بەلگىلى قالامگەر, سونىڭ ىشىندە ءوزىن ءبىرىنشى كەزەكتە جۋرناليست دەپ سانايتىن وڭداسىن ەلۋبايدى تانىپ-بىلە باستاعانىما الپىس جىلعا جاقىنداپ قالىپتى-اۋ! ونىمەن حالقىمىزدىڭ ماڭدايىنا باسقان بىردەن-ءبىر ءبىلىم ورداسى – قازمۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە قاتارلاس وقىپ, اتالعان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ۆينوگرادوۆ (قازىرگى قاراساي) كوشەسىندەگى جاتاقحاناسىندا بىرگە تۇرعان ەدىك.
اركىم بىرگە وقىعان تۇرعىلاس كۋرستاستارىن ۇمىتپاي, سولاردىڭ ىشىنەن كەيىندە جارقىراپ شىعىپ, ەل اۋزىنا ىلىككەندەرىن ماقتان تۇتىپ جاتاتىندىعى زاڭدىلىق. بۇلاردىڭ بەس جىل بىرگە وقىعان قىز-جىگىتتەردەن دە ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باسىلىمداردىڭ تىزگىنىن ۇستاعان كاسىپقوي جۋرناليستەر دە, بىلىكتى عالىمدار مەن اتاعىنان ات ۇركەتىن اقىن-جازۋشىلار دا كوپتەپ شىقتى. ولار كوپەن امىربەك, مارات قابانباي, باقىتجان مايتانوۆ, ماقۇلبەك رىسداۋلەت, ەرلى-زايىپتى قايىربەك اسانوۆ پەن كۇلاش احمەتوۆا, كاكەن قامزين, ءورىس ياشۇكىرقىزى, بەيسەنباي سۇلەيمەنوۆ, سۆەتلانا بۋراتاي بولىپ جالعاسا بەرەدى.
جوعارىدا اتتارى اتالعان كۋرستاستارى سەكىلدى وڭداسىن دا – قىرداعى اۋىل بالاسى. ياعني ول 1950 جىلدىڭ مامىراجاي مامىر ايىندا ەلىمىزدىڭ شىعىس وڭىرىندەگى جەرى كوركەم, حالقى قازاقى زايسان اۋدانىنداعى سارىجىرا اۋىلىندا ومىرگە كەلەدى. بىراق باسقا كۋرستاستارىنان وزگەشەلىگى سول, قازاق مەكتەبىن وسكەمەن سىندى سول تۇستا ۇلتتىق سيپاتى مەيلىنشە باسقا كەيىپتەگى شاھاردا وقىپ بىتىرەدى. جامبىل اتىنداعى بىردەن-ءبىر قازاق مەكتەپ-ينتەرناتىندا وقۋى وعان پايدالى بولماسا زيانعا شىقپاعان. دەمەك قالادا وقىعاندىعىنىڭ ارقاسىندا اۋىل بالاسىنا ءتان بۇيىعىلىقتان ادا, تىك ءجۇرىپ, تۋرا سويلەيتىن, جان سارايى بۇكپەسىز بوزبالا بولىپ قالىپتاستى.
وڭداسىن ءبىر جاقسىسى كەيبىرەۋلەر سەكىلدى ەكى ءتىلدى ارالاستىرىپ شۇلدىرلەپ كەتكەن جوق. وسى تۇرعىدان العاندا ول ءوزىن اتالعان مەكتەپتەگى قازاق ادەبيەتى مەن ءتىلىنىڭ مۇعالىمى ع.الىمباەۆاعا قارىزدارمىن دەپ بىلەدى. ال بۇل كىسى پەداگوگيكا سالاسىنداعى وزىندىك ىزدەنىسىمەن ەسىمى ەل كولەمىنە تانىلعان ۇستاز بولاتىن. ايتپاقشى, وڭداسىننىڭ اسقارالى الپىس جىلدىعى سول اياۋلى ۇستازدارىنىڭ ۇيعارىمىمەن وسى ءبىلىم ۇياسىندا دا اتالىپ ءوتتى. ال ونىڭ دا سەبەبى جوق ەمەس. ياعني مۇنىڭ العاشقى شىعارماشىلىق تالپىنىسى مەكتەپتە جۇرگەندە باستالىپ, ماقالا, اڭگىمەلەرى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باسىلىمداردا باسىلا باستاعان-دى.
كەيىن ول تالابى دا كادەگە جاراپ, مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, ءبىر جىل وبلىستىق «كوممۋنيزم تۋى» گازەتىندە كوررەكتور بولىپ قىزمەت اتقاردى. «از ۋاقىت بولسا دا, ول دا ءبىر ءومىر مەكتەبى بولدى», دەپ ەسكە الادى بۇگىندە. بۇدان كەيىن الماتىداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە كەلگەندە باسپاسوزدە جاريالانعان دۇنيەلەرى مەن وبلىستىق باسىلىمدا قىزمەت ەتكەندىگى نازارعا الىنعان. ال ونىڭ ارادا ونشاقتى جىلدان سوڭ الماتى جوعارى پارتيا مەكتەبىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن قىزىل ديپلوممەن اياقتاعانى, وبلىستىق گازەت پەن وبلىستىق راديودا جيىرما جىلداي قىزمەت اتقارعانى كەيىنگى اڭگىمە.
بۇدان كەيىن ول رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى قىزمەتىنە كەلگەن. ال ونىڭ الدىندا بۇل قىزمەتتى كەزىندە ۇزاق جىل وبلىستىق گازەتتىڭ رەداكتورى بولعان مۇقان ابۋعاليەۆ سىندى ۇستازى ابىرويمەن اتقارعان ەدى. سول سەبەپتەن دە وڭداسىن باس باسىلىمنىڭ تابالدىرىعىن العاشقىدا يمەنە اتتاعانى دا راس. ءبىر جاقسىسى, «ەگەمەننىڭ» سول كەزدەگى باس رەداكتورى شەرحان مۇرتازانىڭ ورىندى تالاپ, باعىت-باعدارىمەن تەز ارادا ەگەمەندىكتەردىڭ ساپىنان تابىلا بىلگەن. اسىرەسە سول شاقتاعى تۋعان جەرى زايسان اۋدانىنداعى ءزىلزالا كەزىندە جازعان جەدەل حابار, رەپورتاجدارى باسىلىم بەتىندە كۇندەلىكتى جاريالانىپ جاتتى.
وڭداسىن ەلۋباي ەل باسىلىمى «ەگەمەندە» شيرەك عاسىر ەڭبەك ەتكەن ەكەن. ونىڭ سونشا ۋاقىتتا ءبىرىنشى كەزەكتە ەلىمىزدىڭ شىعىس ءوڭىرىنىڭ شەجىرەسىن قالاممەن ورنەكتەگەنى, وسى وڭىردەگى مالشى, كەنشى, ءانشى-كۇيشى, ۇلاعاتتى ۇستاز بەن باسقا دا سان ءتۇرلى ماماندىق يەلەرىنىڭ بەينەسىن سومداعانى شىندىق. ال ەكىنشى كەزەكتە ەگەمەن ەل سپورتشىلارىنىڭ تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى تىنىس-تىرشىلىگىن تىنباي جازعانى گازەتتىڭ سان مىڭداعان وقىرمانىنىڭ ەسىندە بولار.
وڭداسىننىڭ سپورت تاقىرىبىنا كەلۋى كەزدەيسوق ەمەس-ءتى. ول تۋعان جەرى سارىجىراداعى باستاۋىش مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە پيماعا كونكي, شاڭعىنى ءىلىپ الىپ, ءوزى تۇستاس بالالارعا باس بولا ءجۇرىپ وسىنداعى موجىك, اقاتاي وزەندەرىنىڭ ۇستىندە جارىس ۇيىمداستىرۋدان شارشاپ, شالدىقپايتىن-دى. سوندا ءتىپتى سيىردىڭ قاتقان قيىن دوپ قىلىپ وزدەرىنشە حوككەي وينايتىندارىن قايتەرسىڭ! سول شاقتاردا ونىڭ ءتىپتى سىرىقپەن سەكىرىپ, جۇگىرۋدەن ءجۇز مەترلىك قىسقا جارىسقا قاتىسقانى تاعى بار.
«ەگەمەندە» ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ جەتى بىردەي وليمپيا ويىندارى مەن بەس الەم بىرىنشىلىگىنە, پاريج بەن سەۋلدە وتكەن فۋتبولدان الەم كۋبوگى دوداسىنا, باسقا دا ءدۇبىرلى جارىستارعا بارىپ, تاماشالاپ قانا قويماي, الىستاعى قۇرىلىقتاردان رەپورتاج, سۋرەتتەمەلەردى بۇرقىراتىپ جازۋى سول بالالىق ارماننىڭ باسقاشا سيپاتتا جۇزەگە اسۋى دەپ بىلەمىز. سونداي الەمدىك سايىستاردىڭ بىرىنە بارۋ ءۇشىن استىنداعى تەمىر تۇلپارىن ساتىپ جىبەرگەنى دە بار. جوعارىدا شاپشاڭدىق مۇنىڭ باستى قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى دەدىك. سونىڭ تاعى ءبىر دالەلىندەي, الگىندەي ءدۇبىرلى دودالاردان كەيىن ارادا بىرەر اي وتپەي جاتىپ ونىڭ جول ساپار حيكايالارى وقىرمان قولىنا كىتاپ بولىپ جەدەل جەتەتىن. بۇل تۇرعىدان العاندا ونى كەشەگى سپورت تاقىرىبىنىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ سىندى اتاعى جەر جارعان جۋرناليست-جازۋشىنىڭ نەسىپ ءجۇنىسباي, باقتيار تايجان, قىدىربەك رىسبەك سەكىلدى شاكىرتتەرىنىڭ قاتارىنان تابىلا بىلگەن ازامات دەسە جاراسادى.
شىندىعىندا سپورت تاقىرىبىنا جيىرمادان استام كىتاپ جازۋ – ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن جانكەشتى ەرلىك. ەندى سول كىتاپتاردىڭ اتاۋلارىنا ءۇڭىلىپ كورەلىكشى. «شىمىر كەلەر شىعىستىڭ ۇل-قىزدارى», «جانارىمدا – جاسىل قۇرلىق», «الامان – پاريج-سيدنەي: ساڭلاقتار سامعاۋى», «ەجەلگى ەللادا ەلىندە», «نا زەملە درەۆنەي ەللادى», «تۋرين تاعىلىمى», «ۋروكي تۋرينا», «الاشتى اسقاقتاتقان ازيادا», «زولوتايا ازيادا كازاحستانا», «جەڭىس جالاۋىن جەلبىرەتكەن جەتەۋ». مىنە, سول كىتاپ اتاۋلارىنىڭ ءوزى كوپ نارسەنى ايپاي-اق اڭعارتىپ تۇرعان جوق پا؟
ال كەيىنگى ءۇش-ءتورت جىلدا تۋعان ولكە, قازاق ەلىن سپورتتاعى ەلەۋلى جەتىستىكتەرىمەن تورتكۇل دۇنيەگە ايگىلەگەن جۇلدىزدى شاقتارىنا ارنالعان تورتتومدىق ءتۇرلى-ءتۇستى, اسەم بەزەندىرىلگەن فوتوالبوم جيناعى جارىق كوردى. «ايشىلىق الىسقا التى ساپار», ء«ومىردى سۋرەتپەن ورنەكتەپ», «الاشتى اسقاقتاتقان ازيادا – زولوتايا ازيادا كازاحستانا», لوندون وليمپياداسى تۋرالى شىعارعان «جەڭىس جالاۋىن جەلبىرەتكەن جەتەۋ», «الاتاۋدى دۇبىرلەتكەن 11 كۇن» اتتى فوتوالبوم كىتابى وقىرمانداردىڭ لايىقتى باعاسىنا يە بولدى. اۆتوردىڭ وسىدان ەكى جىل بۇرىن الماتىداعى «الاتاۋ» باسپاسىنان مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن 5 مىڭ دانامەن «دۇنيەنى دۇبىرلەتكەن جەتى دودا» اتتى فوتوالبوم كىتابى جارىق كوردى. سپورت تاقىرىبىنان باسقا كىتاپتارى دا جەتەرلىك. ونىڭ تۇسىرگەن فوتولارىنىڭ ءوزى 5 ميلليوننان استام. 300 ساعاتتىق بەينەسيۋجەتى مۇنىڭ سىرتىندا. سونىڭ ءبارى ونىڭ ءارحيۆىنىڭ تاريحي قۇندىلىعىن ايعاقتاسا كەرەك.
وڭداسىننىڭ بۇرىنعى, قازىرگى سپورت ساڭلاقتارىمەن جاقسى تانىس, جىلى قارىم-قاتىناستا بولعانىن دا بىلەمىز. ول ماسكەۋ وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆپەن جاقسى ارالاس-قۇرالاس بولدى. جاقسىلىق ەرتەرەكتە تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ تۇرعان ايتۋلى بالۋان بولات تۇرلىحانوۆتىڭ ءداستۇرلى ءتۋرنيرىنىڭ قۇرمەتتى قوناعى رەتىندە سەمەيگە ءجيى كەلىپ تۇراتىن-دى. سوندا وڭداسىننىڭ مەنى اتاقتى بالۋانمەن تانىستىرعانى بار. ال مەن بولسام جاقسىلىقتى ستۋدەنت كەزىنەن بىلەتىنمىن. بىراق ارادا شيرەك عاسىر ءوتىپ كەتكەن سوڭ, ونىڭ ەسىندە جوق شىعارمىن دەپ ۇندەمەگەنمىن. سويتسەم, جاقاڭ مەنى ۇمىتپاپتى. ءيا, جاقسىلىق جارىقتىق ومىردە مەيلىنشە قاراپايىم جان ەدى عوي.
2001 جىلى وڭداسىننىڭ سپورت تاقىرىبىنا جازىلعان بەس كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرىنە وليمپيادا چەمپيونى, جەلاياق قىزىمىز ولگا شيشيگينا ارنايى كەلگەن. سەبەبى ول مارە سىزىعىنان ءبىرىنشى بولىپ جۇگىرىپ وتكەندە ونى ءبىرىنشى بولىپ قۇتتىقتاعان وڭداسىن ەكەن. سوندا جۋرناليستەر تۇگىلى, سپورت باسشىلارىنىڭ ءوزى ولگاعا سونشا سەنىم ارتا قويماعان. مۇنى دا ارىپتەسىمىزدىڭ كورىپكەل ەلگەزەكتىگى دەپ بىلگەن ءجون.
وڭداسىن ەلۋباي – كوپجىلعى جۋرناليستىك ەڭبەگى لايىقتى باعاسىن الىپ كەلە جاتقان قالامگەر. سونىڭ ايعاعىنداي ول مەملەكەتتىك ماراپات – «قۇرمەت» وردەنىنىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى قۇرمەت گراموتاسىنىڭ, ونعا تارتا مەدالدىڭ يەگەرى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, وسكەمەن قالاسى مەن زايسان اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى سپورت قىزمەتكەرى. ءتۇرلى دارەجەدەگى گراموتالارى مەن مەرەكەلىك مەدالدارى جەتىپ-ارتىلادى.
ونىڭ ۇلگىلى وتباسىنىڭ وتاعاسى ەكەندىگىن دە ايتا كەتكەنىمىز ءجون. قۇداي قوسقان جارى ءجۇرسىن – ۇلاعاتتى ۇستاز. قىزدارى رايحان مەن اسەم – بىلىكتى مامان. وڭداسىن مەن ءجۇرسىن – بۇگىندە شوبەرە ءسۇيىپ وتىرعان باقىتتى اتا-اجە. ال حالقىمىزدا شوبەرەنىڭ قولىنان سۋ ىشكەن جان جۇماققا بارادى دەگەن ءسوز بار.
بۇعان الىپ-قوسارىمىز – وڭداسىن ارىپتەسىمىز قازىر دە شىعارماشىلىق ىزدەنىستە. جاقىندا عانا الماتىدان «كوزدەن كەتسە دە...»دەگەن ەستەلىك كىتابى جارىق كوردى. ول كىتاپتا قازاق ەلىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقان سپورت ساڭلاقتارى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ, سامات رامازانوۆ, ەكسترا كلاستى تورەشى ءتۇسىپحان سايحانوۆ, بوكستان وداق چەمپيونى اتانعان مارات ورمانبەتوۆ, 30 جاسىندا سامبو كۇرەسىنەن ماسكەۋ قالاسىنىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى اتانعان, الايدا نەبارى 30 جىل عۇمىر كەشكەن مارات يماشەۆ, تاعى باسقا اتاقتى سپورتشىلار, ءوڭىر دامۋىنىڭ وركەندەۋىنە ەرەكشە ۇلەس قوسقان, بۇل كۇندەرى ارامىزدا جوق ارداگەرلەر تۋرالى ءسوز بولادى. سونداي-اق ارىپتەسىمىزدىڭ «بۇل – كوشپەلىلەر وليمپياداسى» اتتى جاڭا فوتوالبوم كىتابى وليمپيا ويىندارى مەن الەم چەمپيوناتتارىندا, ەل بىرىنشىلىكتەرىندە توپ جارعاندارعا ارنالعان.
مەن كەيدە ازىلدەپ ون جىلدا ءبىر ولەڭ جازاتىنىم بار دەيمىن. بۇگىنگى كەيىپكەرىمنىڭ ەلۋجىلدىق مەرەيتويىندا «شىعىستا جىگىت بار ما وڭداسىنداي, قالامى قامبار باتىر جورعاسىنداي. بالزاكتاي بۇرقىراتىپ تەز جازاسىڭ, ءسوزىڭنىڭ سالماعى بار قورعاسىنداي», دەپ باستالاتىن جىردى جازعانىما شيرەك عاسىر وتكەن ەكەن. ءيا, شىن جۇرەكتەن شىققان سول سوزگە نە الىپ-قوسارسىڭ! جاساي بەر, جاسامپاز جۋرناليست باۋىرىم!
داۋلەت سەيسەن ۇلى,
جۋرناليست-جازۋشى, «ەگەمەننىڭ» ارداگەرى