اقمولا ىرگەسىندەگى الجير لاگەرى – كەڭەستىك قۋعىن-سۇرگىننىڭ قاسىرەتتى كەلبەتى. تاريحي شىندىقتى بۇكپەسىز باياندايتىن بۇل ورىن حح عاسىردىڭ 30–50 جىلدارىنداعى ستاليندىك رەپرەسسيا كەزىندە مىڭداعان ايەلدىڭ تاعدىرىن تاس-تالقان ەتكەن ەدى.
1937 جىلدىڭ قاندى ساياساتى كەڭەس وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى سان مىڭداعان وتباسىنىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتپەي, شاڭىراعىن ورتاسىنا ءتۇسىردى. سول جىلى قابىلدانعان قۇپيا قاۋلى نەگىزىندە, «وتانىن ساتقانداردىڭ» ايەلدەرى مەن تۋىستارى جاپپاي تۇتقىندالدى. قاراعاندى ماڭىنداعى كارلاگقا باعىنىشتى لاگەرلەر جەلىسى قۇرىلىپ, سونىڭ ىشىندە ايەلدەرگە ارنالعان ارنايى جازالاۋ مەكەمەسى اقمولادا – قازىرگى تسەلينوگراد اۋدانىنىڭ ورتالىعى مالينوۆكا ەلدى مەكەنىندە اشىلدى.
لاگەر قالاي اشىلدى؟
تاريحتا «الجير» اتاۋىمەن قالعان بۇل مەكەمە رەسمي تۇردە «وتانىن ساتقانداردىڭ ايەلدەرىنە ارنالعان اقمولا لاگەرى» دەپ اتالدى. باستاپقىدا كارلاگتىڭ 17-بولىمشەسى رەتىندە تىركەلگەن بۇل ورىنعا 1938 جىلدان باستاپ, ماسكەۋ, لەنينگراد, حاركوۆ, روستوۆ, مينسك, قازان سياقتى ءىرى قالالاردان ايەلدەر اكەلە باستادى. ولار – كسرو-نىڭ مەملەكەت جانە پارتيا قايراتكەرلەرىنىڭ, عالىمدار مەن اسكەري باسشىلاردىڭ جۇبايلارى, قىزدارى مەن انالارى ەدى.
كوپ جاعدايدا ولاردىڭ «كىناسى» – كۇيەۋىنىڭ تاعدىرىنا ورتاقتاس بولۋ, «جاۋ» سانالعان ازاماتپەن تۋىستىق بايلانىستا بولۋ عانا ەدى. ءبىر تاڭعالارلىعى – اجىراسقان ايەلدەر دە جازاعا تارتىلدى. ەگەر بۇرىنعى كۇيەۋىنىڭ «ساتقىن» بولعانىن جاسىردى نەمەسە ودان باس تارتپادى دەپ تانىلسا, ولار دا لاگەرگە جىبەرىلدى.
تۇتقىنداۋعا بۇيرىق بەرگەن كىم؟
جازا مەرزىمى 5 جىلدان 8 جىلعا دەيىن بەلگىلەنىپ, ولاردىڭ مۇلكى تاركىلەندى, بالالارى بالالار ۇيىنە جونەلتىلدى. كوپ ايەل الجير-گە اياعى اۋىر كۇيدە نەمەسە كىشكەنتاي سابيىمەن جەتكىزىلدى. قاتال ءتارتىپ, اشتىق, اياز, اۋىر ەڭبەك – بۇل لاگەردىڭ كۇندەلىكتى كورىنىسىنە اينالدى.
جازالاۋدىڭ جۇيەلى سيپات العانىن سول ۋاقىتتاعى رەسمي بۇيرىقتاردان-اق اڭعارۋعا بولادى. 1937 جىلدىڭ قازانىندا نكۆد باسشىسى نيكولاي ەجوۆتىڭ جەكە قولىمەن بەكىتىلگەن بۇيرىقتا ايەلدەردىڭ لاگەرگە جىبەرىلۋ ءتارتىبى, ايىپتاۋعا نەگىز بولاتىن سەبەپتەر ناقتى كورسەتىلگەن. ءتىپتى ولاردى لاگەرگە جونەلتۋمەن اينالىساتىن ارناۋلى بولىمشەلەر قۇرىلدى.
رۋحى سىنباعان قايسار انالار
الجير-دە 15 جىل ىشىندە شامامەن 20 مىڭنان استام ايەل تۇتقىندا بولدى. ولاردىڭ باسىم بولىگى – جوعارى ءبىلىمدى, ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرى. اراسىندا بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ جۇبايلارى دا بار. ماسەلەن, جازۋشى ساكەن سەيفۋلليننىڭ زايىبى – گۇلباحرام, اقىن بەيىمبەت ءمايليننىڭ جارى – گۇلجامال, مەملەكەت قايراتكەرى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ايەلى – ءازيزا, دراماتۋرگ جۇمات ءشانيننىڭ جۇبايى – جانبالا وسى لاگەردە اۋىر جىلداردى وتكەردى.
حاركوۆ وپەرا تەاترىنىڭ تۇتاس ۇجىمى دا وسى لاگەرگە قامالدى. ارنايى مادەنيەت ۇيىندە ولار كونتسەرتتەر قويىپ, ساحنا ونەرى ارقىلى تۇتقىنداردىڭ رۋحىن كوتەرۋگە تىرىستى. مۇندا بەلگىلى اكتريسا تاتيانا وكۋنەۆسكايا, ءانشى ليديا رۋسلانوۆا, بالەرينا رايسا پليسەتسكايا بولعان.
سونداي-اق, عالىم ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ قارىنداسى دامەش پەن تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ جۇبايى دا وسى لاگەردە جازاسىن وتەدى. ول كەيىنىرەك ەستەلىگىندە:
«ۇسىككە توڭىپ, اشتىقتان ابدەن تيتىقتاساق تا, ءبىر-بىرىمىزگە دەمەۋ بولۋعا تىرىستىق. ەشكىم تاعدىرىنان قۇتىلا المادى, بىراق رۋحىمىزدى ەشكىم سىندىرا المادى», دەپ جازعان.
قازىرگى الجير
بۇگىندە الجير ورنى – تاريحي كەشەنگە اينالعان. مۇندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ ماقساتىندا مۋزەي اشىلىپ, ارنايى مەموريال ورناتىلدى. قاسىرەتتى جىلداردىڭ شىندىعىن بولاشاق ۇرپاققا جەتكىزۋ – بۇگىنگى بۋىننىڭ باستى پارىزى.
تاريح بەتىندە قانمەن جازىلعان الجير لاگەرى – تەك ءبىر مەكەمە عانا ەمەس, ول – توتاليتارلىق جۇيەنىڭ ادامزاتقا قارسى جاساعان قىلمىسىنىڭ دالەلى. تاعدىردىڭ تەمىر تورىنا قامالىپ, قايعى مەن ءۇمىتتىڭ اراسىندا كۇن كەشكەن انالارىمىزدىڭ ەرلىگى – ۇمىتىلماۋعا ءتيىس ۇلتتىق تاعىلىم.