايتىن بولدى. كينوتەاتر, كىتاپحاناعا بارساق تا قاسىمىزدا جۇرگەنى. تاڭەرتەڭگىلىك ءوز بولمەسىندەگى جىگىتتەرىمەن لەكتسياعا تارتادى. ودان ءتۇس قايتا ورالعان سوڭ, كۋرستاستارىنان ءبولىنىپ, ءبىزدىڭ 115-بولمەگە كەلەدى. كەلگەن بويدا جەرلەس اعاسى ساماتپەن شۇيىركەلەسىپ, بىزبەن بىرگە وتىرىپ شاي ىشەدى. سودان سوڭ ەكىنشى ءبىر جەرلەسى تىلەۋعابىل كوكەسىنىڭ توسەگىنە وتىرادى دا ونىڭ تۋمبوچكاسىن ۇستەل ورنىنا پايدالانىپ, ساباققا دايىندالادى. ءوز بولمەسىنە ءتۇن جارىمدا عانا قايتادى. مۇنىڭ سىرىن ءبىز وتە جاقسى بىلەتىنبىز. سوندىقتان دا وعان تۇسىنىستىكپەن قارايتىنبىز. نەگە دەسەڭىز, ماعاۋيا ول كەزدە مۇلدەم جاس بوزبالا ەدى. بۇرىن اۋىلدان اتتاپ شىقپاعان ول تۋعان جەرىن اڭسايتىن. اتا-اناسىن ساعىنىپ, حات كەلمەدى مە ەكەن دەگەندەي, باس پوچتامتقا ءجيى باراتىن. بۇل اقىن قادىر مىرزاليەۆتىڭ «ستۋدەنتتەر» اتتى ولەڭىندەگى تەڭەۋمەن ايتقاندا: «باستالماعان قالانىڭ داستانى ءالى, العاشقى جىل دالا دەپ جاس تامادى...»  دەگەن كەز ەدى. سونداي ساتتە ءبىر جەردە تۋىپ, ءبىر ءوڭىردىڭ اۋاسىن جۇتقان سامات پەن تىلەۋعابىل اعالارىنا كەلىپ, ولاردى قارا تۇتۋى وعان ءوزى ءالى ۇيرەنە قويماعان قالادا ايتارلىقتاي سۇيەنىش, دەمەۋ بولعانى انىق.

وسى ارادا ايتا كەتەر ءبىر جايت, ماعاۋيانىڭ ەس كورىپ جۇرگەن جەرلەس اعاسى ساماتتىڭ كىمنىڭ دە بولسا ءتىلىن تابار ەرەكشە قاسيەتى بار ەدى. ول ەگەر سەنى ءبىر نارسەگە جۇمساسا, قان­داي قيىن شارۋا بولسا دا ونى ورىن­داۋعا قالاي جۇگىرىپ كەتكەنىڭدى بايقا­ماي قالاتىنىڭ. مىنە, سول ساكەڭ وسى عاجاپ قابىلەتىمەن كەلە-كەلە ماعاۋيا­نى دا ءوزىمىزدىڭ ىشكى-سىرتقى «شا­رۋا­شىلىق جۇمىستارىمىز» ءۇشىن بىزگە كومەكشىلىككە بەيىمدەپ بەرگەنى بار. الدىن الا جاسالعان كەستە بويىنشا قايسىمىز بولمەگە كەزەكشى بولامىز, قا­سىمىزدا جاردەمدەسىپ ماعاۋيا جۇرەدى. ازىق-ت ۇلىك دۇكەنىنە كىمنىڭ با­رۋى قاجەت ەتىلسە, ونىڭ جانىنا قولعانات رەتىندە تاعى دا سول ىلەسەدى. قىس­قاسىن ايت­قاندا, ول سول جىلعى كۇز بەن قىس جانە كوكتەمدە ءوزىنىڭ ەلگەزەك, ءتىل العىش مى­نەزىمەن ءبىزدىڭ 115-بولمەنىڭ تولىق­قاندى ءبىر مۇشەسىنە اينالدى دا كەتتى. ال جازدا... ءيا, جازدا دا جۇبىمىز جازىلمادى. ستۋدەنتتىك قۇرىلىس وتريا­دىندا سول كەزدەگى تسەلينوگراد وبلى­سى­نىڭ دەرجاۆين اۋدانىنداعى «ماياك» كەڭشارىندا تىزە قوسا ەڭبەك ەتتىك. وندا دا ول ءبىزدىڭ كۋرستاعى تاعى دا ءبىر جەرلەسى ساۋلەبەك جامكەنوۆ اعاسىنىڭ جانىندا ءجۇرىپ, ءبارىمىزدىڭ سۇيىكتى دە سۇيكىمدى ءىنىمىز بولا ءبىلدى.

سودان كەيىنگى ەكى جىلدا دا ماعاۋيا­مەن قاتارىمىز اجىراعان جوق. ءوزىنىڭ دە, ءبىزدىڭ دە كۋرسپەن قاتار ارالاسىپ ءجۇردى. قۇددى ءبىر جازۋشى ۆالەنتين كاتاەۆتىڭ اتاقتى پوۆەسىندەگى «پولك بالاسى» دەرسىڭ. 1974 جىلى جازدا وقۋىمىزدى اياقتاعان بىزدەر شاما-شارقىمىزعا قاراي رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق, اۋداندىق گازەتتەرگە ورنالاسىپ, ەڭبەك جولىمىزدى باستادىق. مەن الماتىدا, «لەنينشىل جاستا» قالدىم. ول كەزدە 3–4-كۋرستاردا وقيتىن ماعاۋيا جۋرفاكتاعى وندىرىستىك پراكتيكا كەزىندە ماعان كەلىپ تۇردى. ال 1976 جىلى وقۋىن اياقتاعان سوڭ, قاراعاندىعا اتتاندى. مىنە, سول جەردە ول ءوزى بەس جىل وقىعان ءبىلىمىن ومىردەگى قيىن دا كۇردەلى جۇمىسپەن ۇشتاستىرىپ, وبلىستىق «ورتالىق قازاقستان» گازەتىنىڭ بۇرق-سارق قايناعان قىم-قۋىت تىرلىگىنە كىرگەن دە كەتكەن. مۇنى ماعان ايتقان سونداعى كۋرستاستارىم ءابۋساتتار تۇرعانبەكوۆ پەن سامات ءجۇنىسوۆ ەدى. ارا-تۇرا تەلەفونمەن اماندىق-ساۋلىق سۇراسقاندا ولاردان ەستىگەنىم: جاس جىگىت ۇجىمدا بارىن سالىپ ەڭبەكتەنگەن. جان-تانىمەن جۇمىس ىستەپ, شىڭدالعان. مول تاجىريبە جيناقتاعان. سونىڭ ناتيجەسىندە العا شىعىپ, بىلىكتى مامان اتانعان. بۇل جاي ءسوز, قۇرعاق بايانداۋ ەمەس. ماعاۋيانىڭ جو­عارىداعىداي جەتىستىگىن 80-جىلدار دىڭ اياعىندا ءوزىمىز كوزىمىزبەن كوردىك. ول اتاقتى شەراعاڭ, شەرحان مۇرتازانىڭ «ەگەمەن قازاقستانعا» باس رەداكتور بولىپ كەلگەن كەزىندە گازەتتىڭ بەت-بەينەسىن جاڭارتىپ, مازمۇنىن ارتتىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكامىزدىڭ وبلىستىق باسىلىمدارىنان ءبىر توپ ءجۋرناليستى الماتىداعى ورتالىق اپپاراتقا الدىرتۋى ەدى. ولار ماسەلەن, پاۆلودار, سەمەي, شىمكەنتتەن شاقىرتىلعان نۇرتورە ءجۇسىپ, رۋسلان نۇرتازين, ەركىن قىدىر سەكىلدى جاستار-تىن. سولاردىڭ قاتارىندا ماعاۋيا سەمباەۆ تا بار بولاتىن.

ول اعا گازەتتە دە سۋىرىلىپ العا شىعىپ, ءونىمدى ەڭبەك ەتتى. بىراق 90-جىلداردىڭ باسىندا «ورتالىق قازاق­ستان» گازەتى باسشىلىعىنا الماتىدان ارنايى جىبەرىلگەن اتاقتى جۋرناليست نۇرماحان ورازبەكوۆ بىردەن ماعاۋيانى ىزدەدى دە, ول كوپ كەشىكپەي سول كىسىنىڭ شاقىرتۋىمەن قايتادان قاراعاندىعا قايتتى. مۇندا الدىمەن نۇراعاڭا, كەيىن كانىگى, كاسىبي مامان رىمقۇل سۇلەي­­مەنوۆكە سەنىمدى سەرىك بولا بىلگەن كەيىپ­كەرىمىز ۋاقىت وتە كەلە ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان وبلىستىق باسىلىمنىڭ تىز­گىنىن ۇستادى. سول كەزدە الماتىدا تى­لەك­تەس بولىپ جۇرگەن بىزدەر بۇعان قاتتى قۋانعانبىز. تەلەفون ارقىلى حابارلاسىپ, شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاعانبىز.

