وسال توپتاردى قارىزدانۋدان قالاي قورعايمىز؟

رەسمي دەرەككە سۇيەن­سەك, ەلىمىزدە الەۋ­مەتتىك جاعىنان وسال ساناتتاعى 3,2 ميلليوننان اسا ازامات تۇرادى. بۇل قاتارعا زەينەتكەرلەر, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار, مۇگەدەكتىگى بار بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسى­لار مەن الەۋمەت­تىك كومەك الۋشىلار جاتادى. ولاردىڭ باسىم بولىگى ءۇشىن زەينەتاقى مەن جاردەماقى – جالعىز تابىس كوزى. بىراق بۇل قاراجات بۇگىندە نەسيە جابۋعا جۇمسالىپ, ءبىراز وتانداسىمىز كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن جاعدايدا قالىپ وتىر.

ماسەلە ءماجىلىس مىنبەرىندە دە كوتەرىلگەن ەدى. دەپۋتات ەرلان ستامبەكوۆ قارجى نارى­عىن رەتتەۋ اگەنتتىگىنە, ادىلەت مينيسترلىگىنە جانە ەڭبەك جانە حالىق­تى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيستر­لىگىنە ارنايى ساۋال­ جولداپ, ەلدەگى الەۋمەتتىك وسال توپتاردىڭ, اسىرەسە زەي­نەت­كەرلەردىڭ قار­جى­لىق جاع­دايىن بانك سەكتورىنىڭ پايدا كوزىنە اينالدىرۋدى توقتاتۋدى تالاپ ەتتى. ءسوز اراسىندا ول وسىن­داي جاع­داي­عا تاپ بولعان ازا­مات­تاردىڭ ەسىمدەرىن دە اتادى.

– الماتى قالا­سىندا تۋ­عا­­نىنان ءىى توپ­ مۇگەدەكتىگى بار جانتورە حودجا­بەر­گە­نوۆ­تەن سوت شەشىمىمەن 15 ملن­ تەڭگە «سەيفلومبارد» پاي­داسىنا ءوندىرىلدى. جەكە سوت ورىنداۋشىسى ونىڭ مۇگەدەكتىگى بويىنشا الاتىن زەينەتاقىسىنان 100% مولشەرىندە ۇستاپ وتىرعان. تاعى ءبىر مىسال, يرينا سكريپ­نيكوۆا ەسىمدى زەينەتكەر الاياق­تاردىڭ قۇربانى بولىپ, 72 جا­سىندا تۇتىنۋشىلىق نەسيە راسىمدەگەن. نەسيە بەرگەن بانك حوۋم كرەديت بانكى ونىڭ جالعىز تابىس كوزى زەينەت­اقى­سىن نەگىزگە العان, – دەيدى ماجى­لىسمەن.

ول بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە شارا­لار قابىلدانىپ جات­قانى­مەن, وسىنداي الەۋمەتتىك وسال ازاماتتاردىڭ قارىزعا بەل­­شە­سىنەن باتىپ جاتقان جاع­داي­­­لارى ءالى دە ءجيى كەزدەسەتىنىن ايتتى.

– ءبىز قارجىلىق قىزمەت تۇتىنۋ­شى­لارىنىڭ قۇقىق­تارىن قورعاۋ ءۇشىن بىرقاتار شارا قابىلداپ كەلەمىز. الايدا سونىڭ وزىندە قوعامنىڭ ەڭ ءالسىز جانە قورعالماعان ازاماتتار­عا قارىز قاقپاندارىن قۇرۋ تاجىريبەسى جالعاسىپ وتىر. ءبىر ۋاق وي ەلەگىنەن وتكىزىپ كورسەڭىزدەر. قازىر نەسيەلەر ناقتى تولەم قابىلەتىنسىز, جەكە م ۇلىك كەپىلدىگىمەن بەرىلەدى, ءتىپتى ول جالعىز پاتەر بولسا دا. زەينەتاقى مەن جاردەماقى تابىس رەتىندە ەسەپتەلەدى, بۇل كەي جاعدايلاردا كدن (قارىزدى وتەۋ نورماسى) تالاپتارىنا مۇلدە كىرمەيدى. ال سوڭىندا سول الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ وزىنەن قارىزدار ءوندىرىپ الىنادى, – دەدى ە.ستامبەكوۆ.

بۇل ۋاجگە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى تاڭساۋلە سەرىكوۆ پەن كەنجەعۇل سەيتجان دا ءۇن قوستى. ولار بىرلەسە تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا سەپ بولار ۇسىنىستارىن دا ازىرلەگەن.

– الەۋمەتتىك وسال سانات­تاعى ازاماتتار ء(اوسا) ءۇشىن بانكروتتىق ءراسىمىن جەڭىلدەتۋ – 12 اي مەرزىمدى كۇتۋ تالابىنسىز, قاراپايىم سحەما ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ. زەي­نەتاقى مەن جاردەماقىنى تولەم قابىلەتىن ەسەپتەۋ كەزىندە كىرىس رەتىندە تانۋعا زاڭمەن تىيىم سالۋ. نەسيەلەر بو­يىنشا بەرەشەكتى وتەۋ ءۇشىن زەينەتاقى مەن الەۋمەتتىك تولەمدەردەن قاراجات ءوندىرىپ الۋعا زاڭمەن تىكەلەي تى­يىم ەنگىزۋ. سونداي-اق قارجى نارىعىن رەتتەۋ اگەنتتىگىن, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ مينيسترلىگىن, ادىلەت مينيسترلىگىن مىناداي باعىت­تاردا تەرەڭ تالداۋ جۇرگىزۋگە شاقىرامىن. وسىلايشا, اۋەلى الەۋمەتتىك وسال توپتاردىڭ بورىش جۇكتەمەسىنىڭ اۋقى­مىن انىقتاۋ, زەينەتاقى مەن جاردەم­اقىنى جالعىز تابىس كوزى رەتىندە قورعاۋ­دىڭ ءتيىمدى مەحانيزمدەرىن ازىرلەۋ كەرەك. ءبىز قوعامنىڭ ەڭ ءالسىز مۇشە­لەرىن كرەدي­تور­لاردىڭ پايدا كوزىنە اينالدىرۋ تاجى­ري­بە­سىن توقتاتۋىمىز قاجەت. بۇل – مورال­­دىق, قۇقىقتىق جانە الەۋ­مەتتىك جاۋاپ­كەر­شىلىك ماسە­لەسى, – دەپ تۇيىندەدى دەپۋتات.

دەپۋتاتتىق ساۋالعا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى اسقاربەك ەرتاەۆ جاۋاپ قاتتى. ول الەۋمەتتىك كودەكستىڭ 117, 174 جانە 203-باپتارىنا سايكەس زەينەتاقىلاردان, مۇگەدەكتىگى بويىنشا مەملەكەتتىك الەۋ­مەت­تىك جاردەماقىلاردان, ەڭبەك­كە قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلۋ جاعدايىنا بايلانىستى تاعايى­ن­دالاتىن الەۋمەتتىك تولەمدەردەن ۇستاپ قالۋعا تەك اتقا­رۋ­شىلىق ءىس جۇرگىزۋ نەگىزىندە جول بەرىلە­تىنىن العا تارتتى.

«اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ جانە سوت ورىن­داۋشىلارى­نىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭىنا سايكەس الەۋمەتتىك تولەم­دەر­دەن ۇستاپ قالۋ بەلگىلەنگەن سوما­نىڭ 25%-ىنان اسپايتىن مول­شەردە جۇرگىزىلەدى, ال زەي­نەت­اقىلارىنان ۇستاپ قالۋ بەل­­گىلەنگەن سومانىڭ 50%-ىنان اسپاۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار اسىراۋشىسى­نان ايىرىلۋ جاعدايى بويىنشا مەملە­كەت­تىك الەۋمەتتىك جاردەماقى مەن الەۋ­مەتتىك تولەمنەن جانە الەۋمەتتىك تولەم­دەر مەن بالالى وتباسىلارعا بەرى­لەتىن جاردەماقىلاردان ۇستاپ قالۋ جۇرگى­زىل­مەيدى. جاردەماقىلاردى تولەۋ ولاردى زەي­نەتاقى مەن جار­دەماقى بەرۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ۇيىمداعى بانك شوت­تارىنا اۋدارۋ جولىمەن جۇرگىزىلەدى. ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قۇقىقتارىن قورعاۋ ماق­سا­تىندا زەينەتاقى جانە الەۋمەتتىك تولەم­دەردى الۋشىلار مىندەتتى تۇردە مەملەكەتتىك بيۋدجەت نەمەسە مەملەكەتتىك الەۋ­مەتتىك ساقتاندىرۋ قورى قاراجاتى ەسەبىنەن تولە­نە­تىن جاردەماقىلاردى, الەۋ­مەتتىك تولەمدەردى ەسەپتەۋ ءۇشىن جەكە بانكتىك شوت اشۋ مۇمكىندىگى تۋرالى حاباردار ەتىلەدى. مۇنداي شوتتا ورنالاستىرىلعان قاراجاتقا ءۇشىن­شى تۇلعالاردىڭ ءوندىرىپ الۋىنا جول بەرىلمەيدى», دەلىنگەن دەپۋتاتتىق ساۋالعا بەرىلگەن جاۋاپتا.

ارينە, بۇل ماسەلە ءبىر مينيسترلىكتىڭ قۇزىرەتىمەن شەشىلمەيدى. سوندىقتان بۇكىل مەملەكەتتىك جۇيە ۇيلە­سىمدى جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. ياعني زاڭنامالىق بازا مەن الەۋ­مەتتىك ساياساتتى جەتىلدىرۋ, قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ارە­كەت­تەرىن قاتاڭ باقىلاۋ, سون­داي-اق ازاماتتاردىڭ قار­جى­لىق ساۋاتىن ارتتىرۋ باعى­تىنداعى كەشەندى شارالار قا­جەت. وسى ماقساتتا الەۋمەتتىك وسال توپتارعا جاتاتىن نەمەسە توتەنشە جاعدايدان زارداپ شەككەن وتانداستارىمىزدىڭ نەسيەسىن شەگەرۋ تۋرالى قۇجات قوعامدىق تالقى­لاۋعا ۇسىنىلعان. وندا كوميسسياسىز كەمىندە ءۇش اي مەرزىمگە كەيىنگە قالدىرۋ قاراستىرىلعان. ەگەر ۇسىنىس قول­داۋ تاپسا, ازاماتتار دەفولتقا ۇشى­راماي, بولاشاقتا قايتا تولەۋ مۇم­كىندىگىن ساقتاپ قالادى. ەندەشە, قوعام­دا الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق ورنايدى دەگەن ءسوز. بىراق مۇنىڭ ەكىنشى تۇسى دا بار. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كوم­مەر­تسيالىق بانكتەر ۋاقىتشا تابىس­تان قاعىلادى, بۇل ولاردىڭ نەسيە بەرۋ بەل­سەن­دىلىگىنە اسەر ەتۋى ىقتيمال. ءتىپتى كەي ازاماتتار جەڭىلدىكتى پايدالانىپ, جاۋاپ­كەرشىلىكسىز نەسيە الۋعا بەيىمدەلۋى دە مۇمكىن. بۇعان قوسا مەملەكەت بانككە وتەم­اقى تولەيتىن بولسا, بۇل بيۋدجەت­تىك شىعىن­داردى ارتتىراتىن كورىنەدى. دەمەك الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ ءادىل ءارى ءتيىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن نەسيە­­لەردىڭ ناقتى ماقساتىن مۇقيات زەرت­­ت­ەپ, قۇقىقتىق تەتىكتەردى جەتىلدىرۋ قا­جەت. بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەت­تىك رە­سۋرس­­تاردى ءتيىمدى پايدالانىپ, شىنايى مۇق­تاج ازاماتتاردىڭ عانا قورعالۋىنا جول اشادى.