ايەلدىڭ ورنى بيلىك باسىندا ما, الدە وشاق قاسىندا ما

كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا كولحوز,سوۆحوز تاراپ, زاۋىت فابريكا جابىلىپ, ازاماتتار ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي, ايەل ەرگە, ەر جەرگە قاراعان كەزەڭ كەلدى. بىراق وسىناۋ سىندارلى شاقتا قازاقتىڭ قايسار قىزدارى ەرىنىڭ بەتىنە قاراپ وتىرمادى. قولىنا الا دوربانى الىپ ساۋداعا شىقتى. قولىنان كەلگەن جۇمىستى جاساپ, وتباسىن اسىرادى. كەيىننەن ەلىمىز ەڭسەسىن تىكتەگەن ۋاقىتتا وقۋ وقىپ, جوعارى ءبىلىم العان قاراكوزدەر ەرلەرمەن قاتار جۇمىس جاساپ, ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ۇلەس قوستى. بۇگىندە ەلىمىزدە گەندەرلىك ساياسات اياسىندا قىز-كەلىنشەكتەردىڭ وزدەرىن دامىتۋىنا, كوشباسشىلىق قىرلارىن اشۋىنا, كاسىپكەرلىك داعدىلارىن قالىپتاستىرۋعا قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ءبىلىمى مەن بىلىگى بيىك, تاجىريبەسى تولىسقان ارۋلار ەرلەردەن كوپ تابىس تابا باستادى. جارىنىڭ جەتىستىگىنە قۋانىپ, جانىنا دەمەۋ بولىپ, جۇمىسىنا قولداۋ كورسەتەتىن ەر ازاماتى بار وتباسىلاردا جاراستىق سالتانات قۇرىپ, بالالار باقىتتى عۇمىر كەشىپ جاتىر. دەسەكتە, تومەن ەتەكتى ايەلدىڭ وزىنەن كوپ تابىس تاپقانىنا ارلانىپ, جوق جەردەن ۇرىس شىعارىپ, ايەلدىڭ ورنى وشاقتىڭ قاسى ەكەنىن ەسكە سالىپ وتىرۋدان جالىقپايتىن ەركەكتەر دە جوق ەمەس. جالپى ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ايەلدىڭ ەرىنەن ارتىق تابىس تابۋىنا كوزقاراسى قانداي؟ ءبىز وسى ساۋالدى قالا تۇرعىندارىنا قويىپ كوردىك.

ساۋالناما بارىسىندا قوعامنىڭ ءبىر بولىگى ايەلدىڭ ەردەن كوپ تابىس تابۋى – وتباسىنداعى داۋ-دامايعا اپاراتىن سەبەپتەردىڭ ءبىرى دەپ ويلايتىنىن اڭعاردىق. كوپشىلىكتىڭ ويىنشا, ەر ادام وتباسىنىڭ نەگىزگى اسىراۋشىسى بولۋى ءتيىس.

«مەنىڭ ويىمشا ەر ادام ايەل ادامنان جوعارى تابىس تابۋى كەرەك. ال ەگەر كەرىسىنشە ايەلدىڭ تابىسى كوبىرەك بولسا, بۇل ۇرىس-كەرىسكە الىپ كەلۋى مۇمكىن. ەر ادام نەگىزى ۇيدە جاتپاي, جۇمىس جاساعانى دۇرىس», دەيدى قالا تۇرعىنى.

ءتىپتى وتباسىنداعى تابىس تەڭسىزدىگى ەر ادامدى نامىستاندىراتىنى تۋرالى پىكىرلەر دە بار.

«ەر ادام ايەلگە قاراعاندا كوپ تابۋى كەرەك. ايەل ادامنىڭ بىلاي دا ۇيدە تىرلىگى كوپ. ەركەك ءۇيىنىڭ اسىراۋشىسى بولعانى دۇرىس, ايەلى وزىنەن كوپ تاۋىپ جاتقانىنا نامىستانىپ, تىرىسۋى كەرەك», دەيدى ءبىر تۇرعىن.

«نەگىزىندە تابىستىڭ كوپ بولعانى وتباسىلىق بيۋدجەتكە پايدالى. بىراق ايەل ادامنىڭ ەر ازاماتتان مەيلىنشە از تاپقانى دۇرىس سەكىلدى. سەبەبى بۇل نارسە قۇراندا دا ايتىلعان عوي. ايەل ادامنىڭ تاپقانىنا قاراعاندا ەر ادامنىڭ تاپقانى بەرەكەلى بولادى. ەركەك پەن ايەلدىڭ پسيحولوگياسى ەكى ءتۇرلى. ايەل ەرىنەن كوپ تاپسا ءوزىنىڭ ەر ازاماتىن مەنسىنبەي كەتۋى مۇمكىن», دەيدى تاعى ءبىر تۇرعىن.

ساۋالناماعا قاتىسۋشىلاردىڭ اراسىندا قازىرگى قوعامدا ايەلدىڭ ەرىنەن كوپ تابىس تابۋىنا قالىپتى قۇبىلىس رەتىندە قارايتىندار دا كەزدەستى. ولاردىڭ ويىنشا كىم كوپ تاپسا دا جالپى وتباسىنىڭ قارجىلىق جاعدايىن جاقسارتۋعا جۇمسالاتىندىقتان ەشقانداي سوكەتتىگى جوق. ەڭ ماڭىزدىسى – تۇسىنىستىك پەن قولداۋ ەكەنى ءجيى ايتىلدى.

بۇگىندە ايەلدىڭ ەر ادامنان كوپ تابىس تابۋى – قوعام ءۇشىن تاڭسىق دۇنيە ەمەس. بىراق بۇل ماسەلە ءالى دە پىكىر قايشىلىعىن تۋدىرادى. بىرەۋلەر ونى وتباسى بىرلىگىنىڭ بۇزىلۋىنا سەبەپ دەسە, ەندى بىرەۋلەر ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىكتىڭ كورىنىسى دەپ باعالايدى.

قالاي دەسەك تە بۇگىنگى قازاق قوعامىندا ايەلدىڭ الەۋمەتتىك ءرولى وزگەرگەنى وتىرىك ەمەس.  بۇرىن ءۇي شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ, بالا تاربيەسىمەن شەكتەلگەن ايەلدەر ەندى مەملەكەتتىڭ دامۋ قارقىنىن ايقىندايتىن ەكونوميكالىق كۇشكە اينالىپ كەلەدى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ 2025 جىلعى 1 توقسانداعى دەرەگىنە سايكەس, ەلىمىزدە ەڭبەككە قابىلەتتى ايەلدەردىڭ سانى 4 722 233 ادامعا جەتكەن, بۇل جالپى جۇمىس كۇشىنىڭ 62,8%-ىن قۇرايدى. ساياسات ساحناسىندا دا ايەلدەر سانى ارتىپ كەلەدى. پارلامەنتتە قازىر 28 ايەل دەپۋتات بار – بۇل جالپى دەپۋتاتتار قۇرامىنىڭ 18,9%-ى. ال ءماسليحاتتاردا بۇل كورسەتكىش – 22,7% (3 415 دەپۋتاتتىڭ 774-ءى – ايەل).

ۇكىمەت دەڭگەيىندە دە ايەلدەردىڭ ءۇنى بار. 21 مينيسترلىكتىڭ ىشىندە 3 ايەل مينيستر, 8 ۆيتسە-مينيستر جانە 3 اپپارات باسشىسى قىزمەت اتقارىپ وتىر. پرەزيدەنتكە تىكەلەي باعىنىشتى 14 مەملەكەتتىك ورگاندا 6 ايەل جەتەكشىلىك ەتەدى. ال سوت جۇيەسىندە ايەلدەردىڭ بەلسەندىلىگى ەرەكشە كوزگە تۇسەدى. اتاپ ايتساق, 1 248 سۋديا – ايەل, بۇل سۋديالار كورپۋسىنىڭ 53%-ىن قۇرايدى. قاتاڭ قۇقىق, قاساڭ شەشىمدەر اراسىندا نازىكتىك پەن ادىلدىك قاتار ءجۇرىپ جاتىر.

مەملەكەتتىك قىزمەتتە دە ايەلدەردىڭ ۇلەسى ايتارلىقتاي جوعارى – 55,8%-دى قۇرايدى. بۇل دەگەنىمىز, 84 مىڭنان اسا مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ جارتىسىنان كوبى – ايەلدەر. ال باسشىلىق لاۋازىمداردا وتىرعان ايەلدەردىڭ ۇلەسى – 39,1%.

ايتا كەتەيىك, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ 48%-ى – ايەل كاسىپكەرلەرگە تيەسىلى. بۇل – تابىستى بولۋعا عانا ەمەس, تابىس اكەلۋگە دە تالپىناتىن ايەلدەردىڭ كوپتىگىنىڭ ايعاعى.

بۇدان بولەك, قوعامدىق قاۋىپسىزدىك پەن وتباسى قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن دە ەرەكشە قۇرىلىمدار جاساقتالىپ كەلەدى. مىسالى, ءىىم قۇرامىندا زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەسكە باعىتتالعان ارنايى باسقارما قۇرىلىپ, 280 ايەل تەرگەۋشى ءوز سالاسى بويىنشا جۇمىس جاساپ جاتقان جايى بار.