تورعاي وڭىرىندە كاكىمجان كاربوزوۆ دەگەن اقساقال بار. كوكىرەگى حاتقا تولى قاريا بۇگىندە توقسانعا جاقىنداعان. كونەنىڭ كوزى, ارعى-بەرگىدەن حابارى مول وسىنداي ۇلكەندەرىمىزدىڭ اۋزىن باعىپ, ولاردان وتكەننىڭ ەستى ەستەلىگىن الىپ قالىپ, كەيىنگىگە ۇسىنۋدى, اماناتتاۋدى وزىمىزگە مىندەت سانايمىز.
ول كىسىمەن ءبىر جۇزدەسۋىمىزدە اڭگىمە ارقاۋى وزبەكالى جانىبەكوۆ تۋرالى بولدى. «ۇلتىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز, جاساعان قىزمەتىن ەل-جۇرتى جىر ەتىپ ايتاتىن وزاعاڭ جونىندە تورعايلىقتاردىڭ ىقىلاسى قاشاندا بولەك. ويتكەنى تۇلعالى ازامات تورعاي وڭىرىندە قىزمەت ەتكەندە مۇنداعى اعايىننىڭ جۇرەگىندە توككەن تەرىمەن, بيىك ورەسىمەن, قازاقىلىعىمەن جانە باسقا دا يگى قاسيەتتەرىمەن ساقتالىپ قالدى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن كاكىمجان اعا, – وزەكەڭ تورعاي وبلىسىنا حاتشى بولىپ كەلگەندە مۇنداعى كوزى اشىق ازاماتتار قاتتى قۋاندى. ول كەزدە وبلىستىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ساقان قۇسايىنوۆ ەدى. ءوڭىردىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنىڭ ءوزى كەيدە القالى جيىنداردا, پلەنۋمداردا وزەكەڭنىڭ تاجىريبەسىنە جۇگىنىپ جاتاتىن.
ساقاڭنىڭ بىردە وزەكەڭە تورعايدا مۋزەي اشۋ, وعان حالىقتان جادىگەرلەر جيناۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى: «اۋداندا يدەولوگ حاتشىلاردىڭ قولىنان بۇل كەلمەيدى, مۇنى ءوزىڭ ۇيىمداستىرساڭ دۇرىس بولار ەدى. وسى ماسەلەنى شەشۋدى وبلىستىق پارتيا كوميتەتى اتىنان وزىڭە تاپسىرامىن», دەگەن ءسوزى ءالى ەسىمدە. سول تاپسىرمانى ورىنداۋ بارىسىندا وزەكەڭ ءبىزدىڭ جانگەلدى اۋدانىنا كەلىپ, ەلدى ارالاپ, اقساقالى بار ءار ۇيگە كىرىپ, سالەمدەسىپ, تاريحي اڭگىمەلەردى قوزعاعانىن ءوز كوزىممەن كوردىم. كىرگەن ۇيىنەن كونە زاماننان سىر شەرتەتىن تاريحي جادىگەرلەر كورسە, بارىنشا سىپايى سويلەپ, جادىگەردىڭ ۇلتىمىز ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن, ونى ۇرپاققا اماناتتاۋ ءۇشىن مۋزەيگە وتكىزۋ قاجەتتىگىن ءجىتى تۇسىندىرەتىن. مىسال كەلتىرە سويلەيىن.
تورعاي جەرىندە سۇلتان نيازوۆ دەگەن قاريا بولاتىن. تاريحقا جۇيرىك-ءتىن. سول كىسىنىڭ ۇيىندە ەسكى تاريحتىڭ كوزىندەي بولعان, ءسان-سالتاناتقا ارنالعان, كۇمىسپەن كومكەرىلگەن, بارلىق جابدىعى ساي قازاقى ەر-توقىم بولاتىن. ول قاريا وتىراتىن بولمەنىڭ تورىندە ءىلۋلى تۇراتىن. وزەكەڭ وسى جادىگەر جايىندا ەستىگەن بولۋى كەرەك, قارياعا قالاۋىن ايتۋعا اۋىلعا كەلدى. ول كەزدە «ەڭبەك» كەڭشارىنىڭ فەرما مەڭگەرۋشىسى ەدىم. ماعان: «كاكىمجان, مەنى سۇلتان نيازوۆ اقساقالدىڭ ۇيىنە الىپ بار. مەن, بىرىنشىدەن, ول كىسىگە بارىپ, سالەم بەرۋىم كەرەك, ەكىنشىدەن, قاريادا كونەدەن سىر شەرتەتىن ءبىر كورىكتى زات بار دەپ ەستىدىم, سونى كورۋىم كەرەك», دەدى.
الگى ۇيگە باردىق. وزەكەڭ سۇلتان اعاعا سالەم بەردى. سۇلتەكەڭنىڭ زايىبى ىڭكار دەگەن ەركە جەڭگەمىز جاقسى قارسى الىپ, قوناق اسىن بەردى. وزاعامنىڭ ۇستامدىلىعىن سول كەزدە كوردىم. ءوزىنىڭ كەلگەندەگى شارۋاسىن بىردەن ايتپاي, قۇددى ءبىر التىن تاقتىڭ بەتىن اشقانداي بولىپ, شىدامدىلىق تانىتتى. سول كەزدە مەن شىداي الماي, سۇلتەكەڭە وزەكەڭدى تانىستىرىپ, ونىڭ جاڭادان قۇرىلعان تورعاي وبلىسىندا مۋزەي اشۋ ماقساتىندا تاريحي جادىگەرلەر جيناپ جۇرگەنىن جەتكىزدىم. سوندا سۇلتان قاريا ء«يا, قاراعىم, دۇرىس... بالام شارۋاسىن ءوزى ايتسىن», دەدى وزەكەڭە قاراپ. سول كەزدە وزەكەڭ بۇرىننان تانىس كىسىدەي, قويان-قولتىق ارالاسىپ جۇرگەن ادامداي ءسوز باستادى: «سۇلتەكە, قازاق كەلگەن كەزدە «نە بۇيىمتايىڭ بار؟» دەپ سۇرايدى ەكەن. بۇيىمتايدان بۇرىن سىزگە سالەم بەرۋگە كەلدىم, ۇيىڭىزدە ەركەلەتىپ ۇستايتىن, «اق شاباقتاي اق جەڭگەم» بار ەكەن, سول جەڭگەمدى كورۋگە كەلدىم, ونى قالاي ەركەلەتەتىنىڭىزدى سۇراعالى كەلدىم. ءبىز دە وتباسى ۇستاپ وتىرمىز عوي. ۇيدەگى كەلىنىڭىزدى ءسىز سياقتى ەركەلەتسەك دەپ وزىڭىزدەن تاجىريبە الۋعا كەلدىم», دەگەندە ءۇيدىڭ ءىشى قىران-توپان كۇلكىگە تولدى.
شىنىندا دا سۇلتەكەنىڭ جۇبايى ەركە ادام ەدى. ادام ەركەلەۋ ءۇشىن دە وندا ءبىر قاسيەت, اقىل, كەلبەت بولۋ كەرەك قوي. وسىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ىڭكار جەڭگەمىزدىڭ بويىندا بار-تۇعىن. سول قاسيەتىنە قىزىققان سۇلتان اعامىز جەڭگەمىزدى قاتتى ەركەلەتەتىن. اعامىزدىڭ سول سەنىمىنەن ىڭكار جەڭگەمىز شىقتى. جەڭگەمىزدىڭ قازانى اسۋلى, كورپەسى توسەۋلى, كەلگەن كىسىگە ەسىگى اشىق, ءۇي ءىشى بەرەكەلى بولاتىن. بۇدان وزەكەڭ الدىن الا حاباردار بولعان بولۋى كەرەك. سوندىقتان دا اڭگىمەسىن وسىلايشا باستاپ وتىر. داستارقان باسىندا بۇدان وزگە دە قازاقي كوپتەگەن اڭگىمە ايتىلدى. بىراق ءوزىنىڭ كەلگەن شارۋاسىن كوپكە دەيىن قوزعامادى. ەلدىڭ جاعدايىن سۇراپ, سۇلتەكەڭ مەن جەڭگەمىزدىڭ ءومىر جولدارىمەن تانىستى.
اس ءىشىلىپ بولعان سوڭ مەن: «سۇلتەكە, ءبىز ءسىزدىڭ ەڭ قىمبات زاتىڭىزدى سۇرايىن دەپ وتىرمىز. قازىر سەكسەنگە كەلىپ قالدىڭىز. سول سەكسەنگە كەلگەن باقىتتى ءومىرىڭىزدى ارمانداپ, قىزىقتاپ, ءبىلىم ىزدەگەن عالىمداي بولىپ, وبكوم حاتشىسى ءوزى ارنايى ىزدەپ كەلدى. ەگەر مەن دۇرىس جەتكىزە الماسام, اڭگىمەنى وزەكەڭ ءوزى جالعاستىرار», دەدىم.
سوندا سۇلتەكەڭ جىميىپ, ء«يا, ايتا بەر» دەگەندەي وزەكەڭە قارادى. سوندا وزەكەڭ اسا بايىپپەن, سالماقپەن اڭگىمەسىن باستادى: «اعا, مەنىڭ اكەمنەن كىشى بولارسىز, سوندىقتان «اعا» دەيىن. تورعاي وبلىسىن ۇيىمداستىرۋ پلەنۋمىنا قاتىسىپ ەدىم. سوندا قوناەۆ جولداس «ارقالىق الداعى ەكى-ءۇش جىلدا ادام تانىماستاي وزگەرەدى», دەگەن ەدى. رەسپۋبليكا ءبىرىنشى حاتشىسى سول ارقالىققا ءبىز سياقتى جىگىتتەردى جىبەرىپ, «سەندەر وسى ارقالىقتى كوتەرىڭدەر, ونىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن, مادەنيەتىن, ءبىلىم سالاسىن كوتەرىڭدەر!» دەپ تاپسىرما بەرىپ ەدى. سول تاپسىرما اياسىندا جانىمىزدى سالىپ, ايانباي قىزمەت جاساپ جاتىرمىز».
اڭگىمە توركىنىن تۇسىنگەن قاريا: «شىراعىم, وزبەكالى, بارلىق ايتقانىڭدى ۇقتىم. مەن دە ەلگە سەندەر سياقتى قىزمەت جاساعانمىن. امانگەلدى اۋدانىنىڭ پروكۋرورى بولىپ قىزمەت ىستەدىم. ءسويتىپ, ءجۇرىپ مىنا جەڭگەڭدى «الداپ-سۋلاپ العام عوي». وسى جەڭگەڭدى وتە جاقسى كورگەننەن سوڭ وزىنە تاريحي ەسكەرتكىش بولسىن دەپ, ءبىر ۇستاعا ارنايى تاپسىرىس بەرىپ, بارلىق سايمانىمەن كۇمىستەن ەر-توقىم ىستەتىپ ەدىم. ىڭكار كەتكەندە ارتىندا قالاتىن دۇنيە ەدى. بىراق سەنەن كىم ارتىق, كىم اۋليە, وزبەكالى قاراعىم؟ سوندىقتان سەنىڭ كەلگەن شارۋاڭدى بىلدىك, بەردىك ەر-توقىمدى», دەدى.
سول كەزدە وزەكەڭ قالتاسىنان ءبىر بۋما اقشانى الىپ, اقساقالدىڭ الدىنا قويدى. سۇلتان اعامىزدىڭ شەشىمىنە قارسى كەلمەگەن ىڭكار جەڭگەمىز وزەكەڭنىڭ الدىنا ءوزى ەر-توقىمدى كوتەرىپ الىپ كەلدى.
«وزبەكالى شىراعىم, بۇل كۇمىسپەن كومكەرىلگەن ەر-توقىم بارلىق سايمانىمەن جاقسى ىستەلگەن, ۇزەڭگىسى جەزدەن, تارتپالارى سارى قايىستان. ءار تارتپاسى 4 سارى دوعادان تۇرادى. مۇنداي ەر-توقىمدى ەكىنىڭ ءبىرى جاساي المايدى. قازاقتا ءبىر ءسوز بار «اتاڭ ولسە دە اتامايتىن دۇنيە», دەگەن. مىناۋ سونداي زات. بىراق شاڭىراعىما كەلىپ, سالەم بەرىپ, تورىمە شىعىپ, ادال اسىمدى ىشكەن سوڭ بەرىپ وتىرمىن. مىنا جەڭگەڭدى المايتىن شىعارسىڭ, باسقاسىنان قولىڭدى قاقپايمىن, قاراعىم. مۇنى سەن ەل ءۇشىن, حالىق ءۇشىن ىستەپ وتىرسىڭ. ونى جاقسى ءتۇسىنىپ وتىرمىن, شىراعىم. وڭتۇستىكتىڭ اۋاسى دا, ادامى دا جىلى بولادى ەكەن, ءوزىڭ سياقتى. ەل ءۇشىن جاساپ جاتقان ەڭبەگىڭ جانا بەرسىن», دەپ سۇلتەكەڭ باتاسىن بەردى.
وزەكەڭ بۇل تاپتىرماس جادىگەردى كورگەندە قاتتى ريزا بولدى. استان سوڭ قىمىز ءىشىلدى. قىمىز ۇستىندە وزەكەڭ: «اعا, كوپ راحمەت. مەنى اسەرلى سوزىڭىزبەن كوككە كوتەرىپ تاستادىڭىز. بارعان سوڭ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە ەسەپ بەرەمىن. كىمگە باردىم؟ نە كوردىم؟ نە جينادىم؟ كىممەن قانداي اڭگىمە جاسادىم؟ ءبارىن باياندايمىن», دەدى.
بۇل ءسوزى سۇلتان اعامىزعا ۇنادى. سول كەزدە جەڭگەمىز ەر-توقىمدى اق ماتاعا وراپ, جىپپەن بايلاپ, الدىمىزعا قويدى. بۇل جادىگەردى تالايلار سۇراعان عوي كەزىندە. بەرمەگەن... وزەكەڭنىڭ ادامدى تارتاتىن قاسيەتى, سويلەگەن ءسوز مانەرى, ونىڭ ماڭىزدىلىعى بارىمىزگە كەرەمەت اسەر قالدىردى.
سونىمەن بارعان جەرىمىزدەن ولجالى قايتتىق. وزەكەڭ سونان سوڭ ءبىزدىڭ ۇيگە ات باسىن بۇرىپ, قوندى. كەشكە داستارقان باسىندا قاتتى ماساتتانىپ, اڭگىمە ايتىپ, كوڭىلدى وتىردى. تاڭەرتەڭ ايەلىم ەكەۋمىزگە: «مۇندا كەلگەندە ايدالاعا تاپ بولعانداي, كوڭىلىم قۇلازىعان. باستاپقىدا «ادامدارى قالاي ءوزى؟ سوزگە تۇسىنبەيتىن حالىق پا؟» دەگەندەي جامان ويدا بولعانىمىز راس. جوق, ولاي ەمەس ەكەن. مەن ءبارىن كوردىم, جاقسى ءتۇسىندىم, تۇيسىگىمە ءتۇيدىم. سىزدەر شىن كوڭىلدەرىڭمەن, قازاقى داستۇرمەن سىي-سياپات جاساپ جاتىرسىزدار. ۇلكەن راحمەت! ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ءداستۇرىمىزدى دامىتا بەرۋىمىز كەرەك», دەدى دە قوش ايتىسىپ, كولىگىنە ءمىنىپ, ءجۇرىپ كەتتى.
وزەكەڭمەن بىرگە بولعان ءساتتى, ول كىسىنىڭ سانالى دا ساپالى, تاربيەلىك ماڭىزى زور, كونەدەن سىر شەرتەتىن تاريحي اڭگىمەلەرىن ەسكە الىپ, كوپكە دەيىن كوڭىلىم مارقايىپ ءجۇردى. ودان كەيىن دە جاقسى سىيلاستىق. ول كىسىنىڭ قابىلداۋىندا بىرنەشە رەت بولدىم.
وزەكەڭنىڭ قىزمەتىنە قانباي قالدىق. وبلىستان كوپ وتپەي ول كىسىنى الىپ كەتتى. كوكىرەگىمىزدە وزەكەڭنىڭ ىستەگەن ءىسى, جاساعان ەڭبەگى, قالدىرعان ءىزى قالدى». مىنە, كوز كورگەن كاكىمجان اعانىڭ وزاعا تۋرالى ەستەلىگى وسىنداي.
كاكىمجان كاربوزوۆ تۋرالى بىرەر ءسوز. ول كىسى قوستاناي وبلىسىنىڭ, ارقالىق قالاسىنىڭ جانە جانگەلدى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ قۇرمەتتى ارداگەرى, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىنىڭ يەگەرى. وسىناۋ قۇرمەت قارياعا بوستان بوس كورسەتىلگەن جوق. كاكىمجان كاربوزوۆ وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا, اسىرەسە قيىردا جاتقان قازاق اۋىلدارى ءۇشىن كۇنكورىس قيىنداي باستاعان, جۇرت اتاقونىسىن ارتقا تاستاپ, كۇنكورىس قامىمەن قالاعا بەت تۇزەگەن, ورىستە مالى شۇرقىراپ, وشاقتا قازانى بۇرقىراپ جاتاتىن ەلدىڭ كولەڭكەسى عانا قالعان تۇستا تاباندى ەڭبەگى, پاراساتى ارقاسىندا تۋعان جەرىنە تۇتقا, ەلىنە ەس بولا ءبىلدى. سول كەزدە كاكىمجان اعا شالعايداعى شاعىن اۋىلىنىڭ شاڭىراعىن قايتا تىكتى, اعايىننىڭ اۋىلدا تۇراقتاپ قالۋىنا ىقپال ەتتى.
قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ك.كاربوزوۆ اۋىلدا قالىپ, ەلدىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ باعىتىنداعى ءىسىن «كولقامىس» اۋىلىندا مەكتەپ پەن مەدپۋنكت اشۋدان باستادى. اۋىلدىڭ كوركىن كەلتىرىپ, اعاش ەكتىرىپ, كوگالداندىردى. اۋىل ورتاسىنان مادەنيەت ءۇيى مەن كىتاپحانا سالدىردى. ەلدەگى مالدىڭ باسىن كوبەيتىپ, اۋىل حالقى سول مال ارقىلى ناپاقاسىن ايىرىپ, الەۋمەتتىك قيىن جاعدايدان امان-ەسەن ءوتتى.
قازىرگى تاڭدا كولقامىستا ءار ۇيدە ىستىق-سالقىن سۋ بار, دارەتحاناسى ىشىندە, بارلىق تۇرمىستىق جاعدايى جاسالعان, قالا تيپتەس اۋىلعا اينالدى. ناتيجەسىندە, حالىقتىڭ قالاعا كوشۋى توقتادى, كوشكەن ەل وسكەن ەلىنە قايتا شوعىرلانا باستادى. وسىلايشا, كاكىمجان اعانىڭ ارمانى ورىندالدى.
كەڭەستىك كەزەڭدە اعامىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنداعى ەڭبەگىن ءبىر ماقالامەن ايتىپ تاۋىسا المايمىز. اعامىز مال قىستاتۋ, مال ونىمدەرىن ءوندىرۋ, مەملەكەتكە ەت وتكىزۋ سالاسىندا بۇكىلوداقتىق سوتسياليستىك جارىستاردىڭ تۇراقتى جەڭىمپازى اتانىپ, ەسىمى بۇكىل كسرو-عا ءماشھۇر بولعان. ەل ىشىندە «اۋىل قايراتكەرى», ء«وڭىردىڭ التىن قازىعى» اتانعان ونىڭ ەتكەن ەڭبەگىن ەرلىك دەپ باعالاۋىمىز قاجەت.
باقىتجان بيىمبەت,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور