داۋىلپاز

يسانىڭ ومىرگە كەلۋى دە ەرەكشە. 1900 جىلدىڭ كۇزىندە بايزاق اۋلەتى قىستاققا كوشپەكشى بولىپ دايىندالادى. ايەلى عازيزانىڭ اياعى اۋىر بولاتىن. كەنەت اۋا رايى بۇزىلىپ, جاڭبىر سەبەلەي جونەلەدى. وسى ساتتە عازيزانىڭ تولعاعى باستالادى. كوپ ۇزاماي كىشكەنتاي ءسابي ومىرگە كەلەدى. جاس نارەستەنىڭ شىر ەتكەن داۋىسىن ەستىگەن باي­زاق ەسى شىعىپ, قۋانعانىنان سىرتقا اتا جو­نەلەدى. دالادا جاۋىن قۇيىپ, داۋىلدى جەل ءورشىپ تۇر ەكەن. قۋانىشىن باسا ال­ماعان بايزاق ومىرگە نوسەرلەتىپ كەلگەن بۇل بالا تەگىن بولماس دەپ ويلايدى. ايى-كۇنى تولماعان جەتى ايلىق بالانى اكە-شەشە­سى توعىز اي تولعانشا تۇلكى تىماققا وراپ, ءۇي توبە­سىنە ءىلىپ قويادى. وسىلايشا, داۋىل­داتىپ, نوسەرلەتىپ ومىرگە كەلگەن يسا قازاق حالقىنىڭ داۋىلپاز اقىنىنا اينالدى.

يسا كىشكەنتاي كەزىنەن ۇعىمتال, زەرەك, پىسىق بولىپ وسەدى. انگە قۇمار, ونەرگە قۇش­تار ول تابيعاتتى ايالاپ, دالانىڭ كور­­كەم­دىگىنە ءسۇيسىنىپ, ۇنەمى ولەڭدەتىپ, كۇ­بىر­­لەپ جۇرەدى ەكەن. بويىنداعى بۇل قا­سيەتتى اتا-اناسى مەن اجەسى دە سەزەدى. بولا­شاق اقىن ءان-جىرعا قۇمارتىپ, كورشى اۋىل­دا­عى جيىن-تويلارعا كەتىپ قالىپ, ونەر كور­سەتەدى.

بىراق بۇل قۋانىشتى كۇندەر ۇزاققا سوزىلمايدى, يسا 9 جاسقا تولعاندا اناسى عازيزا قايتىس بولادى. سودان كەيىن بالا ءۇشىن قيىن كۇندەر باستالادى. اعاسى مۇسا مەن قاتيرا جەڭگەسىنىڭ قولىندا بولىپ, ال تاربيەنى اڭگىمەشىل, اقىنجاندى اجەسى جانبالادان الادى. يسانىڭ وزىنەن ۇلكەن زىليحا دەگەن اپاسى بولىپتى. ول دا ولەڭ-جىرعا اۋەس ەكەن. بىردە توعىز جاستاعى بالا يسانى زىليحا ءبىر شۋماق ولەڭمەن بىلاي دەپ قاعىتادى:

«باسىڭدا جالما-جۇلما ەسكى بورىك,

اعاش ات استىڭداعى جانسىز كولىك.

ءوڭ بويىڭ قۇس تۇتكەندەي ءتۇرىڭ مىناۋ,

قاقساعان تۋماي جاتىپ, شەشەڭ ءولىپ», دەپتى.

سوندا يسا بىردەن:

 «كەكىلىن كەربەستى اتتىڭ تۇيمەدىڭ بە؟

 تال-شىبىق بۇرايىن دەپ يمەدىڭ بە؟

 نەسىنە بوركىمدى ايتىپ مازاقتايسىڭ,

 بوركىڭدى تىگىپ بەرگەن كيمەدىڭ بە؟», دەپ جاۋاپ بەرىپتى.

جاستايىنان ونەرگە بەيىم وتباسىندا وسكەن يسا دومبىرانىڭ قۇلاعىندا وينايتىن اقىندىق, انشىلىك ونەرىمەن اۋىل-ايماققا اتى شىعىپ, كوزگە تۇسە باس­تايدى. 10 جاسىنان باستاپ اقىندىعىمەن ەلگە تانىلادى. سويتسە دە, بالالىعى قيىندىقپەن وتەدى. بايلارعا جالدانىپ, وتباسىنا كومەكتەسەدى. مال ايداعان ساۋداگەرلەرگە جالدانىپ قىزىلجار, ومبى قالالارىنا مال اپارادى. شەتكە شىعىپ جۇمىستا جۇرگەنىندە ورىس ءتىلىن دە ۇيرەنىپ الادى. پاتشا ۇكىمەتىنىڭ 1916 جىلعى ماۋسىم ايىنداعى جارلىعى­مەن 19–31 جاس ارالىعىنداعىلارعا ەسەپ جۇرگىزگەندە, 16 جاستاعى بالا يسانى 21 جاستا دەپ كورسەتىپ, ونى دا ۇلكەندەرمەن قارا جۇمىسقا ايداپ جىبەرەدى. ول توم قالاسىنىڭ جانىنداعى انجەركا شاحتاسىنا جۇمىسقا الىنادى. سول كەزدەگى جۇمىسشىلاردىڭ قيىن تۇرمىسىن بالا اقىن كوزىمەن كورىپ, ومىرگە دەگەن كوزقاراسى وزگەرە باستايدى. قارا مەن اقتى, وتىرىك پەن شىندىقتى, ادىلەتسىزدىك پەن جاۋىزدىقتىڭ ءبارىن وسى جىلدارى باسىنان وتكەرەدى. كەڭەس وكىمەتى ورناعان جىلدارى يسا اقىن مەكتەپتە وقىپ ءبىلىم الادى, وسىندا ءتالىم-تاربيە كورەدى. كور­گەن-بىلگەنىن قاعازعا تۇسىرە باستايدى. دومبىراسى مەن قالامىن قاتار ۇستاپ, حالىقتىڭ مۇڭىن جوقتايتىن ولەڭدەرىن ومىرگە اكەلەدى.

1919 جىلى پاۆلودار قالاسىندا ۇلكەن توي وتەدى. سوندا يسا قالىڭ قاۋىم الدىندا قويىلعان بىرنەشە تاقىرىپ بويىن­شا سۋىرىپ سالىپ, كەرەمەت كوركەم تىلمەن جىر تولعايدى. وسىدان كەيىن يسا­نىڭ اتى بۇكىل ايماققا تاراي باستايدى. ­1919–1920 جىلدارى بىرنەشە اقىنمەن ايتىسىپ, ولاردى جەڭەدى. سولاردىڭ ىشىندە ساعيت اقىن دا بار. ايتىس كەزىندە جۇرت اتاقتى قۇدايبەرگەن اقىنمەن ايتى­سۋىن سۇرايدى. بىراق ۇستازىمداي جاسى ۇلكەن اقىنمەن ايتىسۋ ءجون بولماس دەپ, ودان باس تارتادى. 1921 جىلى سەمەيدە جۇمىسشى فاكۋلتەتىندە وقيدى, دراما ۇيىرمەلەرىنە بەلسەنە قاتىسىپ, ونەردىڭ سان قىرىن كورسەتەدى. مۇحتار اۋەزوۆ جانە ورىس جازۋشىسى نيكولاي انوۆپەن وسىندا تانىسادى. 1922 جىلى ورىنبورداعى قازاق اعارتۋ ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى. ولەڭ­دەرى باسپاسوزدە تۇڭعىش رەت 1924 جىلدان باستاپ جاريالانا باستايدى. سەمەي قالاسىنداعى دراما ۇيىرمەسىنە قاتىسىپ, بىرنەشە ونەر ادامىمەن كەزدەسەدى. جۇمات شانين, قاپان بادىروۆ, امىرە قاشاۋ­باەۆ, مايرا شامسۋددينوۆامەن دە وسى جەردە تانىسادى. 1926 جىلى قىزىل­وردادا قازاقتىڭ تۇڭعىش ۇلت تەاترى اشىلعاندا يسا بايزاقوۆتى دا وسىندا شاقىرادى. يسا تەاتردا اكتەرلىگىمەن قاتار ادەبيەت ءبولىمىن دە باسقارعان. ول مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك – كەبەك», «بايبىشە – توقال» قويىلىمدارىندا باس­تى رولدەردە ويناعان. ال ء«بىرجان – سارا» سپەكتاكلىندە يسا بايزاقوۆ ءبىرجاننىڭ ءرولىن سومدايدى. ول جايىندا قازاق راديوسىنا بەرگەن سۇحباتىندا قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى قاپان بادىروۆ ماعان ­بىلاي دەگەن ەدى: «يسا قازاق تەاترىندا ء«بىرجان-سارا» سپەكتاكلىندە ءبىرجان رولىندە وينادى. بىردە سارامەن ايتىسىپ وتىرىپ, ءوز بەتىمەن كەتتى دەيسىڭ, تۇيدەك-تۇيدەك ولەڭدەر توگىپ جاتىر, ستسەناريدە جوق. بەلگى بەرسەك تە توقتامايدى. سودان قاسىندا وتىرعان مەن شاپانىنىڭ ەتەگىنەن تارتىپ-تارتىپ قالدىم دا, ىممەن ءبىلدىردىم. ازەر توقتادى عوي. ءبىز سپەكتاكلدەن كەيىن كورەرمەندەرگە كونتسەرت قوياتىنبىز. يسا ولەڭ وقيدى, امىرە ءان ايتادى, باسقا ارتىستەر دە ءوز ونەرلەرىن كورسەتەتىن. سول كونتسەرتتىڭ ستسەناريىن دە يسا جازاتىن. وعان قوسا كەيبىر كومپوزيتورلار سپەكتاكلگە مۋزىكا جازعاندا, يسا سول انگە ءسوز جازىپ بەرەتىن. ەلۋباي ومىر­زاقوۆتىڭ «اندەر جيناعى» دەگەن كىتا­بىنا 149 ءان كىرگەن, سول كىتاپتاعى 50 ءاننىڭ ءسوزىن يسا جازدى. يساعا ءسوز, ءان جازىپ بەرشى دەپ تالايلار كەلەتىن. اقىن­دى­عى دا, سۋىرىپسالمالىعى دا كەرەمەت قوي, جازىپ بەرە سالاتىن. كوپتەگەن ءان­ى بۇل كۇندە حالىق ءانى بولىپ ءجۇر. يسە­كەڭ اۆتورلىعىن دا, ولەڭ جازىپ بەرگەن ادامداردان اقشا دا سۇرا­عان ەمەس. يسا بايزاقوۆ 40-تان استام ءاننىڭ ءسوزىن جازىپ, كوپتەگەن قازاق اندەرىن نوتاعا ءتۇسىرت­تى. «زاۋلاتشى-اي», «قالقا», «ىسمەت», «ناز­قوڭىر», ت.ب اندەردىڭ سوزدەرىن جاڭا زا­مانعا, ءومىر سالتىنا سايكەس قايتا وڭدەپ جاز­عان. يسا جازعان اندەر «قىز جىبەك», «ايمان – شولپان», «ەر تارعىن» وپەرالا­رىنا دا ەنگەن.

1931–1941 جىلدارى قىزىلوردا, الماتى, قاراعاندى, سەمەي قالالا­رىن­داعى راديو كوميتەتتەرىندە, ءبىراز جىل جازۋشىلار وداعىندا قىزمەت ەتتى. يسا بايزاقوۆ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىل­دارىندا ءوزىنىڭ وتتى جىرلارىمەن ەل ىشىندەگى ناسيحات جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ, ەڭبەكتەگى ەرلىكتى جىرلادى. سوعىس جىلدارى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا تۇرىپ, اۋىل-اۋىلدى ارالاپ, جالىندى ولەڭمەن, اسقاق ونەرمەن ۇگىتشىلىك قىزمەت اتقارعان. ال 1942 جىلدارى پاۆلودار وبلىسىندا, ەرتىس اۋدانى مەن سول كەزدەگى ءۇرلىتۇپ (قازىرگى جەلەزين) اۋداندارىندا حالىقتى جاپپاي ەڭبەككە شاقىرىپ, ءاربىر ءدانىمىز فاشيستەرگە وق بولىپ اتىلسىن دەپ جەڭىس كۇنىن جاقىنداتۋعا اتسالىسقان. اۋىل-اۋىلدا كونتسەرت بەرىپ, ودان تۇسكەن اقشانى تانك الۋعا اۋدارعان.

ونىڭ اتاقتى «جەلدىرمەلەرى» حالىق اراسىنا كەڭىنەن تاراعان. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ايتىلىپ كەلەدى. يسا بايزاقوۆ پوە­ما جانرىن دامىتۋعا دا زور ۇلەس قوستى. ول – العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ پوەما جازعان اقىن. « ۇلى قۇرىلىس», «التاي اياسىندا», «ون ءبىر كۇن, ون ءبىر ءتۇن», «كاۆكاز», «اقبوپە», «قىرمىزى – جاناي», «قويشىنىڭ ەرتەگىسى», تاعى باسقا كولەمدى پوەمالارىندا وتكەن زامان وقيعالارى مەن كەيىنگى ءداۋىر شىندىعى بەينەلەنگەن.

يسانىڭ زايىبى قازاقتىڭ تۇڭعىش اكتريسالارىنىڭ ءبىرى ءشاربانۋ بايزاقوۆا 29 جاسىندا ومىردەن ءوتتى. يسا اقىن قىزى ماحپۋزا جانە ەرتىس دەگەن ۇلىمەن جالعىز قالادى. تۇرمىس تاۋقىمەتىن كوپ كورگەن. باسىندا باسپاناسى دا بولماعان. ۇكى­مەتتەن ءۇي الا الماي كەتكەن اقىن. قينا­لىپ ءجۇرىپ قانشاما ولەڭدەر مەن پوەما­لاردى, ونعا جۋىق جەلدىرمەلەردى جارىق­قا شىعارعان. سوعىس جىلدارى بالالارىن ينتەرناتقا تاپسىرىپ, ءوزى ەل-ەلدى ارالاپ, ولەڭ ايتىپ, مايدانعا قارجى جيناعان.

كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ: ء«بىز قازاق ساح­نا­سىنىڭ يساسى بار زامانىن قىزىقتى ءارى قىمبات سىيى ىسپەتتى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. قول­­­دان جاساي المايتىن, وڭايلىقپەن قاي­تا تۋ­­مايتىن سيرەك ونەردى ءبىز, بۇگىنگى زا­مان­­­­نىڭ ادامدارى – مادەنيەتتى ەلدەرشە قا­­­دىرلەي, باعالاي ءبىلۋىمىز كەرەك. سوڭعى بەس-التى عاسىردا يساداي ءبىر پوەمانى ءبىر-اق جازىپ تاستايتىن ءارى سۋىرىپ سالاتىن اقىن جەر دۇنيەدە بولماعان. سول يسانى تۋ­­عان قازاقتان تۋعانىمدى ماقتان ەتەمىن», دەگەن ەكەن.

ماعجان جۇماباەۆ نە دەپ ەدى؟ «يسا – اللا تاعالانىڭ قازاق حالقىنا سىيعا بەرە سالعان تەڭدەسى جوق ءبىر بۇلب ۇلى. وت­كەن عا­سىرلاردا قازاقتىڭ نە عاجاپ دۇل­دۇل­دەرى بولعان, سولاردىڭ ءبىرى دە يساعا تەڭ كەلە قويۋى ەكىتالاي», دەپتى ماعجان اقىن.

تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, يسا – اۋىز ادەبيەتى مەن جازبا ادەبيەتىن بىتىمدەستىرگەن اقىن. ونىڭ جەلدىرمەلەرى مەن پوەمالارى, ولەڭدەرىنىڭ كوركەمدىگى مەيلىنشە باي. قازاق پوەزياسىندا كورنەكتى ورىن الاتىن تاڭداۋلى شىعارمالار. ەلىنە سىڭىرگەن تاعى ءبىر ەڭبەگى – ول سول كەزدە تۋعان اۋىلى ۇلگىلىدە تۇڭعىش مەكتەپ اشقان. ءوزى: «جۇرەگىن ج ۇلىپ الىپ اسپانعا ۇرعان, جۇلدىز بوپ سونىڭ وتى جانىپ تۇرعان», دەگەنىندەي, يسەكەڭنىڭ اقىندىعى كوگىمىزدە بۇگىندە شوقتاي جانىپ تۇر.

يسا بايزاقوۆ ماسكەۋدە وتكەن قازاق مادەنيەتى كۇندەرىنىڭ ونكۇندىگىنە دە قاتىسقان. ول «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنى­مەن, بىرنەشە مەدالمەن ماراپاتتالدى. سوڭىنا وسىنشاما قۇندى شىعارما­لار قال­­دىرعان, سوعىس جىلدارى جاياۋ-جالپى­لاپ ءجۇرىپ ەل الدىندا ونەر كورسەتىپ, قار­جى­ جيناپ, مايدانگەرلەرگە تانك الىپ بەر­­­گەن اقىن يسا بايزاقوۆقا استانا قالا­سىنان ءبىر كوشە نە ونەر ورداسى, نە مەك­تەپ بۇيىرماعانى وكىنىشتى. استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگىنە حات جازسام, يسا باي­زا­قوۆ رەسپۋبليكالىق تاريحي تۇل­عا­لار تىزى­مىندە جوق دەيدى. پاۆلودارعا حا­بار­لاسسام, «مادەنيەت مينيسترلىگى ءبىزدىڭ وبلىسقا 10 ادامعا عانا ليميت بار دەپ يسا اقىن­­دى تىزىمنەن الىپ تاستادى», دەيدى. مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆاعا حات جازدىم. جاۋاپ كەلدى. «يسا اقىن تاريحي تۇلعالار تىزىمىنە ەندى» دەگەن. جاۋاپ كەلىسىمەن پارلامەنت دەپۋ­تات­­تارىنىڭ جانە زيالى قاۋىمنىڭ قولىن جي­ناپ, استانا قالاسىنىڭ اكىمى جەڭىس قاسىمبەك پەن قالا دەپۋتاتتارىنا يسا اقىننىڭ اتىنا كوشە سۇراپ حات جاز­دىم. ەكى جۇمادان كەيىن جاۋاپ كەلدى, «كە­لەسى ونو­ماستيكالىق كوميسسيادا قا­راي­مىز» دەپ.

پاۆلوداردا ەسكەرتكىشى ورناتىلۋ كەرەك بولاتىن. سوعان بايلانىستى وبلىس اكىمى اسايىن بايحانوۆقا حات جازدىم. ول جاقتان اقشا ءبولىندى دەگەن جاۋاپ كەلدى. ازىرگە بۇل جاي قالاي شەشىلەتىنى بەلگىسىز.

بىردە ون جاستاعى قىزى اكەسى يساعا ايتقان ەكەن, «پاپا, اقىن دەگەن دارداي اتىڭ بار. ءبىز نەگە جەرتولەدە تۇرامىز, بىزگە ۇكىمەت قاشان ءۇي بەرەدى؟» دەپ. سوندا اقىن قىزى ماحپۋزاعا: «قىزىم, ءۇيىن بەرمەسە بەرمەسىن, حالقىم ءالى يساسىن ىزدەيدى, ۇمىتپايدى», دەپتى. ءوزى «اقبوپە» پوەماسىندا جىرلاعانداي:

«كىم كوردى كوكتىڭ جەرگە قۇلاعانىن,

كىم كوردى كۇننىڭ جارىق سۇراعانىن.

كىم كوردى اقبوپەدەي ارۋ جاستىڭ,

شومىلىپ قاندى جاسقا جىلاعانىن.

مەن ءوزىم كوكتەي اقىنمىن,

مەنىڭ جەرگە قۇلاعانىمدى كىم كورگەن.

مەن ءوزىم كۇندەي اقىنمىن,

مەن كىمنەن جىر سۇرايمىن؟» دەگەندەي, داۋىلپاز اقىن جارقىراپ, ولەڭدەرى شۋاق شاشىپ تۇرعانداي.

 عاليا بالتاباي,

 جۋرناليست, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى