مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان قازاق قاۋىمىن ەلەڭ ەتكىزەر جاقسى حابار كەلدى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, كورنەكتى قازاق اقىنى نۇرلان ءورازاليننىڭ «كوكجال ءداۋىر» اتتى تاڭدامالى جىر كىتابى امەريكا قۇراما شتاتتارىندا اعىلشىن تىلىندە جارىق كورىپتى. قۋانىشتى حاباردى جەتكىزگەن – قازاق پەن-كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتى بيگەلدى عابدۋللين.
ءاۋ باستا كلاسسيك جازۋشى, ەڭبەك ەرى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ نەگىزىن قالاعان وسى ۇيىمنىڭ تىزگىنىن بيگەلدى مىرزا ۇستاعاننان بەرى ءبىراز يگى ىستەر اتقارىلدى. ء«بىز قازاقپىز» اتتى جوبانىڭ اياسىندا امەريكا قۇراما شتاتتارىندا ەلىمىزدىڭ كلاسسيك جازۋشىلارىنىڭ ۇزدىك شىعارمالارىنىڭ الدىڭعى لەگى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلىپ, جارىق كورە باستادى. العاشقىلاردىڭ ءبىرى – قازاق ولەڭىنىڭ دارابوزى مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ تاڭدامالى جىرلارى. ەكىنشىسى – ءسوز ساڭلاعى, قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ كوشباسشىسى بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «مەنىڭ اتىم – قوجا» پوۆەسى بولدى. مۇحيت اسىپ, باتىس الەمىنە جول تارتقان الگى شىعارمالاردىڭ ەكەۋىن دە اقش-تىڭ نيۋ-يورك قالاسىنداعى «Metropolitan Classics» كومپانياسى جارىققا شىعارىپ, تۇساۋى دا سوندا كەسىلدى. تۋىندىلارعا ارناعان اڭداتپاسىندا باسپاگەر كومپانيا ەلىمىزدىڭ قاناتتى ادەبي تۋىندىلارىنىڭ توماعاسىن سىپىرىپ, اعىلشىن ءتىلدى الەمگە ۇشىرۋ يدەياسىن العاش لوندوندا تۋ ەتىپ كوتەرگەن دە, سوسىن ول يدەيانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ايانباي تەر توككەن حالىقارالىق پەن-كلۋبتىڭ قازاقستان تارماعىنىڭ پرەزيدەنتى بيگەلدى عابدۋللين ەكەنىن اتاي وتىرىپ, وعان ءدان ريزاشىلىق بىلدىرگەن بولاتىن.
2018 جىلى قازاق پەن-كلۋبى ۇيىمداستىرعان ءبىرىنشى فورۋم ءوز جۇمىسىن «قۇبىلمالى الەمدەگى زاماناۋي ادەبيەتتىڭ ءرولى» دەگەن تاقىرىپقا ارنادى. وعان قازاقستاندىق جازۋشىلارمەن قاتار الەمنىڭ 16 ەلىنەن قالامگەرلەر قاتىستى. 2019 جىلى وتكىزىلگەن ەكىنشى فورۋمعا 18 مەملەكەتتەن 81 جازۋشى اتسالىستى. قازاق پەن-كلۋبىنىڭ 2022 جىلعى ءۇشىنشى فورۋمى «جاستار سويلەسىن! جاستار تۋرالى ءسوز» دەگەن اتپەن ناتيجەلى ءوتتى.
بەدەلدى ۇيىمنىڭ ء«بىز قازاقپىز» جوباسى ودان بەرى دە ءساتتى جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. ماسەلەن, انگليانىڭ «The Russell Press Ltd» سىندى ايتۋلى باسپاسىنان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قارالى سۇلۋ», «كوكسەرەك», «قاراش-قاراش», «قورعانسىزدىڭ كۇنى» سىندى ۇلى تۋىندىلارى مەن «قيلى زامان» پوۆەسى توپتاستىرىلعان «Beauty in mourning» («قارالى سۇلۋ») اتتى جيناعى 2013 جىلى ىرگەلى حالىقارالىق «Amazon» ينتەرنەت-دۇكەنى ارقىلى بىردەن ساتىلىمعا شىقتى. ورالحان بوكەەۆتىڭ «كىسىكيىك» اڭگىمەلەر جيناعى دا «Man-deer and other stories» دەگەن اتاۋمەن 2018 جىلى لوندوندا جارىق كوردى. قازاق پەن-كلۋبى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «كود سلوۆا», ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «اڭىزدىڭ اقىرى», گەرولد بەلگەردىڭ «تاڭدامالى», سماعۇل ەلۋبايدىڭ «اقبوز ءۇي» كىتاپتارىن دا اعىلشىن تىلىندە جاريالاۋعا باستاماشى بولدى.
