ۇلتتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى

ەل اۋزىندا استانا قايدان باستالدى دەگەن ءسوز بار. سماعۇل ەڭبەكتەرىندە ومبى نە ورىنبور ەمەس, قازاق استاناسى اقمولا وڭىرىندە بولۋ كەرەك دەگەن ەكەن. بۇل ويىن قايراتكەر پۋب­ليتسيستيكاسىمەن قاتار «سارسەنبەك» رومانىندا دا قايتالاپتى. نەبارى 33-اق جىل جاساعان قايراتكەر ورىستاردا پۋگاچەۆ قالاي دارىپتەلسە, كەنەسارى حان دا سولاي ايگىلەنۋگە ءتيىس دەگەن پىكىر ايتقان. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا استاناعا سۇيەگىنىڭ ك ۇلى اكەلىنىپ, وسىنداعى كەنەسارى حاننىڭ ساربازدارى جەرلەنگەن قاراوتكەل قورىمىنا قويىلعانى ەلوردا قايدان باستالدى دەگەن ءسوزىمىزدىڭ جاۋابىنا جاراپ تۇرعان شىعار. ءيا, سماعۇلدار استانالى ەل بولۋدىڭ نەگىزىن قالاپ كەتكەنىنە ەشكىم تالاس تۋدىرا المايدى. كونفەرەنتسيانى تۇلعانىڭ سۇيەك-ك ۇلىن رەسەيدەن اكەلگەن توپتى باسقارعان سماعۇلتانۋشى, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. پرەزيدەنتتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن كەڭەسشىسى, اكادەميك باۋىرجان وماروۆ وقىپ بەردى. «سماعۇل سادۋاقاس ۇلى – حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى. ول كۇردەلى كەزەڭدە ماڭىزدى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقارىپ, كوپ­تەگەن يگى باستاماعا ۇيىتقى بولدى.

تاعدىرلى تۇلعا ءتول رۋحانياتىمىزدى وركەندەتۋگە زور ەڭبەك ءسىڭىردى. تۇڭعىش قازاق دراما تەاترىنىڭ اشىلۋىنا, قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ ىرگەلى وقۋ ورنىنا اينالۋىنا ىقپال ەتتى. بۇگىنگى «Egemen Qazaqstan», «اقيقات» سىندى بىرقاتار تاريحي باسىلىمنىڭ باستاۋىندا تۇردى, قازاق ءباسپاسوزىن دامىتۋعا بەلسەنە اتسالىستى.

حالقىمىز سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ەسىمىن ەشقاشان ۇمىتپايدى. ونىڭ ونەگەلى ءومىرى – وسكەلەڭ ۇرپاققا ءاردايىم ۇلگى. بۇگىنگى القالى جيىندا اردا ازاماتتىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگىنە جانە شىعارماشىلىعىنا قاتىستى تىڭ ويلار مەن سالماقتى پىكىرلەر ايتىلادى دەپ سەنەمىن. كونفەرەنتسيا جۇمىسى تابىستى بولسىن» دەلىنگەن وندا. بۇعان قوسا, سالالىق مينيسترلىكتەر مەن وبلىس باسشىلارى, سونىڭ ىشىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى عاۋەز نۇرمۇحامبەتوۆ قۇتتىقتاۋ حاتىن جولداپتى.

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگى, «قاھارماندار» قوعامدىق قورى, «اۋىل» پارتياسى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اقجار اۋدانى اكىمدىگى ۇيىمداستىرعان «1925 جىل: ۇلت مۇراتى شىڭداعان قايراتكەرلىك» اتتى كونفەرەنتسيادا بايان­داماشىلار تۇلعانى ءار قىرىنان تانىتتى. «اۋىل» پارتيا­سى توراعاسىنىڭ قۇتتىقتاۋىن ورىنباسارى, ءماجىلىس دەپۋتاتى ەربولات ساۋرىقوۆ وقىپ, لەبىزىن ءبىلدىردى. وندا «سادۋاقاس ۇلى جاس قازاق مەملەكەتىنىڭ شەكاراسىن شەگەندەپ, جەردىڭ تۇتاس­تىعى ءۇشىن كۇرەستى. سىبىررەۆكوم قاراماعىنداعى سەمەي, اقمولا گۋبەرنيا­سى اۋماقتارىن قازاقستانعا قايتارۋعا ىقپال ەتكەنى, اگرارلىق ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ تەوريا­­­لىق, پراكتيكالىق جولدارىن ۇسىنىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مەن كووپەراتيۆ قۇرۋ تۋرالى ەڭبەكتەرى ءالى كۇنگە ماڭىزىن جويماعانى» ايتىلدى.

«اق جول» پارتياسى اتىنان سويلەگەن بەلگىلى اقىن, ءماجىلىس دەپۋتاتى قازىبەك يسا: «سماعۇل «ەڭبەكشى قازاقستانعا» رەداكتور بولا سالىسىمەن ماقالا جازىپ, 90 پايىز قازاقتار تۇراتىن ۇيەز مەكە­مە­سىنىڭ قۇجاتتارى ورىس تىلىندە ءجۇرۋى قانداي پرينتسيپكە ساي كەلەدى؟ مالىن ساتۋعا اۋىلدان كەلگەن قازاقتىڭ راسپيسكاسىن ميليتسيا تۇسىنبەيدى دە, ورىسشا تالاپ ەتەدى. ۇساق نارسە بولىپ كورىنگەنىمەن, قازاقتىڭ جۇرەگىندە ۇلتىن كەمىتۋ پايدا بولادى. ۇلتىمنىڭ ءار ءىسى وسال, ورىنسىز ەكەن دەپ ويلايدى ءارى جاسقانشاقتاي باس­تايدى. مىنە, كوردىڭىزدەر مە, ۇلتتىق پسيحولوگيا جاعىنان قالاي تەرەڭ تالداپ جازىپ وتىر. «اۋىلدان كەلگەن قارا قازاق قالاداعى شارۋاسىن قازاق تىلىندە تالاپ ەتىپ, تىندىرىپ كەتۋى كەرەك. ول ءۇشىن كەز كەلگەن مەكەمەدەگى شەنەۋنىك قازاقشا ءتۇسىنىپ, جاۋاپ بەرۋى كەرەك. ال بىزدىكىلەر ولاي ەتىپ وتىر ما, جوق», دەيدى. مۇنى سماعۇل تاريحي «ەڭبەكشى قازاق», قازىرگى «Egemen qazaqstan»-دا 1925 جىلى, ءجۇز جىل بۇرىن جازعان», دەدى دەپۋتات.

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, اكادەميك زيابەك قابىلدينوۆ «سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىس جانە تاريحتانۋ تۋرالى ۇستانىمى» اتتى جان-جاقتى بايانداما جاسادى. «كەڭەس وداعى قاي باعىتپەن كەتىپ بارادى, ءبارىن سالىس­تىرمالى تۇردە ستراتەگيالىق باعىتتا ويلاپ, جوسپارلاپ, رەسپۋبليكامىز قاي باعىتتا, قالاي دامۋى كەرەگى جونىندە ويلارىن ءبىلدىرىپ وتىرعان. سماعۇل ءوندىرىستى دامىتۋ كەرەك, وعان قازاقستاننىڭ بارلىق نەگىزى بارىن العا تارتتى. وعان شيكىزات تا بار, جۇمىس كۇشى دە بار. جەر قويناۋىندا جاتقان بايلىق تا بار. سونىڭ ءبارىن دۇرىس پايدالانۋ كەرەك. قازاقستاندا زاۋىت, فاب­ريكالار اشۋ كەرەك دەگەن يدەيانى تۋ ەتتى جانە سول ويىنان اينىماي ءوتتى», دەدى. 

«سماعۇل بيلىكتە ءجۇرىپ بول­شەۆيكتەردىڭ وزبىرلىعىنا قارسى كۇرەس­تىڭ سيمۆولىنا اينالدى. قوستاناي, پاۆلودار, تاعى باسقا جەرلەردە ەسىمى ۇلتتىق كوشباسشى رەتىندە اتالدى. بەلگىلى تاريحشى تالاس وماربەكوۆ «1929–1931 جىلدارداعى حالىق كوتەرىلىستەرى» كىتابىندا قازاقتاردىڭ «وڭىردەن گولو­ششە­كيندى الىپ تاستاپ, سادۋاقاس ۇلىن اكەلۋ كەرەك, قازاقستاندى سول باسقاراتىن بولادى» دەگەنىن العا تارتتى», دەدى «قاھارماندار» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى, عالىم-زاڭگەر, قوعام قايراتكەرى سابىر قاسىموۆ. پروفەسسوردىڭ «س.سادۋاقاس ۇلى ازاماتتىق ەرلىگى جانە تۇلعا تاعىلىمى» اتتى بايانداماسى كەڭەستىك بيلىك پەن سادۋاقاس ۇلىنىڭ اراسىنداعى تارتىستى كەڭ تىنىستا قاراستىرا الدى.

ءماجىلىس دەپۋتاتى, تاريح عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەركىن ءابىل «كەڭەستىك قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسى: 1925–1936 جىلدار» تاقىرى­بىن­دا بايانداما جاسادى.  عالىم اۆتونوميالىق تاۋەلسىزدىك ىزدەنىستەرى مەن تاجىريبەسىنە توقتالدى.

سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ سۇيەگىن ەلگە اكەلگەندە ديحان قامزابەك ۇلى باستاعان توپتىڭ ىشىندە  ۇنەمى ءبىر ەگدە كىسى جۇرگەنىن فوتولاردان ءجيى كورۋگە بولادى. ارىستىڭ اتالاسى قاپار اقساقالدىڭ بالاسى, «اۋىل» پارتياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قايرات ايتۋعانوۆ: «مەن س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ جاقىن تۋىسى­مىن», دەپ باستادى ءسوزىن. ول ەكونوميكا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قوسقان ۇلەسى توڭىرەگىندە بايانداما جاسادى. قازاقستان ازاتتىعىن اڭساعان تۇلعانىڭ اگرارلىق سالادا, كووپەراتسيا تاقىرىبىندا جازعان­دارى ءالى كۇنگە ماڭىزىن جويماعان.

گولوششەكيننىڭ «كىشى قازان» توڭكەرىسى يدەياسىنىڭ شيكىلىگىن بىردەن بايقاپ, زاماننىڭ الدى-ارتىن پايىمداعان تۇلعانىڭ كورەگەندىگى تاڭعالدىرادى. 1926 جىلى كازكرايكومنىڭ ءىى پلەنۋمىندا گولوششەكيننىڭ وسى تەورياسىماعىنا سماعۇل ولتىرە سوققى بەرەدى. بۇل سوزىندە سادۋاقاس ۇلى ەكى ۇلى جاڭالىق اشتى. ءبىرىنشى, قازاق دالاسىنا ازاماتتىق سوعىس ەمەس, ازاماتتىق كەلىسىم كەرەك دەدى. بەيبىتشىلىككە, ازاماتتىق كەلىسىمگە كوشىپ, شارۋاشىلىقتى باسقارىپ, ەكونوميكانى كوتەرۋ كەرەگىن ءجون كوردى. ەكىنشى ايتقانى, «كىشى قازاننىڭ» جولىمەن جۇرسەك, ب ۇلىككە ۇرىنامىز, شارۋاشىلىقتان ايىرىلىپ قالامىز دەدى. ونىڭ ايتقان وسى ەكى بولجامى ءدال كەلدى. 1929 جىلدان قازاق دالاسىندا كوتەرىلىستەر باستالدى. باتپاققارا, سوزاق, مويىنقۇم, تاعىسىن تاعى. شارۋاشىلىقتان ايىرىلامىز دەگەنى دە انىق كورىندى. كوتەرىلىستەن ادامدار قىرىلدى, مال باسى ازايدى, كەيىن ۇلى قىرعىن, اشتىق ورىن الدى», دەدى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, اكادەميك حانگەلدى ءابجانوۆ.

الاشتانۋشى عالىم تۇرسىن جۇرتباي ءسابيت مۇقانوۆتىڭ جارى ءماريامنىڭ سماعۇل اقتىق ساپارىنان جازعان ەستەلىگىنەن اڭگىمە ءوربىتتى. 20-جىلداردىڭ باسىندا قايراتكەر قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعىن جانقيارلىقپەن ساقتاپ قالعان. سادۋاقاس ۇلى مەن ەجوۆ اراسىندا تەكەتىرەس سوندا تۇتانادى. 1922 جىلعا دەيىن سەمەي گۋبەرنياسى سىبىررەۆكوم قۇرامىندا بولدى. وسى جىلدىڭ مامىرىندا سماعۇل بارىپ, سىبىررەۆكومىن تاراتىپ, سەمەيگۋبكومىن اشىپ, ءوزى توراعا بولىپ ءۇش اي وتىرادى. ەجوۆتى سوندا جۇمىستان شىعارىپ جىبەرەدى, ونى كەكتەندىرەدى. تۇرسىن جۇرتباي وسى اڭگىمەنى تارقاتا كەلە, ەجوۆ كرەمل اۋرۋ­حاناسىندا سماعۇلعا قاستاندىق جاساۋى ابدەن مۇمكىن دەپ ءتۇيدى.

سونداي-اق عىلىمي جيىندا م.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ قازاقستان فيليالىنىڭ پروفەسسورى, ەكونوميست ومىرزاق سۇلتانوۆ, سقو كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى ەرىك نۇراقاەۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, بەيىمبەتتانۋشى سەرىكقالي بايمەنشە ءسوز سويلەپ, ءماندى ويلارىن ورتاعا سالدى.

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىك نەگيموۆ سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ «سارسەنبەك» رومانىن جان-جاقتى تالداسا, «الاش» مادەنيەت جانە رۋحاني دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, PhD سۇلتانحان ءجۇسىپ سماعۇلدىڭ جارى ەليزاۆەتانىڭ تاعدىرى تۋرالى بايان­دادى.

كورنەكتى قايراتكەردىڭ مەرەيتويى­نا تۋعان جەرىنەن دەلەگاتسيانى باس­­تاپ كەلگەن اقجار اۋدانىنىڭ اكىمى رۇستەم ەلۋباەۆ تاڭنان كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار الدىندا جەرلەستەرىنىڭ سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ سۇيەك-ك ۇلى جەرلەنگەن قاراوتكەل قورى­مىنا بارىپ, زيا­رات ەتكەنىن حابارلادى. سونداي-اق ءدال وسى كۇنى ازاتتىق جولىندا قۇربان بولعان س.سادۋاقاس ۇلى باستاعان تۇلعالاردىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتاپ, اس بەرگەن اقجارلىقتار  ماسكەۋدە س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ سۇيەك-ك ۇلى 77 جىل ساقتالعان گرانيت قوبديشانى ارنايى راسىممەن ۇلتتىق مۋزەيگە تاپسىردى. قايراتكەر اتىنداعى ەلوردالىق №78 مەكتەپ ۇجىمىمەن كەزدەسىپ, وقۋ ورنىنىڭ 10 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاپ, جەرلەستەرى اتىنان كادەسىي تارتۋ ەتتى.