حالىقتىڭ قارتايۋى زەينەتاقى جۇيەسىنە سالماق ءتۇسىرۋى مۇمكىن

بۇگىندە ەلىمىز ەكونوميكاعا, ەڭبەك نارىعىنا جانە زەينەتاقى جۇيەسىنە اسەر ەتەتىن تەرەڭ دەموگرافيالىق وزگەرىستەر كەزەڭىندە. بىلتىر كوپ ەلدەر سەكىلدى قازاقستاننىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە دە ايتارلىقتاي اسەرىن تيگىزەتىن حالىقتىڭ قارتايۋى مەن بالا تۋ كورسەتكىشى تومەندەۋىنىڭ جاھاندىق ءۇردىسى جالعاسىن تاپتى. اعىمداعى جىلدىڭ قاڭتارىنداعى جاعداي بويىنشا حالقىمىزدىڭ سانى 20,3 ملن-نان اسسا, ونىڭ ىشىندە 25 جاسقا دەيىن – 8,7 ملن ادام (42,8%), 25-تەن 65 جاسقا دەيىن 9,7 ملن ادام (48,0%), 65 جاستان اسقان 1,9 ملن ادام (9,2%) بار. بولجام بويىنشا حالىق سانى 2050 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 26,3 ملن ادامعا جەتەدى. بىراق بۇل وسىمدە قارتتاردىڭ ۇلەسى باسىم بولماق. بجزق مەن بۇۇ باعالاۋىنشا, عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي ءاربىر بەسىنشى قازاقستاندىق 60 جاستان اسادى. 2009 جىلى بۇل ۇلەس 9,7%, ال 2024 جىلى – 13,9% قۇراعانىن ەسكەرسەك, «دەموگرافيالىق كارىلىككە» قاراي تۇراقتى اياڭداپ كەلە جاتقانىمىز اڭعارىلادى.

بجزق ەسەبىندە كورسەتىلگەندەي, كۇتىلەتىن ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 2020-2021 جىلدارداعى پاندەميا كەزىندە تومەندەگەننەن كەيىنگى 2021 جىلعى 70,23-تەن 2024 جىلى 75,44 جاسقا دەيىن ارتقان. ماڭىزدى كورسەتكىشتىڭ تاعى ءبىرى – حالىق قۇرىلىمىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەتىن تۋدىڭ جيىنتىق كوەففيتسيەنتى (تجك). بۇل ءبىر ايەلدىڭ رەپرودۋكتيۆتى كەزەڭدە ورتاشا ەسەپپەن قانشا رەت بوساناتىنىن كورسەتەدى (ياعني شامامەن 15-50 جاس). بۇل كورسەتكىش 2021 جىلعى 3,32-دەن 2024 جىلى 2,80-گە دەيىن تومەندەگەن. بۇۇ بولجاۋىنشا قازاقستانداعى تۋ كوەففيتسيەنتى 2050 جىلعا قاراي ءبىر ايەلگە شاققاندا 2,42 بالاعا دەيىن ودان ءارى تومەندەۋى مۇمكىن. تۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ بىرتىندەپ تومەندەپ, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ ارتۋى جاعدايىندا ەڭبەك نارىعىنا ادامدار از ارالاسا باستايدى, زەينەتكەرلەر مەن ەڭبەككە قابىلەتتى حالىق اراسىنداعى تەڭگەرىمسىزدىك قالىپتاسادى.

سونىمەن قاتار UNFPA-نىڭ (بۇۇ-نىڭ حالىقتى قونىستاندىرۋ سالاسىنداعى قورى) قازاقستانداعى وكىلدىگى رەسپۋبليكامىزدىڭ حالىقتى قونىستاندىرۋ سالاسىنداعى جاعدايىن تالداۋ ەسەبىندە بىرتىندەپ 2050 جىلعا قاراي 1000 ادامعا شاققاندا 0 كوشى-قون سالدوسىنا قول جەتكىزىلەتىنىن بولجايدى, بۇل رەسپۋبليكانىڭ جۇمىس كۇشىنە دەگەن جوعارى سۇرانىسىنان, ەلەۋلى ەتنيكالىق ەميگراتسيا الەۋەتىنىڭ بىرتىندەپ سارقىلۋىنان, قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى ەلدەردەگى حالىقتىڭ جىلدام وسۋىنەن كورىنەتىن ەكونوميكالىق دامۋىمەن تۇسىندىرىلەدى. پاندەميادان كەيىن ەلىمىزگە كەلۋشىلەردىڭ جىل سايىنعى سانى سوڭعى ءۇش جىلدا 2,7 ەسەگە ءوستى, ال 2020 جىلدان بەرى كەتكەندەردىڭ سانى 2,3 ەسەگە ازايدى.

65 جاستان اسقان ادامداردىڭ سانىنا بولىنگەن ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى (25 جاستان 64 جاسقا دەيىن) ادامداردىڭ سانى رەتىندە ەسەپتەلەتىن الەۋەتتى قولداۋ كوەففيتسيەنتى ودان ارى تومەندەۋدە. ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى ادامداردىڭ (25-64 جاس) زەينەتكەرلەرگە (65+ جاس) اراقاتىناسى 2012 جىلعى 7,7-دەن 2024 جىلى 5,2-گە دەيىن تومەندەدى. بجزق-نىڭ دا, بۇۇ-نىڭ دا بولجامدارىنا سايكەس, قازاقستاندا الەۋەتتى قولداۋ كوەففيتسيەنتى 2050 جىلعا قاراي 3,4-كە دەيىن تومەندەيدى. بۇل دەگەنىمىز الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ مەن زەينەتاقى قورلارىنا جۇكتەمە ارتاتىنىن, ال ءبىر زەينەتكەرگە جۇمىس ىستەيتىندەر سانى تومەندەي بەرەتىنىن بىلدىرەدى.

ەسەپ اۆتورلارى قازىرگى كوپ دەڭگەيلى زەينەتاقى جۇيەسى جالپى اعىمداعى سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ بەرەتىنىن, بىراق ودان ءارى جاڭارتۋدى قاجەت ەتەتىنىن اتاپ كورسەتەدى. بۇل جاعدايدا ەلىمىزدە قولدانىلىپ جۇرگەن زەينەتاقى جۇيەسىنە ۇقساس, مەملەكەتتىك جانە جيناقتاۋشى قۇرامداۋىشتاردى قامتيتىن كوپدەڭگەيلى, ارالاس جۇيە نەعۇرلىم ءتيىمدى. مۇنداي ۇلگى لايىقتى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ماسەلەسىن ءتيىمدى شەشىپ, دامۋدىڭ دەموگرافيالىق جانە ەكونوميكالىق ۇردىستەرىنە نەعۇرلىم ءتوزىمدى بولىپ كەلەدى.

بىراق ەلدەگى 1998 جىلعا دەيىنگى ەڭبەك ءوتىلىن ەسكەرە وتىرىپ ەسەپتەلەتىن ىنتىماقتى زەينەتاقى بىرتىندەپ قىسقارىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرگەن ءجون. ال 10% مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى لايىقتى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان جيناقتاۋشى قۇرامداۋىشتى كۇشەيتۋ بويىنشا شارالار قابىلدانۋدا. سولاردىڭ ءبىرى – بىلتىردان باستاپ 1975 جىلى جانە ودان كەيىن تۋعان جۇمىسشىلاردىڭ پايداسىنا جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن (جمزج) كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋ. وسىلايشا, قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا ازاماتتاردى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ بويىنشا جاۋاپكەرشىلىك الەمدىك تاجىريبەدە قالىپتاسقانداي مەملەكەت, قىزمەتكەر جانە جۇمىس بەرۋشى اراسىندا بولىنگەن.