ەندى, مىنە, 2025 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا اقش-تان جاقسى حابار جەتىپ وتىر. بيگەلدى عابدۋللين مەن بەلگىلى جازۋشى دانيار سۇگىرالينوۆ بىرلەسىپ وسى ەلدە اشقان «Audarma» باسپاسىنان نۇرلان ءورازاليننىڭ «The wolf epoch» («كوكجال ءداۋىر») اتتى ولەڭدەر جيناعى جارىق كورىپتى. كولەمى 324 بەتتىك تۋىندى كاسىبي ديكتوردىڭ داۋىسىمەن جازىلعان 5 ساعات 48 مينۋتتىق اۋديوديسكىسىمەن بىرگە حالىقارالىق «اmazon» ينتەرنەت-دۇكەنىنە تۇسكەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك. ءبىز وسى اعىلشىن نۇسقاسىمەن تانىسىپ شىقتىق.
جيناققا اقىننىڭ 2019 جىلعى «كوكجال ءداۋىر» – «ۆرەميا ۆولچيتسا» جيناعىنا ەنگەن «سىرنايلى شاق», «جەرىك تۇندەر», «ارعىماق ويلار», «بەيمازا كوڭىل», «جەتىنشى قۇرلىق», «ادامزاتقا امانات», «قۇرالايدىڭ سالقىنى», «قايىڭدار قۋراعان جىل», «تۇنگى داۋىس», «دۇنيەنىڭ جارىلارداي جارعاعى», «وزىمە ءوزىم جات بولىپ بارام», «اراسىندا ارۋاقتار مەن ءتىرىنىڭ», «جىرعا ءتۇس, جۇرەكتەگى بار ىستىعىم», «عاسىرمەن قوشتاسۋ», «شىرىلدايدى جۇرەكتە ءبىر بولاشاق», «ۇزدىگەدى ءبىر داۋىس اسپانىمدا», «جاڭا قازاق ەمەسپىن... ەسكى دە ەمەن», «قۇبىلاعا جەتىم ءسوز قارادى ۇلىپ...», «اسپانتاۋدان اۋعان كۇز», «تاڭىرمەن تىلدەسۋ» سىندى جىر تسيكلدەرىنىڭ ورىسشا نۇسقاسىنان اۋدارىلعان ولەڭدەر توپتاستىرىلىپتى. اقىننىڭ جىرلارىن ورىس تىلىنە كەزىندە و.جانايداروۆ, ۆ.انتونوۆ, ن.چەرنوۆا, ل.شاشكوۆا, ب.جىلقىباەۆ, ا.ماتۆەەۆ, س.مناتساكانيان, ت.ۆاسيلچەنكو جانە ق.باقبەرگەنوۆ سىندى تاجىريبەلى اۋدارماشىلار تارجىمەلەسە, ورىسشادان اعىلشىن تىلىنە Alisha Owen ەسىمدى كاسىبي دەڭگەيى بيىك تارجىمەشى اۋدارىپتى.
اقش-تا جارىق كورگەن اعىلشىن تىلىندەگى نۇسقاسىنا جازعان كىرىسپە سوزىندە بيگەلدى عابدۋللين: ء«بىزدىڭ تاڭداۋىمىز نۇرلان ورازالينگە بەكەر تۇسكەن جوق. ول – بۇگىنگى قازاقستاننىڭ ماڭدايالدى اقىندارىنىڭ ءبىرى, ويشىل تۇلعا, قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى... اقىننىڭ پوەزياسى تەك ادەبي شىعارما ەمەس, سونىمەن قاتار, ءوز حالقىنىڭ تاريحي فيلوسوفياسى مەن ءداۋىرىنىڭ شەجىرەسى. ونىڭ جىر الەمى ۇجىمدىق جادىمىزدا ۇيالاعان ماقتانىش سەزىمىمەن دە, قايعىلى ساتتەرىمىزبەن دە, وتانىمىزعا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىك پەن حالقىمىزدىڭ باسىنا تۇسكەن تاريحي زاۋالدارمەن دە تەرەڭ تامىرلى ۇندەستىك تاۋىپ جاتادى», – دەيدى.
