«جاۋعا قارسى اتتان» مايدان گازەتىنىڭ 1944 جىلعى 9 ناۋرىز كۇنگى نومىرىندە «جاۋىنگەر ايەلدەردىڭ داڭقى ارتا بەرسىن» دەگەن ورتاق تاقىرىپپەن 9 قىز جايلى توپتاما ماتەريالدار باسىلعان. اعا لەيتەنانت ا.زاكاريننىڭ «مانشۇك» اتتى ماقالاسىندا: «قازاقتىڭ قايراتتى قىزى اۋىر جارالانىپ, سۇيىكتى «ماكسيمدى» قۇشاقتاپ قازا تاپتى. ونىڭ جانىن قيىپ قورعاعان قالاسى نەۆەلدىڭ پريامۋر كوشەسى مانشۇك مامەتوۆانىڭ اتىنا سول كۇنى-اق كوشتى», دەلىنگەن.
«قاھارمان قىز» («وتان نامىسى ءۇشىن» گازەتى, 3 سەنتيابر 1944 جىل) ماتەريالى ءاليا مولداعۇلوۆا جايىندا. «قازاقتىڭ قاھارمان قىزى نەمىس ترانشەيالارىنا جۇرتتان بۇرىن بارىپ كىرىپ, 12 نەمىستى اتىپ ءولتىردى. كەسكىلەسكەن كوشە ۇرىسىندا دا 8 گيتلەرشىلدى سۇلاتقان, مەرگەن قىز تۋ سىرتىنان تيگەن وقتان قايتا باسىن كوتەرە المادى. ۇلى وتاننىڭ ازاتتىعى ءۇشىن جاس ومىرىمەن قوشتاستى دا كوزىن جۇمدى». ەكى قىز دا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن لايىقتى يەلەندى. سونبەس جۇلدىزىمىز بولىپ ەل كوگىندە, كوكىرەگىندە قالدى.
قايران قىزدار, نازىك جاندار, بۇگىندە سارعايعان سۋرەتتەردەن بولاشاققا قاراعان سول اسىل جاندار كوز الدىما كەلەدى. تالبەسىككە اسىلۋدىڭ ورنىنا, يىقتارىنا مىلتىق اسىنىپ, ەل كەگى ءۇشىن ۇرىس دالاسىندا تولارساقتان قان كەشىپ, وسىناۋ جارىق كۇنىمىزدى سىيلاعان قىزدار رۋحىنا باس يە وتىرىپ, دوسبەرگەن اتانىڭ سۇيكىمدى دە سۇيىكتى قوڭىر قوزىداي عانا كەنجە قىزى زيادا دوسبەرگەنوۆا جايلى سىر شەرتەيىن.
دوسبەرگەن بەرسۇگىروۆتىڭ اۋلەتىنەن ون ەكى ۇلى مەن بەس نەمەرەسى – شالتا, كەرىم, ءابدى, تىلەپبەرگەن, بالتاي جاسانعان جاۋعا اتتانعان ەكەن. قىزعالداقتاي جاڭا كۇلتەسى اشىلىپ كەلە جاتقان نەمەرە قىزى ءناپيسا مەدەۋوۆا دا وزىنە سەنىپ تاپسىرىلعان شىنجىرباۋىر تراكتورىمەن رەسەيدىڭ كراسنودار ولكەسىنىڭ جەرىن جىرتىپ, ءدانىن ءوسىرىپ, ەلگە ءنارىن توستى. سوعىستىڭ سۇرىقسىز ءتورت جىلىندا اۋىلىنان جىراقتا ساعىنىشقا تولى كۇي كەشتى. ۇمبەتالى اۋىلىنا كەلىن بوپ ءتۇسىپ, قىز- ۇلىن ءوسىرىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تەمىر تۇلپارىن تىزگىندەپ ەڭبەك ەتتى.
ۇلدارى سارمان, قۇدايبەرگەننەن, تومپيعان نەمەرەسى تەمىربەكتىڭ اكەسى راحىمنان قاتارىنان قارا قاعاز كەلگەندە شاڭىراعى شايقالىپ, اياقتىڭ استىنداعى قارا جەردە تەربەلىپ الاتاۋدان ەسكەن جاي قوڭىر سامال جوقتاۋ ايتقانداي بولىپ ەدى. وزەكتى ورتەگەن ۋىتتى تۋىسى دوسمايىل قوبىزىن بەزىلدەتە تارتىپ ارەڭ باسىپ ەدى-اۋ سوندا.
دوسبەرگەننىڭ تۇڭعىشى تويشىبەك بەرسۇگىروۆ الماتىنىڭ جەلكە تۇسىنداعى كامەنسكايا پلاتودا تۇراتىن. ەتى ءتىرى ەڭ كىشى قارىنداسى زيادا دوسبەرگەنوۆانى 1938 جىلى دەنەشىنىقتىرۋ ساباعىنىڭ مۇعالىمدەرىن دايارلايتىن تەحنيكۋمعا اپارعان دا سول زيالى اعاسى. زيادا... دوس قىزدارىمەن ك ۇلىمسىرەپ تۇسكەن سۋرەتتەردەن ورتا بويلى, سىمباتتى, دوڭگەلەك جۇزىنەن سابيلىك پاكتىك پەن وجەتتىك, ايتقانىنان قايتپايتىن قايسارلىق اڭعارىلادى. دوسبەرگەننىڭ اۋلەتىنەن يىقتى 17 جىگىت سوعىسقا اتتانعان جىلى زيادا وقۋىن ءتامامدادى. الماتى قالالىق وقۋ ءبولىمىنىڭ 14 تامىز, 1941 جىلعى №217 جولداماسىمەن قالانىڭ №17 جانە №18 مەكتەپتەرىنە دەنەشىنىقتىرۋ ساباعىنان مۇعالىم بولىپ تاعايىندالادى. ەشكىمگە ەشتەڭە ايتپاستان, اقىلداسپاستان تەحنيكۋمدا بىرگە وقىعان 9 قۇربىسىمەن جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, راديست-بايلانىسشىلاردىڭ كۋرسىندا وقيدى. سونداعى تۇسكەن سۋرەتتە باياعى اق-ادال بەيبىت كۇلكى جوق, باستارىندا سۇر پيلوتكا, سۇر كويلەك, سۇر ەتىك... وڭدەرى دە باتىرلاردىڭ جاۋعا قارسى شابار الدىنداعى سۇرىنداي سۇستى.
دوسبەرگەننىڭ كىشى بالاسى سوعىس, ەڭبەك ارداگەرى, اكەسىنىڭ قاراشاڭىراعىن باسقان ازان بەرسۇگىروۆ سوعىستان ورالماعان كەنجە قارىنداسىن تالاي جەرگە ىزدەۋ سالىپ, شارق ۇرىپ جاۋاپ توسىپ, جولعا شىعۋمەن كوپ ءجۇردى. كوكتەم سايىن مەكەنىنە اسىققان جىل قۇستارىن زياداسىنىڭ تالىپ جەتكەن سالەمىندەي قابىلدايتىن. اق نان, مولشىلىق پەن كەڭشىلىك كىسى كوڭىلىن ماساتتاندىرادى, بىراق جۇرەكتەگى ساعىنىش جازۋىن ەشنارسەمەن ءوشىرىپ تاستامايدى ەكەن.
«لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ 2 مامىر 1975 جىلعى نومىرىنە جازعان ىزدەۋىنەن دە تۇك شىقپادى. «قۇرمەتتى بەرسۇگىروۆ جولداس! وتان سوعىسىنان قايتپاي قالعان تۋىسىڭىزدى ىزدەستىرگەن ەكەنسىز. بۇل جايدى انىقتاۋ بىزگە دە قيىن. پودولسك قالاسى, سسسر قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆىنە حات جولداپ كورىڭىز».
1976 جىلى 26 ناۋرىز, پودولسك ءارحيۆى دوسبەرگەنوۆا زيادانىڭ سەرجانتتار تىزىمىندە جوق ەكەنىن ايتىپ, جەرگىلىكتى جەردەگى سوعىس كوميسسارياتىنا جولىعۋىن وتىنگەن.