...1999 جىلى 19 اقپاندا «ەگەمەن قازاقتان» گازەتىنىڭ رەداكتسياسى الما­تىدان استاناعا كوشتى. ەلوردانىڭ لو­مونوسوۆ كوشەسىندەگى ەكى قاباتتى شا­عىن عيماراتقا كىرىپ, ورنالاسىپ جات­قانىمىزدا قاراعاندىدان قاس-كىرپىگىنە قىراۋ قوندىرىپ ماعاۋيانىڭ جەتكەنى!.. ءبىر كەزدە الماتىدا از ۋاقىت ءوزى جۇمىس ىستەپ, قاراعاندىداعى وبلىستىق گازەتكە باسشىلىق قىزمەتكە اۋىسقان ونىڭ اعا باسىلىمعا: «كوش كولىكتى بولسىن!» دەپ تىلەك ايتۋعا كەلگەن بەتى ەكەن. قۇشاقتاسا امانداسىپ, مارە-سارە بولدىق تا قالدىق. سودان باستاپ بىردە قاراعاندىدا, كەلەسىدە استانادا قايتادان بىرگە ءجۇرىپ تۇراتىن بولدىق. ولار: مەرەيتوي, بالالا­رى­مىزدىڭ ۇيلەنۋ, شىلدەحانا سياقتى قۋانىشىنداعى باسقوسۋلار عوي باياعى.

ماعاۋيا سەمباي «ورتالىق قازاقستانعا» 20 جىلدان استام ۋاقىت باس رەداكتور بولدى. ول ۋاقىتتار وعان وڭاي بولعان جوق. بۇلاي دەيتىنىمىز, اتالعان كەزەڭدە ءبىر جاعىنان ۇجىمداعى قور­دالانىپ قالعان الەۋمەتتىك-تۇر­مىستىق ماسەلەلەردى قالاي تەز شەشىپ, جۇرت كوڭىلىنەن شىقسام, ەكىنشى تۇرعىدان گازەتتى قايتسەم جاقسارتىپ, وقىلىمدى ەتسەم, ءسويتىپ قۇلدىراپ كەتكەن تيراجدى جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزسەم, ۇشىنشىدەن جوعارىداعىداي ۇيىمداستىرۋ جۇمىس­تارىمەن ارپالىسىپ ءجۇرىپ, ءوز شىعار­ماشىلىعىمدى جوعالتىپ الماسام دەگەن تىنىمسىز وي جەتەگىندە جۇرۋىنە تۋرا كەلگەن جايى بار. وسىنداي ءىرى دە ىرگەلى ءۇش ماقساتتى الدىنا قويعان ماعاۋيا ولاردى جۇزەگە اسىرا دا ءبىلدى.

...2019 جىلدىڭ كوكتەمى بولاتىن. جىگىتتەردەن: «ماعاۋيا سىرقاتتانىپ ءجۇر ەكەن», دەگەن حابار ەستىدىم. ەكى-ءۇش رەت قوڭىراۋ شالىپ ەدىم, تەلەفونىن المادى. «قوي, بارىپ قايتۋ كەرەك شىعار»,  دەپ ويلادىم ىشىمنەن. سودان: «انە-مىنە بارامىن», دەگەنىمشە جاز بولدى. ودان كۇز دە كەلىپ جەتتى. نە كەرەك, ساۋلەبەك دوسىم ەكەۋمىز جولعا شىقتىق-اۋ ايتەۋىر. وبلىستىق اۋرۋحاناعا جەتىپ, ەرسىن, جانىبەك ىنىلەرىمىزدىڭ باستاۋىمەن ءۇشىنشى قاباتقا كوتەرىلگەنىمىزدە, دالىزدە ءبىزدى كۇتىپ جۇرگەن ماعاۋيانى كوزىمىز شالدى. ەركەلەي كەلىپ قۇشاقتاپ, مارە-سارە بولدى دا قالدى. پالاتاعا كىرىپ تە, ودان شىعىپ تا كوپ اڭگىمەلەستىك. جال­عىز­سىرايتىن سياقتى. جىبەرگىسى جوق. كوڭىلىن قالدىرماس ءۇشىن ءبىر اڭگىمە باستايمىز. ودان كەلەسى اڭگىمە... سودان نە كەرەك, تۇسكە دەيىن وتىردىق. قايتاردا قولىن الىپ, جۇزىنە كوز سالدىم. ءوڭىنىڭ ءسال بوزارىڭقى تارتقانى بولماسا, ەش وزگەرىس جوق سياقتى ەدى. ءتىپ-تىك قالپى, شيراق قيمىلى, ءبارى-ءبارى بۇرىنعىداي-تىن.

...سول بەينەسى ءالى كوز الدىمدا.

جانبولات اۋپباەۆ,

جۋرناليست

استانا