«كوكجال ءداۋىردى» اعىلشىن تىلىنە اۋدارعان اليشا وۋەننىڭ (Alisha Owen) اقىن پوەزياسى تۋرالى اعىلشىن تىلىندە جازعان جۇرەكجاردى پىكىرى دە باتىس وقىرماندارىن بەيجاي قالدىرماسى انىق. ول: «نۇرلان ءورازاليننىڭ پوەزياسىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ مەنىڭ كاسىبىمدەگى ەڭ ۇتىمدى سىناقتاردىڭ ءبىرى بولدى. ونىڭ جىرلارىنان قازاق تاريحىمەن بىتەقايناسقان جان دۇنيەسىنىڭ ىرعاقتارى مەن شەكسىز دالانىڭ ماڭگى تىنىشتىعى سومداعان پوەتيكالىق ءۇندى سەزىندىم. قازاق پوەزياسى, اسىرەسە, ورازالين سياقتى اۋزى دۋالى, ءسوزى ءۋالى شەبەردىڭ قولىندا تەك مازمۇن جەتكىزەتىن قۇرال ەمەس, ونىڭ پوەزياسى ءداستۇرلى اۋىز ادەبيەتى مەن كوشپەلى مادەنيەتتىڭ تەرەڭ تامىرلارى ساقتالعان تىلگە ءتان ينتوناتسيا مەن ەموتسيالىق تازالىقتى پاش ەتەدى. مەن ءۇشىن ەڭ تۇيتكىلدى قيىندىقتىڭ ءبىرى اعىلشىن تىلىندە انالوگى جوق بەينەلى جىر جولدارىنىڭ تارجىمەسى بولدى. ويتكەنى نۇرلان ءورازاليننىڭ پوەزياسىندا تاڭىرلىك كوسمولوگيا دا, سونداي-اق دالالىق مەتافورالارمەن قاتار «كوك ءبورى», «قارا جورعا» سەكىلدى تازا قازاقى رامىزدەر دە, دومبىرانىڭ ءۇنى دە بار. مەن بۇل بەينەلى كەيىپكەرلەردى سۇيىلتۋدىڭ ورنىنا قاجەت دەپ تاپقان تۇستاردا كونتەكست ۇسىنىپ, ساقتاپ قالۋعا تىرىستىم», – دەپ جازىپتى.
كىتاپتىڭ العىسوزى رەتىندە اۆتور پوەزياسىن ەرەكشە باعالاعان عابيت مۇسىرەپوۆ, سەرگەي ميحالكوۆ, شىڭعىس ايتماتوۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, فەليكس كۋزنەتسوۆ, روبەرت مينۋللين, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, رىمعالي نۇرعالي, مۇرات اۋەزوۆ, نادەجدا چەرنوۆا, سماعۇل ەلۋباەۆ, باقىتجان قاناپيانوۆ سىندى تۇلعالاردىڭ قىسقا دا نۇسقا پىكىرلەرىمەن قاتار اكادەميك سەرىك قيراباەۆتىڭ «رۋح تاۋەلسىزدىگىنىڭ اقىنى» دەپ اتالاتىن تەرەڭ مازمۇندى ەسسەسى اعىلشىنشا ۇسىنىلىپتى. مارقۇم سەرىك سمايىل ۇلى ويىن بىلاي تۇيىندەيدى: «نۇرلان ولەڭىنىڭ ىشكى ءيىرىمى مەن سىرى مول. وي مازالاپ, توبەسىندە جاسىن ويناپ, سەزىمى ءدىرىل قاققان اقىن كەۋدەسىندە شوق جايناپ تۇرعانىن كورەسىڭ. ول الەم شىندىعىنا بويلايدى. ادام اتاۋلىنى بولمەي, جالپىعا ورتاق سەزىمدى جىرلايدى. نۇرلان – ادام رۋحىنىڭ جىرشىسى. ول رۋح تازالىعىن, بەرىكتىگىن قالايدى, سوعان ۇندەيدى».
ءسوز سوڭىنا قاراي, نۇرلان اقىننىڭ «كوكجال ءداۋىر» جيناعىنىڭ اعىلشىن تىلىنە «ۆرەميا ۆولچيتسا» دەپ اتالاتىن ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىنان اۋدارىلعانىن ەسكەرە وتىرىپ, «قازاق تىلىندەگى اقىن پوەزياسىنىڭ ءۇنى مەن وزەگى ورىس تىلىنەن اعىلشىن تىلىنە قانشالىقتى ءدال جەتتى؟» دەگەن ريتوريكالىق ساۋالدىڭ جاۋابىن ىزدەر بولساق, ول جاۋاپتىڭ, ەڭ الدىمەن, ەسىمدەرى الەمگە ايگىلى, الىپ قالام يەلەرى شىڭعىس ايتماتوۆ پەن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ نۇرلان ورازالين پوەزياسى تۋرالى قاعازعا تۇسىرگەن وي-تولعامدارىنان تابىلاتىنى ەرەكشە سەزىمگە بولەيدى. مىسالى, «عارىش مىنەزدى جىرلار» اتتى 1997 جىلى بىشكەكتە جارياانعان ماقالاسىندا شىڭعىس ايتماتوۆ بىلاي دەيدى: «ادامداردىڭ تانىسۋى وڭاي... بىراق تانىسۋ وڭاي بولعانىمەن, وي مەن ويدىڭ تابىسۋى, پىكىر مەن پىكىردىڭ تامىرلاسۋى, ماقسات-مۇددەنىڭ ساباقتاسۋى, ورايلاسۋى قيىن. مەنىڭ نۇرلان ىنىممەن اراداعى تانىستىعىمنىڭ ءورىسى كەڭەيىپ, ماعىنالى سيپات العانىنا, شىعارماشىلىق تۇرعىدا ءساتتى ساباقتاستىق تاپقانىنا قۋانامىن...
نۇرلان ءۇشىن «قاراڭعى ءتۇن دە», «ارۋاقتارعا مەكەن بولعان كوك اسپان دا», «كەۋدەسىن قىسقان ءداۋىردىڭ قاسىرەتتى تولعاعى دا», ءبارى-ءبارى «جۇرەگىن جۇلقىعان ءتاڭىر سوزىندەي» ەلەستەيدى. اقىن ءۇشىن وقشاۋ ەسكى وبالار كەشەگى «حۋندار مەن ساقتاردان قالىپ قويعان وقىلماعان كىتاپتاي» كورىنەدى... قۇلاققا, اقىننىڭ ءوز تىلىمەن ايتقاندا, «جۇماقتىڭ جايلى ءبىر ۇنىندەي» ەستىلەتىن مىنا عاجايىپ, سۇلۋ الەمنىڭ ءاربىر ءساتى نۇرلان جىرىنىڭ جاراتىلىسىن اشار وبرازدى ويلاۋدىڭ كوركەمدىك قۇرالدارى سەكىلدى».