سوعىس جىلدارىنداعى ۇرىس شەبىندە شىعارىلعان قازاق ءتىلدى گازەتتەر كسرو قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ پودولسكىدەگى ارحيۆىنەن الىنىپ, قازاق كسر مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسىنىڭ قورىنا وتكىزىلىپتى. سارعايعان گازەت بەتتەرىندە دوسبەرگەنوۆا زيادا جايىندا جازىلعان بىرنەشە ماقالا تابىلعان كۇنى قۋانىشىمىز بەن وكىنىشىمىزدىڭ شەگى بولمادى-اۋ! كاپيتان ا.قاڭتارباەۆتىڭ «قازاق قىزدارى» («جاۋعا قارسى اتتان» گازەتى 1 مامىر 1944 جىل) دەگەن ماقالاسىندا مانشۇك جانە ءاليالارمەن قاتار, سوعىستىڭ ەكى جىلى ءىشىندە تالاي باتىلدىق تانىتقان زويا دوسبەرگەنوۆانىڭ ەرلىك ءىس-ارەكەتتەرى جايلى ءسوز بولادى. «زويا ارمياعا كەلگەندە قاتارداعى جاۋىنگەر ەدى. ول قازىر سەرجانت, – دەلىنگەن وندا. – وتان سوعىسىنا كەلگەن ەكى جىل ىشىندە زويا تالاي قىزمەتتەردى باستان وتكەردى. بايلانىسشى, سانيتاركا, اۆتوماتشى سياقتى قىزمەتتەردى اتقاردى. بۇل قىزمەتىنىڭ بارلىعىندا ول ىسكەرلىكتىڭ, باتىرلىقتىڭ ۇلگىلەرىن كورسەتتى. سوندىقتان دا وتانىمىز ءوزىنىڭ انتىنا, حالقىنا ادال باتىر قىزىنىڭ ءبىرى زويا دوسبەرگەنوۆانى 3 رەت وردەنمەن ناگرادتادى. قازىر قازاقتىڭ باتىر قىزى زويانىڭ كوكىرەگىندە ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنى, «قىزىل جۇلدىز» وردەنى, «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى جارقىرايدى... جوق بۇل ۇرىس تەك مەدال تاعىپ, ناگرادا الۋ ءۇشىن ەمەس ەدى. ارتتا قالعان اتا-انانىڭ كوز جاسى تىيىلسىن, ءسابي كۇلكىسى بۋلىقپاسىن دەپ بەيبىت كۇننىڭ بوستاندىعىن قورعاۋ جولىنداعى ەرلىك قيمىلدار ەمەس پە. دەمەك, ءبىر جاستى ءبىر بوزداقتى القىمداپ ءولتىرىپ جاتقانى ءفاشيزمنىڭ لاڭى-اۋ. «كورىڭدە وكىرگىر, قۋ نەمىس», دەپ بوزداعان اق باستى انالار داۋىسى جەتكەن ەكەن مايدان دالاسىنا. قاھارمان ەلدىڭ ەر-ازاماتتارى تۇگىل قولاڭشاش قىزدارى دا اشۋعا ءمىنىپ, دۇشپان ورداسىنا وق بوراتتى».
«...قازىر زويا دوسبەرگەنوۆا ءبىزدىڭ ارتيللەريالىق بولىمشەنىڭ ۆزۆودىندا راديست بولىپ ىستەيدى. مۇندا وسى ءبىر وتكىر, قاراقات كوزدى, ورتا بويلى, سىمباتتى قىزدى بىلمەيتىن جان جوق. جاۋىنگەر جاس قىز ءوزىنىڭ ءاربىر قيمىلى مەن ءىس-ارەكەتىن تياناقتى ۇشتاستىرىپ, العان ءبىلىمىن ۇرىس جاعدايىندا شەبەرلىكپەن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ول مايدان شەبىندە ءوز ماماندىعىنا قوسىمشا مەدسەسترالار كۋرسىن ءبىتىرىپ, جاۋىنگەرلەردىڭ دەنساۋلىق ساقشىسى دا بولىپ الدى». زيادا جونىندە «كراسنايا زۆەزدا» گازەتى وسىنداي ماقالا جازعان. بۇل سەكىلدى تاعى ءبىر ماقالا 1944 جىلدىڭ 8 اقپانى كۇنى «وتان نامىسى ءۇشىن» گازەتىندە دە باسىلعان. ونى لەيتەنانت س.يسابەكوۆ جازعان. ەندى سول ماقالادان ءۇزىندى كەلتىرەيىك.
«زيادا اتقارىپ جۇرگەن قىزمەتىن مىسە تۇتپادى. قولىنا قارۋ الىپ, مايداننىڭ الدىڭعى شەبىنە بارىپ ۇرىسقا ارالاسقىسى كەلدى. وسى ارمانىنا بوي ۇرعان قىز ءبىر كۇنى كومانديرىنە كەلىپ بىلاي دەپ ءوتىنىش ەتتى.
– جولداس پولكوۆنيك, قازا تاپقان, جازىقسىز ءجابىر-جاپا شەككەن سوۆەت ايەلدەرىنىڭ ار-نامىسى, كەگى ءۇشىن ءوز قولىممەن فاشيست ايۋانداردى ولتىرسەم دەيمىن. تىلەگىمدى قابىلداپ, مايداننىڭ الدىڭعى شەبىنە جىبەرۋىڭىزدى سۇرايمىن.
– قاراعىم, زيادا, – دەدى پولكوۆنيك, – ءوتىنىشىڭ ورىندى. ازىرشە قىزمەتىڭدى ىستەي تۇر, كەيىننەن كورەرمىز.
زيادا قايتا-قايتا سۇرانا بەردى. اقىرى پولكوۆنيك رۇقسات ەتتى. ۇرىسقا بوي ۇرعان وجەت قىزدىڭ تىلەگى ورىندالدى.
زيادا باتالوننىڭ كومسومول جەتەكشىسى بولىپ تاعايىندالدى. قازاقتىڭ قايراتتى قىزى بۇل قىزمەتتە دە ءوزىنىڭ باتىل دا, اسا جاقسى ۇيىمداستىرۋشى ەكەنىن كورسەتتى. كوماندير مەن كوميسساردىڭ كومەگىمەن ءوز ءىسىن تەز مەڭگەرىپ الدى. جالىندى ۇگىتشى بولدى. تالاي ۇرىستارعا قاتىستى. لەنين پارتياسىنىڭ ساپىنا كىردى.
سوۆەت باتىرلارىنىڭ سوققىسىنان توزعىنداپ شەگىنگەن جاۋ ماڭىزدى ءبىر ەلدى مەكەننىڭ ماڭىندا تابان تىرەپ قاتتى قارسىلاستى. ۇلكەن ۇرىس بولدى. وسى ۇرىستا روتا كومانديرى جارالى بولىپ ساپتان شىقتى. وسىنداي سىن ساعاتتا زيادا ۇلكەن باتىلدىق ىستەدى. ول وزىنە تىم جاۋاپتى مىندەت جۇكتەدى. ۇرىستا روتانى باسقاردى. جاۋىنگەرلەردى سوڭىنان ەرتىپ, شابۋىلعا كوتەردى. جاۋىنگەرلەردىڭ «ۋرا»-عا ۇلاسقان ەكپىندى قيمىلىنان جاۋ توز-توز بولىپ قاشا جونەلدى. باتىر قىزدىڭ ەرلىگىن كورگەن پولكوۆنيك:
– جارايسىڭ, زويا! ەرلىگىڭە وتانىڭ ريزا, وركەنىڭ ءوسسىن! – دەدى.
وسى ۇرىستاعى باتىلدىعى مەن باتىرلىعى ءۇشىن زيادا «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ناگرادتالدى.
بەيبىت حالىقتى فاشيستىك ەزگىدەن ازات ەتۋ جولىندا ءوزىنىڭ ءومىرىن قۇربان ەتكەن كەڭەس ادامدارىنىڭ جارقىن بەينەسىن, ەرلىگىن كورسەتۋگە ارنالعان «1941-1945 جىلدارداعى سوۆەت وداعىنىڭ ۇلى وتان سوعىسى» دەيتىن تاريحي كىتاپقا ۇڭىلسەك, جەرلەسىمىز زيادا دوسبەرگەنوۆا بولعان ءى ۋكراينا مايدانىنىڭ جاۋىنگەرلەرى 1944 جىلدىڭ قىسىندا ينتەرناتسيونالدىق بورىشتارىن اتقارىپ, پولشا جەرىندە ايانباي شايقاسىپتى. ۆيسلا وزەنىنىڭ بويىندا بولعان اۋىر سوعىس تاريحتا «ۆيسلا-ودەر» وپەراتسياسى دەگەن اتپەن بەلگىلى. زيادا تۋرالى س.يسابەكوۆ جازعان ماقالا مەرزىمى دە وسى تۇس. باتىل قىز تۋرالى ماقالالاردىڭ كولەمى از بولسا دا, جاۋدىڭ بوراپ تۇرعان وعىنىڭ استىندا اسىعىس جازىلسا دا بىزدەر ءۇشىن بۇل التىنعا بەرگىسىز ماعلۇماتتار. ول قاراپايىم قازاق قىزىنىڭ ەرلىگىن بۇگىنگى ۇرپاققا, وزىمەن بىرگە ۇزەڭگىلەس, قارۋلاس دوستارىنا وشپەس مۇرا دەسەك بولادى. زيادا قىز كەكتەن بەرىش بوپ قالعان قارلىعاشتاي جۇرەگىنىڭ امىرىمەن شەشۋشى ۇرىستا كەڭەستىك تۋدى قۇلاتپاي, كومانديرىن جوقتاتپاي, تۇتاس ءبىر روتانى باسقارعان وجەتتىگى ناعىز قازاق قىزىنا ءتان قاسيەت ەمەس پە؟! «انالاردىڭ كوز جاسى ءۇشىن, الاتاۋدىڭ ءاربىر قوي تاسى ءۇشىن, تۋعان ەلدىڭ ار-نامىسى ءۇشىن» كومانديرىنەن ۇرىسقا تىكەلەي قاتىسۋعا رۇقسات سۇراۋىنىڭ ۇلكەن سەبەبى دە بار ەكەن. پولشانىڭ جەرىن تۇتقىندار لاگەرى تورلايدى. وندا پولياك, كەڭەس, تاعى باسقا ەلدەردىڭ ازاماتتارى قىرعىنعا ۇشىرايدى. كراكوۆقا تاياۋ جەردەگى وسۆەنتسيم لاگەرىندە 180-250 مىڭ ارالىقتا تۇتقىن بولعان. 1945 جىلعا دەيىن كۇن سايىن وسى اراعا 3-5 ەشەلون ادام ءتۇسىرىلىپ, ەشبىر كىناسىز 10-12 مىڭ ادام گاز كامەرالارى مەن كرەماتوريلەردە قىرىلىپ جاتقان. گيتلەرشىلدەر مۇندا 4 ميلليوننان استام ادامنىڭ كوزىن جويعان كورىنەدى.
جەرلەسىمىز زيادا دوسبەرگەنوۆانىڭ قاشان, قايدا قازا تاپقانى تۋرالى دەرەك ۇستىمىزدەگى جىلى عانا تابىلدى. مايدان گازەتتەرىندەگى ماقالالارعا قاراعاندا, ول 1944 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ ورتا شەنىندە, ۇرىس دالاسىندا اتوي سالىپ جۇرگەن. جاۋدى وكشەلەپ قۋ قارقىنى كۇن ساناپ ۇدەي تۇسكەن كەز بولسا كەرەك.
9 ناۋرىز 1944 جىلى 658-پولك كومانديرى مايور كليۋچانسكي قول قويعان 3-گۆارديالىق ارمياسىنىڭ بۇيرىعى شىققان. ونىڭ قوسىمشا ماراپاتتاۋ قاعازىندا:
«دوسبەرگەنوۆا زويا دوسبەرگەنوۆنا, 1-اتقىشتار باتالونىنىڭ كومسورگى 658 اتقىشتار پولكىنىڭ 213 اتقىشتار رومودانو – كيەۆ قىزىلتۋلى ديۆيزياسىنىڭ سەرجانتى ءىى دارەجەلى ۇلى وتان سوعىسى وردەنىنە ۇسىنىلدى. تۋعان جىلى 1924 جىل. ۇلتى: قازاق. 1943 جىلدان ۆكپ (ب) مۇشەسى, پارتبيلەت №5161350. ۇلى وتان سوعىسىندا 1941 جىلدىڭ تامىزى مەن 8 اقپان 1944 جىلدىڭ ارالىعىندا ءۇش رەت جاراقاتتانعان. پولەسە, وزاريەۆسكي اۋدانى ليتۆينوۆو سەلوسىن ازات ەتۋدە قازا تاپتى. قىزىل ارمياعا الماتىنىڭ اۋداندىق سوعىس كوميسسارياتىنان اتتانعان».
«زا بوەۆىە زاسلۋگي» №04/ن; «زا وتۆاگۋ» 08.03.1943 جىل مەدالدارىمەن, «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن 07.02.1944ج, №347/ن ناگرادتالعان», – دەگەن ءراسىمدى سۇراقتاردى تولتىرعان سوڭ, قانداي ەرەكشە ەرلىگى, ىسكەرلىگى ءۇشىن ەكەنىنەن قىسقاشا دەرەك بەرىلىپتى. وندا زيادا دوسبەرگەنوۆانىڭ ۇرىستاعى باتىلدىعى, اسا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگى جازىلعان. ءىى دارەجەلى ۇلى وتان سوعىسى وردەنى باتىل قىز قازا بولعاندا جەتكەن ەكەن.
1989 جىلعى كوكتەمدە زياداش رۋحى مىڭداعان كۇندەردى اراعا سالىپ ورتامىزعا ورالدى. ەل-جۇرتىمەن, تۋعان توپىراعىمەن, ءوزى وسكەن الاتاۋدىڭ باۋىرىمەن قايتا قاۋىشتى, ماڭگىلىككە اڭسات مەكەنىنە قارلىعاشى بولىپ ۇشىپ جەتتى. سوعىس ارداگەرى ازان, بۇگىندەرى 95 جاستاعى مايدانگەر اعاسى شالتا, زامانداسى بيسارا, اۋدانىمىزدىڭ اقىن-جازۋشىلارى, ەڭبەك ەرى ۇستاز قۇدىس ابسەمەت ۇلى جانە دە وزگە جەرلەس, اعايىندارى جينالىپ «قارعالىنىڭ قارلىعاشى» دەگەن اتپەن تەلەديداردىڭ «الاتاۋ»پروگرامماسىندا سىر شەرتتى. اقىن گۇلسىم سەيىلجانوۆا «ورالماعان باتىر قىز» اتتى ولەڭ ارناۋىن شاشۋ ەتتى. سەيىتحان مولداحمەتوۆتەي جەرلەس اقىنىمىز «جەڭىس كۇنى» ولەڭىن ارنادى.
بيسارا ورازىمبەتوۆا ءارى تۋىسى, ءارى زامانداسى, ق ۇلىن-تايداي ءبىر وسكەن قۇربىسى سىر شەرتتى. «1939-1942 جىلدارى زيادا فيزكۋلتۋرا تەحنيكۋمىندا, مەن الماتى پەدۋچيليششەسىندە وقىدىق. ارالاسىپ تۇردىق. زيادا 1941 جىلدىڭ ماۋسىمىندا وقۋىن ءبىتىردى. 22 ماۋسىمدا سوعىس باستالىسىمەن ول ديپلومىن, وزگە دە قۇجات-قاعازدارىن, پالتوسىن مەنەن ۇيىنە بەرىپ جىبەردى. زاتتاردى كۇلجاحان دەگەن ازان اعاسىنىڭ ايەلىنىڭ قولىنا تابىس ەتتىم. 1941 جىلدىڭ كۇزىندە زيادادان حات الدىم. الماتىدا, ءۇش ايلىق بايلانىسشىلاردىڭ كۋرسىندا ءجۇر ەكەن. «ءۇيىم بىلمەيدى», دەپتى. سارۋاقاس مەدەۋوۆ, سۇيىنبيكە ۇشەۋمىز ىزدەپ باردىق. 8-گۆارديا اتالاتىن اسكەري-ويىنىندا ءجۇر ەكەن. ماتە-زالكا كوشەسىندەگى ەكى قابات قىزىل ۇيگە ورنالاسقان. «بۇرسىگۇنى اتتانىپ كەتەمىز», دەپ ەدى سوندا. بارىپ شىعارىپ سالماعانىما وتە وكىنىشتىمىن الىگە دەيىن», دەيدى.
1989 جىلدىڭ 9 شىلدەسىندە «الاتاۋ» تەلەديدارىنان «قارعالىنىڭ قارلىعاشىن» كورسەتتى. احمەتوۆ دەگەن ازامات ءتۇسىرىپتى. ەرتەڭىنە شاعيلا قۇسانوۆا دەگەن اپاي حابارلاستى. سوعىس باستالعاندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ەكىنشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن ەكەن. سول جىلى تاشكەنت قالاسىنداعى راديستەر (بايلانىسشىلار) دايارلايتىن ەكى ايلىق كۋرسىندا زيادا دوسبەرگەنوۆامەن بىرگە وقىپتى. ونى تامامداعان سوڭ ءوز تىلەكتەرى بويىنشا مايدانعا اتتانىپتى. ول كىسىنىڭ الماتىداعى ۇيىنە بارىپ, ۇزاعىنان اڭگىمەلەستىك. زيادامەن بىرگە وتكىزگەن كەزەڭدەردى داستان عىپ ايتتى. قىرىم تۇبەگى كەرچ قالاسىن, فەودوسيانى ازات ەتۋگە قاتىسىپتى. قىرىم, دون مايدانىندا بولعان. 1943 جىلى تامىزىندا دون وزەنىنەن ءوتۋ كەزىندەگى ەرلىگى ءۇشىن شاعيلا دا, زيادا دا «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالدارىنىڭ يەگەرلەرى اتانىپتى. ودان ءارى ستالينگراد, حاركوۆ تۇبىندەگى سوعىستاردا بولعان. سوعىستاعى ەرلىگى ەلەنگەن شاعيلا اپاي 2 وردەن, 18 مەدالدى ومىراۋىنا تاعىپتى. سوعىستان ورالعاسىن شاعيلا اپاي قازاق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى وقۋىن اياقتاعاننان كەيىن, اسپيرانتۋرا ءبىتىرىپتى. ستۋدەنتتەرگە تاريح پەن فيلوسوفيادان ساباق بەرگەن. پروفەسسور, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاعىن العان. ارداقتى انا, اسىل اجە. جەتپىستەن اسقان شاعىندا «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالعان. ءفوتوتىلشى ن.قيزاتوۆ ول كىسىنى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, سەيىتحان مولداحمەت ۇلى ولەڭىن ارناپ گازەتكە بەرگەنى ەستە.
وسى ارادا شاعيلا اپايمەن بولعان ءبىر ءسات ەسكە ءتۇسىپ وتىر.
قوس قۇربى, بايلانىسشى قازاق قىزدارى شاعيلا قۇسانوۆا مەن زيادا دوسبەرگەنوۆا 33-گۆارديالىق ارتيللەريالىق ەكپىندى پولكتىڭ قۇرامىندا 1942 جىلدىڭ 19 اقپانىندا ۇرىسقا كىرەدى.
«جاۋدىڭ بەل العان شاعى, دامىلسىز اتقىلاۋ. قان ءيىسى, وق-ءدارىنىڭ كۇيىك ءيىسى. ءبىر ايداي ۋاقىت جاۋ باس كوتەرتپەدى, سۋ تاپشىلىعى قينادى. مۇزداي ءمولدىر سۋلى وزەن ءجۇز-اق قادام جەردە اعىپ جاتىر. سۋ اكەلۋگە بارعانداردىڭ اراسىنان شىعىن بولىپ جاتتى. سوعىستىڭ ءبىر عانا جۇبانىشى بار, ول – جەڭىس! باعاسىنا ەشنارسە جەتپەيتۇعىن جەڭىس! ءبىر اپتاعا 300 گرامم سۋحاري بولىنەدى, مالتا سياقتى اۋزىڭا سالعاندا سوراسىڭ, تاتتىلىگىن ايتپا! بىردە ۋكراينا مايدانى – 33-پولك – تاڭ سىبىرەپ اتقاندا: «ترەۆوگا!» دەگەن ۇننەن سەرپىلىپ اياقتان تىك تۇردىق. كارابين, بايلانىس قۇرالدارىن ارقالاعان ەكى قىزبىز. كومانديردىڭ بۇيرىعىمەن ىلگەرى قوزعالىپ, مەجەلى جەرلەردەن حابار بەرۋىمىز كەرەك.
ءبىرىمىز «سۇڭقار», ەكىنشىمىز «شاعالا».
سۇڭقار» مەن «شاعالا»... كوماندا قابىلدا!» دەيدى.
«شاعالا» – جاۋ كوورديناتتارىن بەرەمىن!» دەيمىن.
قاتار-قاتار تىزىلە جارىلعان بومبالار. كىشكەنتاي عانا نارسەنىڭ كۇشى قانداي ز ۇلىمدىق اكەلەدى. «زيا جۇرگەن تۇسقا بومبا جارىلدى. ەندى قايتتىم؟ «سۇڭقار» مەنىمەن بايلانىس, ۇشىنشىمەن بايلانىس!» دەپ جاتىرمىن. زيادادان, موپ-موماقان قازاقتىڭ قاراكوز قىزىنان ايىرىلدىم, تۋعان جەردىڭ توپىراعى بۇيىرمادى-اۋ؟ سەنى ازالاي الماعانىما كەشىر دەيمىن.
امال جوق, جاۋدى تىقسىرىپ كەتە باردىق. ال ەندى كەشەگى «الاتاۋ» تەلەارناسىنان 1944 جىلدىڭ اقپانىنا دەيىن زيادانىڭ امان-ەسەندىگىنە قۋاندىم, مايدان دالاسىندا شەيىت بولعانىنا كوز جاسىمدى سىعىپ الدىم. سوعىس سۇمدىعى وسى عوي», – دەپ شاعيلا اپاي وي تۇڭعيىعىنا باتىپ ەدى.
ۇلى وتان سوعىسىندا ەرلىگىمەن الەمگە تانىلعان شىعىستىڭ باتىر قىزدارى – ءاليا مەن مانشۇك, ۇشقىش حيۋاز دوسپانوۆا, وق استىنان مىڭنان استام جاۋىنگەردى الىپ شىعىپ, ءوزى مەرت بولعان مەدبيكە عازيزا ومىرباەۆا, بايلانىسشى-راديستەر شاعيلا مەن زيادالاردىڭ بەينەلەرى حالقىنىڭ جۇرەگىندە, جادىندا جاڭعىرىپ, ەرلىك ىستەرى كەيىنگىلەرگە ۇلگى دە ونەگە.
باتىر دا باتىل قىز زيادا دوسبەرگەنوۆانىڭ وتانىنا, حالقىنا ەتكەن ولشەۋسىز ەڭبەگى ماڭگىلىككە ساقتالۋى ءۇشىن فابريچنىي كەنتىنىڭ ءبىر كوشەسىنە اتى بەرىلدى. ۇزىناعاشتا جاڭا سالىنىپ جاتقان سپورت كەشەنى دە زيادانىڭ ەسىمىمەن اتالسا يگى. ماڭگىلىك الاۋ الاڭىنا اتى التىنمەن جازىلسا دەگەن تىلەگىمىز, بۇل دا – ەل تىلەگى.
نادەجدا لۋشنيكوۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى.