ايدىن رىسبەك ۇلى: ءار ءرامىز – اقپارات قازىناسى

– ەڭ الدىمەن ءرامىز تەرمينى تۋرالى مامان پىكىرىن بىلسەك. وعان قانداي انىقتاما بەرەر ەدىڭىز؟

– ادام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسى سانسىز رامىزگە (گرەك. symbolon) تولى. ەرتەدە ءرامىز «جەكە كۋالىك» ورنىنا جۇرگەن. بۇل – ادام تانىمىنان تىس دۇنيەلەر مەن دەرەكسىز ۇعىمداردى تاڭبالىق فورمادا بەينەلەپ, كورنەكتى مودەل ارقىلى كورسەتەتىن تانىمدىق بەلگى. ءرامىز – شارتتى ماعىناعا باي, ناقتى مانگە يە ۇعىمنىڭ كوركەم (زاتتىق) بەينەسى, استارلى وبرازى, ارنايى ءتۇرى, سىرتقى بولمىسى. ول گەرالديكالىق تەوريا تۇرعىسىنان ەكى باعىتتا تانىلادى: ءبىرىنشى – كورنەكتى-ەكسپەسسيۆتى, ەكىنشى – بەينەلى-وبەكتيۆتى. ءار ءرامىز – اقپارات قازىناسى, ال ءار اقپارات تاڭبادان تۇرادى. تاڭبا دەگەن – بەلگىلى ءبىر اقپاراتتى جەتكىزەتىن الەۋمەتتىك-مادەني بەلگى, فورما مەن مازمۇننىڭ بىرلىگىن بىلدىرەتىن بەينەلى ماعىناسى بار سۋرەت.

تاڭبانىڭ سەمانتيكالىق جۇكتە­مەلەرى اقپاراتتىق, كوممۋني­كاتيۆتى جانە كونسەرۆاتيۆتى بولىپ ۇشكە بولىنەدى. «تاڭبا» اتاۋىنان «قولتاڭبا», «ەنتاڭبا», ء«مورتاڭبا», ء«تولتاڭبا», «ەلتاڭبا» كاتەگوريالارى قالىپتاسقان. الايدا ولار ءبىر-بىرىمەن تەپە-تەڭ ۇعىمدار ەمەس, گەرالديكالىق ماعىنالارى ءارتۇرلى...

– ءرامىز تانىمدىق بەلگى بولسا, تاڭبا نە ءۇشىن قولدانىلادى؟

– تاڭبا – جەكەمەنشىك قۇقىق قۇرالى. ەنەوليت داۋىرىندە ادامدار مالىنا تاڭبا باسۋ ارقىلى جانۋاردىڭ يەسى كىم ەكەنىن بىلدىرگەن. ۋاقىت وتە كەلە تاڭبالار ءاربىر رۋ مەن تايپانىڭ ەلدىك سيپاتىن بىلدىرەتىن ەلتاڭبالارعا اينالدى. قازىرگى كەزدە ءار مەملەكەتتە ەلتاڭبا بار. وتكەن داۋىرلەردەگى ەلتاڭبالار رۋ مەن تايپانىڭ شىعۋ تەگىن ۇمىتپاس ءۇشىن قولدانىلعان. ياعني ءبىر رۋ, نە ءبىر تايپا ەل بەلگىلى ءبىر ەلتاڭبانى مىڭداعان جىل بويى بەكەردەن-بەكەر ساقتاماعانى انىق. وسى ورايدا رۋ-تايپالاردىڭ ەلتاڭبالارىن تولىقتاي زەرتتەسەك, قازاقتىڭ شىنايى تاريحىن بىلۋگە داڭعىل جول اشىلادى.

– قازاق تاريحىنان ءبىر مىسال كەلتىرە الاسىز با؟

– ايتالىق, اشاماي تاڭباسى. قوس قاناتىن جايىپ, جان-جاعىن ءتورت كوزىمەن تۇگەندەپ تۇرعان ەكى باستى سامۇرىق قۇس بەينەسى – الەمدەگى ەڭ كونە جانە ەڭ كوپ تانىلعان سۆاستيكا (كۇن قۇسى) ءرامىزى. ماعى­ناسى – وتتىڭ, سۋدىڭ, اۋانىڭ جانە جەردىڭ بىرلىگى. «ەكى باس­تى سامۇرىق» بەينەلەنگەن ءرامىز ءبىر-ءبىر قاناتپەن جارالعان ەكى قۇستىڭ بىرىگىپ ۇيادان ۇشقانى تۋرالى اڭىزعا نەگىزدەلگەن. ول ىنتىماقتى بىلدىرەدى.

ەكى باستى سامۇرىق – ب.ز.د. XVIII-XII عاسىرلاردا حەت يمپەرياسىنىڭ, X-XI عاسىرلاردا بۇلعار پاتشالىعىنىڭ, XI-XII عاسىرلاردا سەلجۇق سۇلتاندىعى­نىڭ, XIII-XIV عاسىرلاردا التىن وردانىڭ مەملەكەتتىك ءرامىزى بولعان. كەيىن­نەن ۆيزانتيالىقتار, رەسەيلىك­تەر, گيتلەرشىلەر «ەكى باستى سامۇرىق» ءرامىزىن ءبىرجولا يەمدەنىپ, تەك اتاۋىن «ەكى باستى بۇركىت» دەپ وزگەرتە سالسا, حريستياندار قورعان ەسەبىندە دىنگە بەلگى قىلىپ, ونى «كرەست» دەپ اتاپ الدى. الايدا حريستيانداردىڭ «كرەست» (سۆاستيكا, ادجي, ايشىق, ايقاس, قاس) دەگەنى – قازاقتىڭ كەتە, كەرەي, ءسارىۇيسىن, تورتقارا, تىلەۋ تايپالارىنىڭ «اشاماي» تاڭباسى. بۇل تاڭبا كيىز ءۇي شاڭىراعىندا جانە قوشقار ءمۇيىز ويۋىندا تۇر. ول ماڭگىلىك قوزعالىستى, شەكسىزدىكتى مەڭزەيدى.

– «تامعاشى» تەرمينى جونىندە نە ايتاسىز؟

– «تامعاشىنىڭ» ءتۇبىرى – تامعا, ياعني كودتالعان گرافيكالىق اقپارات. وندا كونە تۇرىكتەردىڭ فيلوسوفياسى جاتىر. تامعانى ازەربايجاندار «دامعا», كابارديندەر «دامىگە», ادىگەيلەر «تامىگا», ابازدار «دامىگا», ابحازدار «ادامىگ» دەيدى. تامعادان تامعاشى, تاڭباشى, تامگاچى, تاۆگاشى, تابگاچى, تابعاش, تامعاشحان سوزدەرى شىققان.

مۇنداعى تابعاش – تۇرىك كەزەڭىندەگى تاڭ يمپەرياسىنىڭ حالقى (قازىرگى قىتايلار); تامعاشحان (حانداردىڭ حانى) – قاراحان بيلەۋشىلەرىنىڭ لاۋازىمى; تامعاشى – شىڭعىس حان جانە التىن وردا كەزەڭىندەگى ءمورتاڭبا ساقتاۋشى ءارى ءىس جۇرگىزۋشى ۇلىق. بۇرىن ءبىر ەلدىڭ قاعانى قايتىس بولسا, ونىمەن مۇددەلەس (وداقتاس) ەلدىڭ قاعانى قازاعا كوڭىل ايتۋ ءۇشىن, تامعاشىنى (مەملەكەتتىك حاتشى) نەمەسە يابعۋدى (ۆيتسە-پرەمەر) جىبەرەتىن. قازىر «كوڭىل ايتۋ» جەدەلحاتىن جولدايدى. «كۇلتەگىن» جىرىندا «...تۇرگiس قاعاننان ماقراش تامعاشى, وعىز ەلiنەن بiلگە تامعاشى اڭىراپ كەلدى» دەگەن جولدار بار.

– ەلتاڭبا تۇسىنىكتى, ءتولتاڭبا جونىندە عىلىمي نەگىزدەمە جاساعا­نىڭىزدان حاباردارمىز. تاڭبا مەن ءرامىزدىڭ دە ايىرماشىلىعىن اشىپ بەردىڭىز. ەندى مورتاڭباعا از-كەم توقتالساڭىز.

– ونى كوپشىلىك ء«مور» دەيدى, دۇرىسى – ءمورتاڭبا. ءمورتاڭبا دەگەن – سىرتقى جانە ىشكى بيلىكتە دەربەستىكتى كۋالاندىراتىن زاڭدىق كۇشى بار رەسمي قۇجات. ەرتەرەكتە ءمورتاڭبا «سەنىم گراموتاسى» قىزمەتىن اتقارعان. ءمورتاڭبانى يەلەنۋ ونىڭ يەسىنىڭ قوعامدا بەدەلدى تۇلعا ەكەنىن بىلدىرگەن. قاعاندار مەن بەكتەردىڭ, حان-سۇلتانداردىڭ مورلەرى تامشى تارىزدەس التىننان نە كۇمىستەن سوعىلىپ, جۇزىك كۇيىندە باس بارماققا شاقتالسا, بيلەردىڭ, باتىرلاردىڭ مورلەرى دوعال نە جۇمىر قالقان پىشىندە كۇمىستەن جاسالاتىن. ءمورتاڭبانىڭ جوعارعى بولىگىنە يەسىنىڭ اتاعى جازىلسا, تومەنگى بولىگىنە ءوز ەسىمى مەن اكەسىنىڭ ەسىمى قوسا جازىلاتىن.

ايتالىق, التىن وردادا – بوساعا تاڭباسى (بوساعا – ەسىك جاقتاۋىنىڭ ءبۇيىر باعاناسى), قازاق حاندىعى مەن قىرىمداعى گيرەي اۋلەتىندە – تاراق تاڭباسى (تاراق – ءىس جۇزىندە بوساعانى ەسەلەگەن تاڭبا) ءمورتاڭبا رەتىندە قولدانىلدى. تاراق تاڭبا كەيىننەن قىرىم تاتارلارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ ءرامىزى بولدى.

اڭگىمەلەسكەن –

ەسكەندىر زۇلقارناي,

«Egemen Qazaqstan»