«تۋعان جىلىم – تاۋىق, تۋعان ايىم – كوكەك. مىنەزىم جۇمساق, جىلى-سىپايىمىن. ەشكىمگە جىبەرمەيمىن ۇپايىمدى. كويلەگىم كوك, قولدان جاساپ العان مەڭدەرىم جوق. توسەك ورنىمىز ورنىندا. دۇنيە-م ۇلىكتەن شوشىماسىن. ومىرىمدە ءبىر-اق رەت عاشىق بولعام. ونىڭ ءوزى الگى بەلگىلى جازۋشىنىڭ بەلگىلى رومانىنداعى ءوزىن-ءوزى تابا الماي جۇرگەن بەلگىلى ءبىر كەيىپكەر ەدى. ال بولاشاق جارىمنىڭ كوزىنىڭ بىلشىعى, قاسىنىڭ قىلشىعى بولماسا بولدى. مەكەن-جايىم: بويداقتار قالاسى, مىڭ كودي-ءسودي كوشەسى, ورىس مونشاسىنىڭ وڭ جاعى, تۇرىك مونشاسىنىڭ ءتور جاعى. كۇتەم».
قادىرلى وقىرمان, تانىسۋ الاڭىنا تاپ بولدىم دەپ تاپىراقتاپ قالعان بولارسىز. ساسپاڭىز. بۇل – ايگىلى ساتيريك قۇدايبەرگەن سۇلتانباەۆتىڭ كەزىندە كۇلكىگە قارىق قىلعان, بۇگىندە دە وزەكتىلىگىن جويماعان «كەمپىر ىزدەيمىن» اتتى ينتەرمەدياسىنان ءۇزىندى. ول زاماندا جارىن جارناما بيۋروسىنان ىزدەيتىن جاعدايلار كەزدەسسە, بۇگىنگى كۇننىڭ بويداقتارى تەڭىن Tinder-دەن تاباتىنىنا سەنەدى.
ءيا, تەحنولوگيا دامىعان سايىن سەزىم دە سيقىرلانىپ جانە تسيفرلانىپ بارادى. تانىسۋ الاڭدارى جارىڭنىڭ جاماندى-جاقسىلى مىنەزى, ادەبى مەن ادەتى جازىلعان دەرەكتەردى الدىڭا داستارحانداي جايىپ جىبەرەدى. ءتاسپى تارتقانداي, ساۋساعىڭدى سىرعىتا بەر. تالعامىڭ ساي ادامداردى توپ-توبىمەن تاماشالاپ وتىرا بەرەسىڭ. ءبىر قاراعاندا وپ-وڭاي: تىركەلدىڭ, تەست تاپسىردىڭ, مىنە, ءمىنسىز جارىڭ الدىڭدا تۇر. بىراق شىن مانىندە بۇل الگوريتمدەر ادام جۇرەگىنىڭ كۇردەلى سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرە الا ما؟
الگوريتم الداي ما؟
بۇگىندە تانىسۋ الاڭدارى تەك سۋرەت پەن قىسقاشا سيپاتتاما ارقىلى تاڭداۋ جاسايتىن داۋىردەن الدەقاشان وزدى. اسىرەسە, Tinder, Badoo, AlemLove.kz سىندى پلاتفورمالار قولدانۋشىلارعا «عىلىمي دالەلدەنگەن سايكەستىك مودەلىن» ۇسىنادى. ايتالىق, Tinder وتىزعا جۋىق ءتۇرلى پسيحولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك پارامەتر بويىنشا تۇلعانى سارالاپ, وعان ەڭ ۇيلەسىمدى ادامداردى «ۇسىنىپ» بەرەدى. تەوريا جۇزىندە, بۇدان اسقان فورمۋلا جوق. ءىس جۇزىندە شە؟
ماسەلەن, ءسىز «مۋزارت» توبىن ۇناتاسىز, ول دا «ساعىندىم الماتىمدى» دەپ سارناپ قويادى. بىراق ءومىر تەك ساكەن مايعازيەۆ پەن مەيرامبەك بەسپاەۆتان تۇرمايدى. تۇلعالىق قۇرىلىم, كۇيزەلىسكە توزىمدىلىك, ەموتسيالىق ينتەللەكت – مۇنىڭ ءبارى جالاڭ ساۋالدامامەن انىقتالا سالاتىن جاداعاي دۇنيە ەمەس ەكەنى انىقتالىپ كەلە جاتىر.
ماحاببات – ماتەماتيكا ەمەس
وسى تاقىلەتتەس پلاتفورمالاردا كەڭىنەن قولدانىلاتىن MBTI اتتى تۇلعالىق تيپولوگيالار بار. ياعني ءسىزدىڭ ينتروۆەرت نە ەكستراۆەرت ەكەنىڭىز, لوگيكاعا نە ەموتسياعا كوبىرەك سۇيەنەتىنىڭىز انىقتالىپ, سايكەس تيپتەگى ادامدارمەن جۇپتاستىرىلادى. بىراق پسيحولوگتار بۇل تيپولوگيالاردىڭ دالدىگىنە كۇمانمەن قارايدى. ويتكەنى ولار كوبىنە قاراپايىم تيپتەۋگە نەگىزدەلگەن جانە ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىن ناقتى بولجاۋعا تولىق جەتكىلىكسىز.
مۇنىڭ ۇستىنە تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بار: ادامدار ساۋالدارعا شىنايى ەمەس, وزدەرى قالاعان بەينەگە ساي جاۋاپ بەرۋگە بەيىم. ياعني قولدانۋشىلار كوپ جاعدايدا شىنايى «مەنىن» ەمەس, «جاقسىراق» كورىنەتىن نۇسقاسىن كورسەتەدى. بۇل – سانالى نە بەيسانالى تۇردە جاسالاتىن «رەداكتسيا». مىسالى, بىرەۋ ءوزىن اشىق, كوپشىل ەتىپ سيپاتتاۋى مۇمكىن, شىن مانىندە ول تۇيىق بولۋى مۇمكىن. سەبەبى تانىسۋ الاڭىندا ادامدار تارتىمدى, مەيىرىمدى, تابىستى ءارى كوڭىلدى كورىنگىسى كەلەدى, دەيدى ينتەرنەت پسيحولوگياسىن زەرتتەۋشى, دوتسەنت پاتريسيا ۋوللەيس.
وسىلايشا, جاساندى ينتەللەكت پەن تيپولوگياعا سۇيەنگەن سايكەستىك جۇيەلەرى ناقتى ومىردەگى ۇيلەسىمدىلىكتى ءدال كورسەتە المايدى. سەبەبى ادامنىڭ سەزىمى تەك سانمەن ولشەنبەيدى, ال شىنايى ماحاببات – تەك الگوريتم ەمەس, سەنىم مەن شىندىققا نەگىزدەلگەن تەرەڭ بايلانىس.
تاڭداساڭ تازعا جولىعاسىڭ
ونلاين تانىسۋ ويىڭداعى ادامدى تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا تەڭگەنىڭ ەكىنشى جاعى بار. بۇل – كۇللى الەۋمەتتىك پسيحولوگياعا ءتان شەكسىز تاڭداۋ يلليۋزياسى. «جاپ-جاقسى ادام ەكەن, بىراق بۇدان دا جاقسىراعى تابىلىپ قالار» دەگەن ويلار جاستار اراسىندا ءجيى كەزدەسەدى.
عالىمدار بۇل فەنومەندى «شەكسىز تاڭداۋ پارادوكسى» دەپ اتايدى. ادام نەعۇرلىم كوبىرەك تاڭداۋعا يە بولسا, سوعۇرلىم شەشىم قابىلداۋى قيىنداي تۇسەدى, ال قابىلدانعان شەشىمنەن كەيىنگى قاناعات دەڭگەيى دە تومەندەي بەرەتىن كورىنەدى.
بۇرىنعى زاماندا ءبىر اۋىلدا ءبىر-ءبىرىن كورىپ جۇرگەن جاستار ءسوز بايلاساتىن. قازىر ءبىر قولدانبانىڭ ىشىندە 100-گە جۋىق ىقتيمال سەرىكتەس بىردەن جىميىپ قاراپ تۇرادى. بۇل «سەزىمدى» ەمەس, «سالىستىرۋدى» كۇشەيتەدى.
«مەن تۇرمىن ەلەڭدەۋمەن...»
ونلاين پلاتفورمالار ءوزارا بايلانىس ورناتۋعا كومەكتەسكەنىمەن, ولار ادامي قارىم-قاتىناستىڭ تەرەڭدىگىن الماستىرا المايدى. مىسالى, شەتەلدە تەمىردەي بەكىگەن تەرمينگە اينالىپ ۇلگەرگەن «ghosting» (ياعني, ادام حابارلامالارعا جاۋاپ بەرمەي, جوق بولىپ كەتۋى) قازىرگى تانىسۋ مادەنيەتىنىڭ جاعىمسىز كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى. بۇل – شىنايى ديالوگ پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جەتىسپەۋى. پسيحولوگتار مۇنداي تاجىريبەلەردىڭ ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى باعالاۋىنا تەرىس اسەر ەتەتىنىن, ءتىپتى ەموتسيونالدىق كۇيزەلىس تۋدىرۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتىپ ءجۇر.
ودان بولەك, ونلاين تانىستىقتىڭ ارعى جاعىندا قىلمىستىق پيعىل جاتۋى دا مۇمكىن. جاقىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ينتەرنەت الاياقتارىنىڭ ايلا-تاسىلدەرىنە الدانباۋعا شاقىرىپ, اسىرەسە رومانتيكالىق قاتىناستار جەلەۋىمەن جاسالاتىن قىلمىستاردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانىن مالىمدەدى. ۆەدومستۆونىڭ دەرەگىنشە, الەۋمەتتىك جەلىلەردە شەتەلدىك ازامات رەتىندە تانىساتىن الاياقتار ماحاببات پەن سەنىمگە مۇقتاج جانداردى جىلى سوزبەن ارباپ, كەيىن ءتۇرلى سىلتاۋمەن كومەك سۇراپ, قارجى اۋدارۋعا كوندىرەدى. ماسەلەن, استانا قالاسىنىڭ تۇرعىنى ينتەرنەت ارقىلى تانىسقان ادامىنا سەنىپ, 9 ميلليون تەڭگەدەن استام اقشاسىنان ايىرىلعان.
وفلاينعا ورالساق...
سايىپ كەلگەندە, ينتەرنەت تانىستىقتىڭ يكەمدىلىگىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سۋرەتىنە ء«لۇپىل» باسىپ, «ۋاتساپپەن» ۋاعدالاسىپ باقىتتى بولىپ كەتكەن جاندار از ەمەس. قايتكەن كۇندە دە «قۇدانى قۇداي, دوستى پايعامبار قوسادى» دەگەن ءسوز بار. ايتسە دە ءبىر باسىن ەكەۋ قىلعىسى كەلەتىن جاستاردىڭ جۇزبە-ءجۇز ديدارلاسىپ, تانىسقانى ءلازىم.