كەزىندە «از ي يا» تۋىندىسىمەن دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن ايتۋلى اقىن, ايرىقشى ءتىلشى-زەرتتەۋشى, ديپلومات ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «كۇنگە ارنالعان دۇعا سەكىلدى...» دەپ اتالاتىن ەستەلىك ماقالاسى دا نۇرلان ءورازاليننىڭ عارىش مىنەزدى جىرلارىنىڭ «ۆرەميا ۆولچيتسا» دەگەن اتاۋمەن ورىس تىلىندە جارىق كورگەن نۇسقاسىنا بەرىلگەن جوعارى باعا دەۋگە لايىق. ولجاس ومار ۇلى بىلاي دەيدى: ء«الى ەسىمدە, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ پاريج تورىندەگى جۇزجىلدىق تورقالى تويى تۇسىندا اقىن ءھام دراماتۋرگ نۇرلان ءورازاليننىڭ سول جيىنعا قاتىسقان الەمگە ايگىلى قالامگەرلەرمەن سالىستىرعانداعى قۇتتىقتاۋ ءسوزىنىڭ باستى ايىرماشىلىعى – اباي تىلىندە سويلەگەندىگى ەدى. UNESCO-نىڭ ءماجىلىس زالىندا وتكەن مەرەيتويلىق شاراعا جيىلعان جۇرت اقيىق اقىن ءارى قوعام قايراتكەرى – نۇرلان ءورازاليننىڭ شىعارماشىلىعىنا شىنايى قىزىعۋشىلىق تانىتقانى ەسىمدە. مەنىڭ پايىمداۋىمدا, ونىڭ شىعارماشىلىعىندا تاماشا ۇلتتىق پوەتيكالىق ءداستۇر مەن باتىس, شىعىستىڭ قۋاتتى شايىرلىق مەكتەبى بىتەقايناسىپ, ۇندەسە ۇيلەسىپ, قامشىنىڭ تىسىندەي قاتار ءورىلىپ وتىرادى. وسىناۋ ەرەكشەلىك قاناتتى اقىن تۋىندىلارىنىڭ اۋدارماسىندا ايقىن كورىنىپ, مەنمۇندالاپ تۇر. اقىن جىرلارىنداعى جانارتاۋداي اتقىلاعان ويلى وبرازدار اياسىنداعى بۇرق-سارق قايناعان, قايراققا جانىلعان قۋاتتى ءسوز اۋدارماشىسىن ودان بەتەر ىنتالاندىرىپ, ىنتىقتىرا تۇسكەنى بايقالادى».
جوعارىداعى ادەبيەت الىپتارىنىڭ نۇرلان اقىن تۋرالى پىكىرى, ويى قازاق پوەزياسى دەڭگەيىن, ىزدەنىسىن, تۇعىرىن ايقىنداي تۇسكەندەي. پوەزيا الىبى, ءبىرتۋار مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ۇلت اقىنىنا قويعان تالعام-تالابى مەن ولەڭ سوزدەگى ءۇمىتى ەسكە تۇسەدى:
«تۋادى, تۋادى ءالى ناعىز اقىن,
ناعىز اقىن بال مەن ۋ تامىزاتىن.
جەسىردىڭ ايىرىلماس سىرلاسى بوپ,
جەندەتتىڭ كوزىنەن جاس اعىزاتىن.
جىر سوزدەرى جاي بولىپ اتىلعاندا,
اتىلعاندا, اسپاننان وقىلعاندا,
مىلقاۋلارعا ءتىل ءبىتىپ, كەرەڭ ەستىپ,
جانار پايدا بولادى سوقىرلارعا».
ومىرشەڭ پوەزيا ءۇنى دە, لەبى دە, تۇعىرى دا بيىك بولعاي!
قازاقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان ايماعىندا تۋىپ-ءوسىپ, ورتا ءبىلىمدى قازاق مەكتەبىنەن الىپ, اعىلشىن ءتىلىن الماتى شەت تىلدەرى ينستيتۋتىندا مەڭگەرىپ, امەريكادا ءۇش جىل, ۇلىبريتانيادا ەكى جىل قىزمەت ىستەگەن كاسىبي مامان رەتىندە ايتارىم: اعىلشىن تىلىندە «The wolf epoch», ياعني, «كوكجال ءداۋىر» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىن اتاۋمەن اقش-تا جاريالانعان نۇرلان ورازالين جيناعىنىڭ اۋدارما نۇسقاسىنىڭ اۆتورى – اليشا وۋەن حانىم تۇپنۇسقانىڭ نازىك ءيىرىمىن, وي استارىن, مۇراتى مەن مازمۇنىن اعىلشىنتىلدى وقىرمان سۇرانىمىنا ساي, دايەكتى, تياناقتى جەتكىزە بىلگەن.
«كوكجال ءداۋىردىڭ» مۇحيت اسقان دابىسى, تابىسى – قازاق ولەڭىنىڭ جاڭا كەڭىستىگى, بەلەستى دەڭگەيى ەكەنى كۇمانسىز.
ءادىل احمەت,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور