بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى راۆيل شىرداباەۆتىڭ ءومىر جولى ونەگەگە تولى. شالعايداعى اۋىلدان شىققان قاراپايىم قازاق بالاسى تالاي بەلەستى باعىندىردى. ءتۇرلى جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتى ابىرويمەن اتقاردى. وتاندىق مۇناي سالاسىن جاڭاشا دامىتتى. ديپلوماتيا سالاسىندا دا قولتاڭباسىن قالدىردى. پارلامەنت تورىندە ەلدىڭ ءسوزىن سويلەدى. عىلىم بيىگىنە كوتەرىلىپ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اتاندى. قىسقاسى, ايتۋلى تۇلعا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ىرگەسىن نىعايتۋعا سۇبەلى ۇلەس قوستى. ءبىز راۆيل تاجىعارا ۇلىمەن ءومىرى مەن ەڭبەك جولى, ەلىمىزدەگى مۇناي سالاسىنىڭ دامۋى مەن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ نىعايۋىنا ۇلەس قوسقان كەزەڭدەرگە توقتالىپ, اسەرلى اڭگىمە وربىتكەن ەدىك.
– ادامنىڭ ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا اتا-اناسى مەن وتباسىنان العان تاربيەسى ەرەكشە اسەر ەتەدى. ءسىز اتادان بالاعا جالعاسقان مۇنايشىلار اۋلەتىندە ءوستىڭىز. مۇنايشى بولۋىڭىزعا دا وسكەن ورتاڭىزدىڭ ىقپالى تيگەنى انىق. اڭگىمەنى وسىدان باستاساق؟
– شىنىندا دا, ومىرلىك جولىمدى, سونىڭ ىشىندە كاسىبي باعىتىمدى تاڭداۋىمدا وتباسىمنىڭ ءرولى وراسان زور بولدى. اتا-انامنىڭ تاربيەسى ماماندىقتى تاڭداۋعا عانا ەمەس, مىنەزىمدى, بولمىسىمدى قالىپتاستىردى. مۇنايشىلار اۋلەتىندە دۇنيەگە كەلدىم. اكەم تاجىعارانىڭ التى اعاسى بولعان. ولاردىڭ تورتەۋى اكەممەن بىرگە وتە ەرتە جاستان مۇناي كاسىپشىلىگىندە ەڭبەك ەتكەن. بۇل حح عاسىردىڭ باس كەزى بولاتىن. بەس اعايىندى جىگىت ەلىمىزدە ونەركاسىپتىك مۇناي ءوندىرۋ ءىسىن قولعا العان «نوبەل اعايىندىلارى» سەرىكتەستىگىندە جۇمىس ىستەپ, دوسسور كەن ورنىن العاش يگەرگە باستادى. ناقتىراق ايتقاندا, ولار ەلىمىزدە يندۋستريالاندىرۋ باستالعان تۇستا جاڭا كاسىپتى مەڭگەرگەن العاشقى قازاق مۇنايشىلارى. ياعني ەندى عانا قالىپتاسا باستاعان جۇمىسشى تابىنىڭ وكىلدەرى ەدى.
اكەم ۇنەمى داستارقان باسىندا مۇنايدىڭ ومىردەگى ماڭىزى تۋرالى ءجيى اڭگىمەلەيتىن. مەنىڭ بالا كەزىمدەگى ەڭ جارقىن ەستەلىكتەرىم – اكەمنىڭ مايداننان ورالۋى مەن زاۋىتتاعى ءوندىرىس تسەحتارى.
ون التى جاسىمدا دوسسورداعى اۆتوموبيل, تراكتور جانە مۇناي جابدىقتارىن جوندەيتىن زاۋىتقا سلەساردىڭ شاكىرتى بولىپ جۇمىسقا قابىلداندىم. كۇندىز جۇمىس ىستەپ, كەشكى مەكتەپتە وقىدىم. كەيىن دوسسور مۇناي تەحنيكۋمىنىڭ كەشكى بولىمىندە ءبىلىم الدىم. ي.م.گۋبكين اتىنداعى ماسكەۋ مۇناي-حيميا جانە گاز ونەركاسىبى ينستيتۋتىنا تۇسكەنگە دەيىن سلەسار رەتىندە بەس جىل ەڭبەك ءوتىلىم بولدى.
مەن – اكە-شەشەمنىڭ تۇڭعىشىمىن. كەيىن جولىمدى ىنىلەرىم مەن جيەندەرىم جالعادى. ودان سوڭ مۇناي سالاسىنا بالالارىمىز, نەمەرەلەرىمىز, شوبەرەلەرىمىز دە كەلدى. وسىلايشا, اكەم مەن ونىڭ باۋىرلارىنان باستاۋ العان شىرداباەۆتار مۇنايشى اۋلەتى پايدا بولدى. بۇل ەڭبەك ءداستۇرى بۇگىندە دە جالعاسىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا اۋلەتىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسىنداعى جيىنتىق ەڭبەك ءوتىلى 1200 جىلدان استى.
– ماسكەۋدەن جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ كەلگەننەن كەيىن بىردەن ماڭعىستاۋعا باردىڭىز با؟
– جوق. ەڭبەك جولىمدى باستاعان تۋعان زاۋىتىم – دوسسورعا ورالدىم. وندا تەحنيكالىق بولىمگە ينجەنەر-كونسترۋكتور بولىپ ورنالاستىم. كومسومولداعى قوعامدىق جولىم دا وسى جەردەن باستالدى. بۇل زاۋىت تەك ەڭبەك ورنى عانا ەمەس, ەكىنشى ءۇيىم بولدى. وسىندا كاسىبي تۇرعىدان دا, ازاماتتىق جانە قوعامدىق جاعىنان دا ءوسىپ, قالىپتاستىم. ءدال وسى دوسسوردا ماسكەۋدە تانىسقان ساۋلە ەكەۋمىزدىڭ كومسومولدىق جاڭاشا سيپاتتاعى تويىمىز ءوتتى.
ماڭعىستاۋعا بىرنەشە جىلدان كەيىن باردىق. ول كەزدە جاڭادان وزەن اۋدانى قۇرىلىپ, ورتالىعى – قالالىق تيپتەگى كەنت «نوۆىي ۋزەن» بولدى. مەنى سول جەردەگى كومسومول ۇيىمىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەتىپ سايلادى. جارتى ارالدا كومسومول قۇرىلىسى قىزۋ ءجۇرىپ جاتتى. جاڭا مۇناي كەن ورىندارى يگەرىلىپ, بۇكىل كەڭەس وداعىنان جاستار اعىلىپ كەلە باستادى.
60-جىلداردىڭ سوڭى مەن 70-جىلداردىڭ باسىندا ماڭعىستاۋدا قۋاتتى وندىرىستىك-ەنەرگەتيكالىق كەشەن قۇرۋ – باستى مىندەتتىڭ ءبىرى سانالدى. سول كەزەڭدە وتكىزىلگەن كومسومول كونفەرەنتسيالارى مەن بيۋرولارىندا, پلەنۋمداردا, جينالىستاردا ءوندىرىس پەن قۇرىلىس ماسەلەلەرى, ەڭبەك ءتارتىبى مەن كومسومولشىنىڭ بەينەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن. وسىلايشا, قىزمەت جولىندا كومسومول ساتىسىمەن ءوستىم. 1970 جىلى گۋرەۆ وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا سايلاندىم.
– كومسومولدان كەيىن ءسىز پارتيالىق قىزمەتكە باردىڭىز. ون جىل بويى گۋرەۆ قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولدىڭىز. ءسىزدىڭ باسشىلىعىڭىزبەن قازىرگى اتىراۋ قالاسى ايتارلىقتاي وزگەردى. شاھاردى ون جىل باسقارۋ قيىن بولعان جوق پا؟
– ول كەزدەگى گۋرەۆ – نەگىزىنەن ساز كىرپىشتەن سالىنعان ءبىر قاباتتى ۇيلەردەن تۇراتىن قالا ەدى. تەك ورتالىقتا عانا ەكى-ءۇش قاباتتى عيماراتتار كەزدەسەتىن. شاھارداعى ەڭ باستى كورنەكى ورىندار – التى ءجۇز ورىندىق وبلىستىق دراما تەاترى مەن جەتى قاباتتى قوناقۇي بولاتىن. ون جىل بويى قالانىڭ بارلىق ماسەلەسىن شەشۋگە تۋرا كەلەتىنىن مۇلدە ويلاعان جوقپىن.
جۇمىس وتە كوپ. اسىرەسە جاڭا كەن ورىندارى اشىلا باستاعاننان ءوڭىردىڭ مۇناي بايلىعىن يگەرۋ كۇشەيە ءتۇستى. تەڭىز كەن ورنىن يگەرۋ ماسەلەسى رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق پلەنۋمدار مەن پارتيا بيۋرولارىندا ءجيى كوتەرىلەتىن. ارينە, قالانى ون جىل باسقارۋ جەڭىل بولدى دەپ ايتا المايمىن. جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى, ءوز ىسىنە بەرىلگەن كاسىبي مامانداردىڭ كومانداسى قاجەت. ولار قىزمەتتىك مىندەتىن عانا ەمەس, ودان دا كوبىرەك ىستەۋگە دايىن بولۋعا ءتيىس. كەيبىر ارىپتەستەرىم مەنى تىم تالاپشىل بولدى دەپ ەسەپتەگەن شىعار. بىراق سول كەزدە دە, بۇگىن دە ۇستانىمىم وزگەرگەن جوق. ەگەر مەملەكەتتىك قىزمەتتى تاڭداساڭ, وندا حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى شىن جۇرەكتەن ءتۇسىنۋىڭ كەرەك.
– تەڭىز – دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءىرى مۇناي كەن ورىندارىنىڭ ءبىرى. سونداي-اق ول وتاندىق مۇناي-گاز سالاسىنىڭ تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە قايتا جاڭعىرعان ءرامىزى رەتىندە باعالانادى. ەندى وسى تەڭىزدەگى قىزمەتىڭىز تۋرالى ايتساڭىز؟
– تەڭىزگە العاش رەت 80-جىلداردىڭ سوڭىندا, ياعني «تەڭىزمۇنايگاز» وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ باسشىلىعىنا كەلگەن كەزدە باردىم. سول ساتتەن باستاپ ناعىز تاريحي وقيعالاردىڭ قاق ورتاسىندا ءجۇردىم. الەمدەگى ەڭ اۋقىمدى كەن ورىندارىنىڭ ءبىرى – تەڭىز مۇناي-گاز كەشەنىنىڭ ىرگەتاسى قالاندى. ءبىز بولاشاق كتل-ءدىڭ (كەشەندى تەحنولوگيالىق جەلى) نەگىزىن قالاپ, ۆاحتالىق جۇمىسشىلار قالاشىعىنىڭ العاشقى قازىعىن قاقتىق. بۇل جەردە كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن 12 مىڭ ادام جۇمىس ىستەي باستادى. تەڭىزگە شەتەلدىك الىپ مۇناي كومپانيالارىنىڭ نازارى اۋدى. ولاردىڭ اراسىندا 1989 جىلى كەن ورنىنا كەلگەن «شەۆرون» كورپوراتسياسى دا بار ەدى.
كەيىنىرەك جاڭاوزەندەگى قايعىلى وقيعاعا بايلانىستى ەل باسشىلىعى ماعان قالالىق پارتيا كوميتەتىن باسقارۋدى تاپسىرىپ, شاھارداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدى قالپىنا كەلتىرۋ مىندەتىن جۇكتەدى. وسىلايشا قايتادان اتقارۋشى بيلىككە ورالىپ, تەڭىزدەن كەتۋگە ءماجبۇر بولدىم.
تەڭىزبەن تاعدىر مەنى ەكىنشى رەت 1993 جىلى قايتا تابىستىردى. وندا اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەنمىن. سول ۋاقىتتا «شەۆرون» كورپوراتسياسىمەن تەڭىزدى بىرلەسىپ يگەرۋ جونىندەگى كەلىسسوز باستالدى. ال ءبىزدىڭ تاراپتان بۇل كەلىسسوزدەرگە باسشىلىق ەتۋ ماعان جۇكتەلدى. بۇل وڭاي بولعان جوق. كەيدە تىعىرىقتان شىعۋ مۇمكىن ەمەس سياقتى كورىنەتىن. ەل مۇددەسىن قورعاۋ وتە قيىن بولدى. اقىرى كوپتەن كۇتكەن كەلىسىمگە قول جەتكىزدىك. 1993 جىلدىڭ 6 ساۋىرىندە «تەڭىزشەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنىن قۇرۋ تۋرالى رەسمي كەلىسىمگە قول قويىلدى. پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن جاڭا كاسىپورىننىڭ قازاقستاندىق تاراپتان ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدىم. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن «تەڭىزشەۆرويل» كومپانياسى ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى سالىق تولەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.
– جاڭا ءسىز 1989 جىلعى جاڭاوزەن وقيعاسى تۋرالى ايتىپ قالدىڭىز. وسىعان توقتالاسىز با؟
– ءبارى جاپپاي تارتىپسىزدىكتەن باستالدى. كەيىن بۇل وقيعا ۇلتارالىق قاقتىعىسقا ۇلاستى. بىراق ارينە, مۇنداي قايعىلى جاعدايدىڭ تۇپكى سەبەبى – ەكونوميكالىق داعدارىس ەدى. بۇل جاعداي قالا تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا الەۋمەتتىك شيەلەنىس تۋعىزدى. وسىنداي ءبىر عانا ۇشقىن – حالىق نارازىلىعىنىڭ جالىنىن تۇتاتۋعا جەتكىلىكتى بولدى. 1989 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا جاڭاوزەندە توتەنشە جاعداي رەجىمى جاريالانىپ, شاھارعا اسكەر كىرگىزۋگە ءماجبۇر بولدىق. وقيعا تۋرالى ەستىگەن ساتتە مەن شەتتە قالا المادىم. ويتكەنى بۇل – تۋعان قالام. سوندىقتان ەل باسشىلىعىنان جاڭاوزەنگە بارىپ, قالالىق پارتيا كوميتەتىن باسقارىپ, جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ تاپسىرماسى تۇسكەندە, ەش ويلانباستان جولعا شىقتىم.
قىزمەتكە كىرىسكەننەن كەيىن ارىپتەستەرىممەن بىرگە ءۇش اي بويى دەمالىسسىز, كۇن سايىن قالا مەن اۋىل تۇرعىندارىمەن كەزدەسىپ, ولاردىڭ شاعىمدارىن, وتىنىشتەرىن مۇقيات قاراستىردىق. ءار اداممەن جەكە جۇمىس ىستەي وتىرىپ, قالا كوشەلەرىنە بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتى قايتارا الدىق. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن توتەنشە جاعداي رەجىمى جويىلىپ, اسكەر شىعارىلدى. جاڭاوزەنگە قالىپتى ءومىر مەن قاۋىپسىزدىك قايتا ورالدى.
– كاسىبي مۇنايشى رەتىندە ەلىمىزدىڭ اۋقىمدى مۇناي جوبالارىنىڭ الداعى دامۋىن قالاي ەلەستەتەسىز. قازىرگى مۇناي سالاسىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز؟
– بيىل «تەڭىزشەۆرويل» كومپانياسى قىزمەتىنىڭ 32 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. ياعني تەڭىزدى يگەرۋ بويىنشا 40 جىلدىق كەلىسىمشارتتىڭ تورتتەن ءۇش بولىگى اياقتالدى. بۇل – وراسان مول تاجىريبە, ونى تەرەڭ زەرتتەپ, ءتيىستى قورىتىندىلار شىعارۋ قاجەت. سەبەبى جوبانىڭ كەيىنگى ون جىلدىعى مۇمكىندىگىنشە ءتيىمدى اياقتالىپ, كەلەسى كەلىسىمشارت ءۇشىن سەنىمدى نەگىز قالانۋعا ءتيىس. بۇل جاڭا قۇجات بۇرىنعى كەزەڭدەگى بارلىق ساباقتى, وزىق تاجىريبەلەردى قامتۋى كەرەك.
ەلىمىزدىڭ مۇناي سالاسىنداعى ەكىنشى كوشباسشى جوبا – سولتۇستىك كاسپي جوباسى. الىپ قاشاعان كەن ورنى – قازاقستاننىڭ ۇلكەن الەۋەتىن تانىتاتىن نىسان. بىراق بۇل جوبا مۇناي سالاسىنا اۋقىمدى تەحنولوگيالىق مىندەتتەر مەن كۇردەلى ماسەلەلەردى دە قاتار جۇكتەيدى. بۇل تەڭىزدەگى كەشەندى جوبا جۇزەگە اسا باستاعاننان-اق تالاي قيىندىقتى باستان وتكەردى. بۇگىنگى مۇناي نارىعىنىڭ قۇبىلمالى سيپاتى مۇناي جوبالارىن باسقارۋدا يكەمدى تاسىلدەردى قاجەت ەتەدى. ياعني ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پەن ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى ەسكەرە وتىرىپ, جەدەل ءارى دۇرىس تەحنولوگيالىق شەشىم قابىلداي ءبىلۋ اسا ماڭىزدى. ەندىگى جەردە بىزگە كۇش-جىگەردى بىرىكتىرىپ, مۇناي جوبالارى اراسىنداعى سەرىكتەستىك پەن ىنتىماقتاستىقتى بارلىق دەڭگەيدە كۇشەيتۋ قاجەت.
– جالپى, وتاندىق مۇناي-گاز سالاسىنىڭ بولاشاعى قانداي بولادى؟ اڭگىمەمىزدى وسى تاراپتاعى ويىڭىزبەن تۇيىندەسەك؟
– كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى بەلسەندى قارقىن الدى. ەلىمىز بۇل ۇدەرىسكە سىرتتان قاراپ تۇرعان جوق, كەرىسىنشە, جوعارى دەڭگەيدەگى تسيفرلىق قولجەتىمدىلىكتى كورسەتىپ وتىر. تسيفرلىق ترانسفورماتسيانىڭ اجىراماس بولىگى – جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن تەحنولوگيا. وسىنداي يننوۆاتسيالاردى عىلىمعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنا, سونىڭ ىشىندە مۇناي-گاز وندىرىسىنە ەنگىزۋ وتە ماڭىزدى. ويتكەنى بۇل سالا ءالى دە ەل ەكونوميكاسىنىڭ ناقتى سەكتورىنداعى باستى تىرەكتەردىڭ ءبىرى.
الەمدەگى ءىرى مۇناي كومپانيالارى تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن قولدانا باستادى. گەولوگيالىق بارلاۋدان باستاپ, سوڭعى ءونىمدى وتكىزۋگە دەيىن. قازاقستانداعى مۇناي كومپانيالارىندا دا تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى الداعى جىلدارى كۇشەيە تۇسەتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى بۇل – باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ساقتاۋدىڭ باستى شارتى. وسىعان وراي, ەلىمىزدىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋى تۋرالى دا ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. بولجامدارعا سۇيەنسەك, 2050 جىلعا قاراي ورنىقتى دامۋ باعدارلامالارى اياسىنداعى وزگەرىستەر ەلىمىزدىڭ ءىجو-ءنى قوسىمشا 3%-عا ارتتىرىپ, 500 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
دەگەنمەن دە الداعى ونجىلدىقتاردا ەلىمىزدەگى مۇناي مەن گازدىڭ ماڭىزى وزەكتىلىگىن جويمايدى. ەگەر ءوندىرۋ كولەمى قازىرگى دەڭگەيدە ساقتالسا, مۇناي قورى شامامەن 45 جىلعا, ال گاز 70 جىلعا جەتەدى. ارينە, جاڭا مۇناي-گاز كەن ورىندارىن بارلاۋ مەن يگەرۋ جالعاسا بەرەدى, بۇل قور كولەمىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ بولجامىنا سايكەس, 2026 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكادا مۇناي ءوندىرۋ جىل سايىن 100 ميلليون توننادان اسادى. بۇل, اسىرەسە, تەڭىز كەن ورنىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «كەلەشەك كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ» ناتيجەسىندە مۇمكىن بولماق. مەنىڭشە, بۇل – جامان كورسەتكىش ەمەس. ەڭ باستىسى – وسى مۇمكىندىكتى دۇرىس پايدالانۋ. رەسۋرستاردى ۋاقىتپەن ۇتىمدى ءبولىپ, وزگە سالالاردى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرۋ قاجەت. ەلىمىزدە قوسىلعان قۇنى جوعارى دايىن ءونىم ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋ اسا ماڭىزدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»