ساياسي قايراتكەر, ادەبيەتشى, اعارتۋشى سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ دۇنيەتانىمى مەن پاراساتى ونىڭ اتقارعان قىزمەتى مەن جازعان ەڭبەكتەرىندە تۇنىپ تۇر. ەندى الدىمىزداعى مىندەت – ونى ۇرپاققا تاعىلىمدى ەتۋ.
ەڭ ءبىرىنشى, س.سادۋاقاس ۇلى – ساياسي قايراتكەر. بۇل باعىتتا ول بولشەۆيكتىك ساياسي پلاتفورمادا ءجۇرىپ-اق جاڭا ەلشىلدىك, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مادەني ىزدەنىستەردى, جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىنىن دالەلدەي الدى. سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ساياسي تۇلعا, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دەڭگەيىندەگى ەڭبەگىن الەمدىك ساياسي رەفورماتورلارمەن پاراللەل جۇرگىزىپ قاراۋعا بولادى.
مىسالى, س.سادۋاقاس ۇلى «قازاق كووپەراتسياسى, شارۋاشىلىعى قانداي بولۋ قاجەت؟» دەگەن سۇراققا تۇشىمدى جاۋاپ قايىرادى. قالامگەر تۇستاستارى قولدانعان «كوشپەلى ءومىر – مالشىلىق – ەگىنشىلىك – كاپيتاليزم – سوتسياليزم» دەگەن قاساڭ سحەمانى سىناپ, قازاقتا مال شارۋاشىلىعىن وڭتۇستىك امەريكا, اۋستراليا, دانيا ەلدەرىندەگىدەي وندىرىستىك جولعا قويۋعا مۇمكىندىك بارىن دالەلدەيدى. كووپەراتسيا ماسەلەسىن ايتقاندا, ونى سول شاقتا جۇرگىزىپ وتىرعان قازاق بولىمدەرىنىڭ (كيروتدەل) شاراسىزدىعىن, بۇل ءىستى جۇزەگە اسىراتىن ارنايى اپپارات بولمايىنشا, شارۋا قوجىراي بەرەتىنىن تىلگە تيەك ەتەدى. سماعۇل كووپەراتسيا ۇيىمدارىن قۇرۋدا قازاقتىڭ ءار ولكەسىنىڭ تالاپ-تىلەگىن, نەگىزگى كاسىبىن, كوشى-قون رەتىن ەسكەرۋدى ۇسىنىپ, سونى ورىنداۋ كەزىندە باسشىلىققا الاتىن سەگىز جادنامانى كورسەتەدى.
اۆتونوميا بولىپ جاتقان حالىق تۇرمىسىن تۇزەۋگە قاتىستى پايىمى دا ناقتى ءارى جۇيەلى. سماعۇل قازاق تۇرمىسى قۇلدىراۋىنىڭ وبەكتيۆتى سەبەپتەرىن كورسەتىپ, ونى تۇزەۋ جونىندەگى ويلارىن ورتاعا سالادى. قايراتكەردىڭ پىكىرىنشە, العاش شارۋانى وڭداۋ قاجەت. ول ءۇشىن شيكىزاتتى سىرتقا شىعارماي, قازاق جەرىندە وڭدەگەن ابزال. بۇل ماقساتقا تەزىرەك فابريك-زاۋىت, شويىن جول سالىپ قانا جەتۋگە بولادى. ەكىنشىدەن, وقۋدى دۇرىس جولعا قويمايىنشا شارۋا جاقسارمايدى. «وقۋسىز ادام ۋىقسىز تىگىلگەن ءۇي سەكىلدى», – دەيدى ول. اۆتوردىڭ پايىمىنشا: قازاق ۇلتى تۇگەل ەڭسەسىن كوتەرمەسە, وندا ونىڭ تەڭدىككە جەتپەگەنى. بۇل ويىن ول: «قازاقتىڭ تەڭدىگى بەس-التى جىگىتتىڭ تورە بولعانىمەن تابىلمايدى, جۇرتتىڭ تىرشىلىگىن كوركەيتەتىن جۇمىستارمەن تابىلادى» دەپ تۇجىرىمدايدى.
سماعۇل شارۋاشىلىقتىڭ ءارتۇرلى سالالارى تۋرالى ماقالا-زەرتتەۋلەر دە جازىپ, ورەلى پىكىر ايتتى. «ترۋدوۆايا سيبير» جۋرنالىنا جاريالاعان, كەڭەس تۇسىنداعى باسپاسوزگە قازاق, ورىس تىلىندە جازعان جۇزدەگەن ماقالالارى وسىنى ايعاقتايدى. «كووپەراتسيا ءھام قازاق شارۋاسى» اتتى ارنايى ەڭبەك ازىرلەۋى, ءتىپتى كووپەراتسيانى ناسيحاتتاپ كوركەم تۋىندى شىعارۋى قايراتكەردىڭ شارۋاشىلىق ءىسىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسىن كورسەتەدى. 1920 جىلى ول «جۇمىسكەر قارا حالىقتىڭ ۇيىم دۇكەندەرىنىڭ ەرەجەسى» اتتى كولەمدى قۇجات جازدى. 1923 جىلى قازاق جەرىن اۋدانداۋ ءىسىن باسقارۋدى وكىمەت س.سادۋاقاس ۇلىنا مامان رەتىندە ارنايى تاپسىردى. سول جىلدارى جازعان «وسنوۆنىە پروبلەمى, ۆوزنيكشيە پري رايونيروۆاني كيرگيزي», «يتوگي پرودەلاننوي رابوتى ۆ وبلاستي زەمەلنوي پوليتيكي», «ورتا ازيا ومىرىندەگى جاڭا ءداۋىر», ت.ب. ەڭبەكتەرى, بىرىنشىدەن, سماعۇلدى ءوز زامانىنا ساي ساۋاتتى, سىندارلى ەكونوميست ەكەنىن دە كورسەتتى.
ەكىنشىدەن, سماعۇلدى كوركەمسوزدىڭ بىلگىرى, ادەبيەتشى رەتىندە وي تولعاۋى مەن قاعيداتتى پىكىرى دە ايرىقشا. ول حح عاسىردىڭ باس شيرەگىندەگى ويانۋ مەن ءتۇرلى قايشىلىقتىڭ ءبارىن سۋرەتتەپ تە, سيپاتتاپ تا كەتتى.
توڭكەرىس زامانىنداعى ەلدىڭ حال-احۋالى «ورتەڭ» اڭگىمەسىندە ادەمى بەينەلەنگەن. بۇل – جاڭارۋ ويى, العا كوز تىگۋ پايىمى دەسەك بولادى.
توڭكەرىستىڭ قاتىگەزدىگى, تۇرپايلىلىعى اڭگىمەدە تومەندەگىشە پارىقتالىپتى: ء«ورت شالماعان جەر قالمادى. بۇرىنعىنىڭ ءبارى كۇيدى. ءبارى جانىپ كەتتى. ىشىندەگى بيتتەرىمەن ەسكى كۇپى دە كەتتى. قارايىپ تۇرعان جىرتىق كيىز ءۇي دە كەتتى...».
جازۋشى «ەسكى كۇپى» مەن «جىرتىق كيىز ءۇيدىڭ» ورتەنگەنىنە ەمەس, ءبارىنىڭ ورتەنگەنىنە نالىپ وتىر. ەسكى-قۇسقى ءورتسىز دە جويىلادى. ال قاجەت نارسەلەردىڭ ورتەنگەنى قالاي بولماق؟ ولاردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن تالاي ۋاقىت كەرەك پە؟ بىراق قولدان كەلەر امال بار ما؟ بولار ءىس بولدى, بوياۋى ءسىڭدى. بۇعان ەرىكسىز كونەسىڭ. ايتسە دە ەندى قول قۋسىرىپ وتىرعان جاراسپايدى. الگى ورتتە «ۇيپالانعان قاۋدان ءشوپ لاپىلداپ جاندى» عوي. شىرىك قاۋدىڭ ورتەڭگەنى جاقسى. ونىڭ ورنىنا ورتەڭ شىعادى. بۇل – ۇلتتىڭ ولمەگەنى دەگەن ءسوز. تاعى تالپىنۋ كەرەك. ەز بولىپ ەزىلمەۋ قاجەت.
«جەل باسىلدى. جادىراپ جازدىڭ كۇنى شىقتى. ۇيپالانعان قاۋدان ءشوپتىڭ ورنىنا جەلكىلدەگەن ورتەڭ ءوستى. كوكپەڭبەك, جۇپ-جۇمساق, تاپ-تازا, پاك, كىرشىكسىز جاس ورتەڭ! قالاي سارى دالا ەندى كوگەرمەس ەكەن؟.. قالاي قازاق ويانباس ەكەن!» – دەيدى جازۋشى ەلشىل جاستارعا ءۇمىت پەن سەنىم ارتىپ. سۋرەتكەردىڭ ورتەڭدى كورگەنى – ەرتەڭگە سەنگەنى. ورتەڭ – قايراتكەردىڭ سەنىمى مەن ءۇمىتى. بۋىنىنىڭ موينىنا العان جاۋاپكەرشىلىگى.
سماعۇل 1922 جىلدان باستاپ جازعان «سارسەنبەك» رومانىندا ادەبي-مادەني قاۋىمعا ميفتەن گورى شىنايى ومىردەن دايەك الۋدى ۇسىندى. باسقا دا پوۆەست, اڭگىمەلەرىندە دە حالىق تاعدىرىن قيالدانباي «جەرگە ءتۇسىپ» ويلاۋ, ەلشىلدىك سيپات پەن تابيعي قۋات باسىم.
سىني ويلارىنا كەلسەك, 20-جىلدارى كەيبىر ادەبيەتشىلەر «بىزدە ۇلگى الاتىن ادەبيەت جوق» دەپ جۇرگەندە, سماعۇل ۇلگىنى ەسكى ادەبيەتتەن, ءجون-جوسىقتى وتكەندى قورىتۋ ارقىلى الامىز, «قازاق ادەبيەتى (ەۋروپالىق پىشىنمەن قاراعانداعى جازبا ادەبيەتى – د.ق.) بالالىق كۇيىنەن اسىپ, ەسەيۋگە بەت قويدى» دەۋى – سول كەزەڭ ءۇشىن پاراساتتى پايىم ەدى. قايراتكەردىڭ «ادەبيەت اڭگىمەلەرى» اتتى ماقالاسى – وسى ەسەيۋگە قادام باسقان ادەبيەتكە باعىت-باعدار بەرگەن دۇنيە. دەسەك تە بۇل ەڭبەكتىڭ كۇللى ماعىناسىن وسى تۇستاعى جاس ادەبيەتتانۋ مەن سىن ءوز بويىنا سىڭىرە الدى دەي المايمىز. س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ «سىناعاننان ادەبيەت اقسامايدى, قايتا سىننىڭ جوقتىعىنان توت باسادى» دەپ ايتقان ءسوزىنىڭ ءمانىن تۇسىنبەگەن ەداۋىر زامانداستارىنىڭ وسى جانردى ساياسات ۇرتوقپاعىنا اينالدىرۋى ءسوزىمىزدى راستايدى. ادەبيەتتىڭ, جالپى رۋحاني دۇنيەنىڭ ماقسات-مىندەتى – ادامدى جەتىلدىرۋ, سانا-سەزىمدى دۇرىس باعىتتا قالىپتاۋ, يماندىلىق پەن ادامگەرشىلىككە شاقىرۋ, پاراساتتى ىرگەرىلەتۋ. سماعۇل سادۋاقاس ۇلى: «قازاقستاننىڭ ەڭبەكشى تابىنىڭ تىلەگى مەن قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق تىلەگى ءبىر جەردەن شىعادى» دەپ تۇجىرىمدايدى.
ۇشىنشىدەن, س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ 1916–1918 جىلدارداعى «بىرلىك», «جاس ازامات» ۇيىمدارىنداعى قىزمەتى مەن الاش زيالىلارىن قولدايتىن, قورعايتىن قايراتكەرلىگى, 1928 جىلدان 1933 جىلعا دەيىنگى ۇستانعان باعىتى اراسىندا تەرەڭ ەلشىلدىك دۇنيەتانىم بار. كوپ زەرتتەۋشى قازاق ماتىندەرىن زەردەلەۋگە شورقاق جانە وي استارى دەگەندى اينالىپ وتەدى. سوندىقتان اقيقات نارسە: ءبىز قانشالىقتى س.سادۋاقاس ۇلىن قايراتكەر رەتىندە ەلدىك تانىم-پاراسات تۇرعىسىنان تاني الساق, الاشتىڭ ءھام تۇتاس قازاقتىڭ تاريحىن سونشالىقتى شىنايى زەردەلەگەن بولامىز.
سماعۇل 1922 جىلى ەل ءوڭىرىن ارالاپ, «قوستاناي – تورعاي» اتتى جولجازبا جاريالايدى. ارحيۆ قويناۋىندا بۇل ەڭبەكتىڭ قوستانايعا قاتىستى بولىگى عانا ساقتالعان. ول قوستاناي مىسالىندا كەڭەستىك بيلىككە مويىنۇسىنعان قازاق جۇرتىنىڭ اۋىر ءحالىن, كونبىستىگىن, الاسارعان رۋحىن ءسوز ەتەدى. قوي تەرىسىن جامىلعان وتارشىلداردىڭ زىميان ءىس-ارەكەتىن اشكەرلەيدى. «قوستاناي ۇيەزىنىڭ قازاعى ورىسپەن سان جاعىنان تەڭبە-تەڭ, حۇقىق جاعىنان, بوستانشىلىق جاعىنان قوستاناي قازاعىنىڭ ءحالى ەسكى زامانداعىدان تومەن. ءىس باسىندا ءبىر قازاق جوق دەۋگە بولادى. ءبارى – جات جۇرتتان. ...ىستەگەندەرى – زورلىق-زومبىلىق, قيانات, قىرىپ كەتۋ, جويىپ كەتۋ. ەل ىشىنە جاقسىلىق سوزبەن, تازا پىكىرمەن بارعان بىرەۋ جوق», – دەيدى كوسەمسوزشى. قالامگەر بۇل ەڭبەگىندە سونداي-اق توبىل قازاعىنىڭ اراسىندا اشارشىلىقتى قاساقانا ۇيىمداستىرىپ وتىرعان كىمدەر ەكەنىن ناقتى دەرەكتەرمەن كورسەتىپ, وكىمەت, ەل نازارىن بەرەكەسىزدىك قايدان تۋىنداپ جاتقانىن جانە ونى قايتىپ تيۋعا بولاتىنىن وزەكتى ماسەلە ەتىپ كوتەرەدى.
قوعام سۇرانىسى مەن ساياسي ءىس-ارەكەتتىڭ, شەشىمىنىڭ ۇيلەسىمى ادامزاتتىق ساپاعا جول باستايدى. قايراتكەردىڭ «قازىرگى ءداۋىر – ءىس ءداۋىرى» اتتى ماقالاسى – بىرەر كەزەڭنىڭ ەمەس, تۇتاس ءداۋىردىڭ, ءتىپتى ماڭگىلىكتىڭ كوكەيكەستى زارۋلىگىن جۇيەلى رەتتەۋگە ءۇن قوسقان ەڭبەك. بۇل ماقالادا كوسەمسوزشى جاڭا مەن ەسكى اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا توڭكەرىس تيگىزگەن كەرى اسەر تۋرالى وي قوزعاپ, قازاقتى ىلگەرى ەل ەتەر ءىس-شارالارعا توقتالادى. قالامگەردىڭ: «جاڭا پىكىر دەپ نەنى ايتامىز؟ بىرەۋدىڭ ويىنا كەلگەندى ايتقاندى جاڭا پىكىر تاپتى دەي الامىز با؟ ...ەسكى دە ءبىر كەزدە جاڭا بولعان. ...قىس پەن جازدىڭ اراسىندا جازعىتۇرىم بار», – دەگەن تۇجىرىمى ءبىر كەزەڭگە عانا قاتىستى ەمەستىگى تالاس تۋدىرمايدى. سماعۇل ەسكى مەن جاڭانىڭ ساباقتاستىعىن ءسوز ەتكەندە, اقىن ابايدى, اقىننىڭ تەرەڭ ومىرلىك ءپالساپاسىن مىسالعا الادى.
تورتىنشىدەن, سماعۇل ۇلتتىڭ ءبىلىم, بىلىك دەڭگەيىن كوتەرگەن اعارتۋشى ەسەبىندە دە سالاعا قاجەتتى ءجون-جوبا كورسەتتى. قايراتكەر وقۋ, ءبىلىم, تاربيە ماسەلەسىنە ەرتە نازار اۋداردى. مۇنىڭ سەبەبى دە بار. ول العاشقى ەڭبەك جولىن (1915 جىلى) مۇعالىمدىكتەن باستادى. 1918–1919 جىلدارى قازاق كۋرستارىندا كووپەراتسيا قيسىنى, تابيعاتتانۋ, جاراتىلىستانۋ, فيزيكا پاندەرىنەن ساباق بەرەدى. 20-جىلدارى ءباسپاسوز بەتىندە وقۋ ماسەلەسىنە ارناپ تالاي ماقالا جازدى. «قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق گەوگرافياسى» اتتى وقۋ قۇرالىن ازىرلەدى دەگەن دە مالىمەت بار. مۇنىڭ سىرتىندى وقۋلىق جازعان اۆتورلاردى بار جاعىنان ىنتالاندىرىپ وتىرادى. ال حالىق اعارتۋ كوميسسارى ء(مينيسترى) بولىپ تۇرعاندا ول ەسەپسىز يگى ءىس اتقاردى. ىرىلەرىن ايتساق: تۇڭعىش ۋنيۆەرسيتەت (تاشكەتتە 1926 جىلى اشىلعان «كازپەدۆۋز» العاش وسىلاي اتالعان) ۇيىمداستىرۋعا, «جاڭا مەكتەپ» جۋرنالىن شىعارۋعا مۇرىندىق بولادى. 20 جاسىنان قازاقستان (ورىنبور) جاستار قوزعالىسى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە «جاستارعا – جاڭا جول» اتتى باعدارلامالىق كىتاپ جازدى, قاتارلاستارىن سەرپىلتەتىن «ورتەڭ» گازەتىن ومىرگە اكەلدى. اۋەسقوي ءھام حالىقتىق تەاترلانعان كورىنىستى – كاسىبي تەاترعا اينالدىرىپ, تابيعي ونەر تالانتتارىنا وقۋلىق ىسپەتتەس «ۇلت تەاترى تۋرالى» ەڭبەگىن ۇسىندى. تۇيىندەپ ايتقاندا, اعارتۋشىلىعى مەن قايراتكەرلىگى ۇلت دەڭگەيىن كوتەرۋگە باعىتتالدى.
«حالىق اعارتۋ ماسەلەلەرى» اتتى ماقالاسىندا س.سادۋاقاس ۇلى حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى الدىندا تۇرعان مىندەتتەر مەن ولاردى شەشۋدىڭ جولدارىن قاراستىرعان. اعارتۋ باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, كۇن تارتىبىندە مەكتەپ ءۇيىن ازىرلەۋ, وقۋ قۇرالدارىن دايارلاۋ, وقۋ ورىندارىنداعى ءدارىستىڭ قاي تىلدە ءجۇرۋىن انىقتاۋ ماسەلەسى تۇر. قالامگەر ءبىرىنشى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن وكىمەتپەن بىرگە جەرگىلىكتى جەرلەردىڭ, ءتىپتى مۇعالىمدەردىڭ جۇمىلۋى قاجەتتىگىن, ەكىنشى ماسەلەنى ورىنداۋ ءۇشىن العاش سۇرانىم مەن مۇمكىندىكتى زەرتتەۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ءۇشىنشى ماسەلەدە, ياعني ءدارىس ءتىلىن تاڭداۋدا سماعۇل عىلىم-ءبىلىمى جۇيەلەنگەنشە اعىلشىن ءتىلىن پايدالانعان جاپونيا تاجىريبەسىنەن ۇلگى الۋدى ۇسىنادى. بۇل رەتتە ول: «بوياۋشى اتانام دەپ ساقالعا دەيىن بوياماي, ءىستىڭ ونەتىن جاعىن قاراستىرۋ كەرەك», – دەگەن ساليقالى توقتامعا كەلەدى.
سماعۇل 1927 جىلعى «قازاقستاندا حالىق اعارتۋ ماسەلەلەرى» اتتى ىرگەلى ەڭبەگىندە ەلدى اعارتۋ ءىسى الدىندا تۇرعان ءۇش ماسەلەنى بىلايشا تۇيىندەيدى: ء«بىرىنشى ماسەلە – جالپى ەڭبەكشىلەرگە حات تانىتىپ مادەنيەتكە جەتىسكەن شارۋا قىلىپ شىعارۋ. ەكىنشى ماسەلە – ءوندىرىس كاسىبى, اۋىل شارۋاشىلىعى, ۇكىمەت مەكەمەلەرىنە كەرەكتى ىسىلعان جۇمىسكەر, قىزمەتكەرلەردى دايىنداۋ. ءۇشىنشى ماسەلە – قازاقتىڭ ۇلت مادەنيەتىنىڭ كوتەرىلۋىنە كەرەكتى مادەنيەت-ءبىلىم كۇشتەرىن ازىرلەۋ». قايراتكەر جاڭا زاماننىڭ الەۋمەتتىك ۇستانىمى مەن ۇرانىن تۋعان حالقىنىڭ, ۇلتىنىڭ ەركىندىگىنە, تەڭدىگىنە, ادىلەتكە جەتۋىنە قاراي بۇرىپ, لايىقتى ءارى قولايلى باعداردى انىقتاپ, ۇسىنعانى وسى ويىنان اڭعارىلادى.
ەڭبەكتە ساۋاتتى وقۋلىق جازۋ جايى دا كوتەرىلەدى: «وقۋ قۇرالدارىن جازاتىن ادامداردىڭ سانى بىزدە شاعىن. ىلعي وقۋ كىتاپتارىن جازۋعا – جالعىز بايتۇرسىن ۇلى. باسقا ادامىمىز جوق. ...وقۋ كىتاپتارىن جازۋ ءۇشىن قۇر حات تانيتىن بولۋ جەتپەيدى. جازۋشى وقىتۋ عىلىمىنا جەتىك بولۋى كەرەك. بالالاردىڭ پسيحولوگياسىن ءبىلۋ كەرەك, جالپى العاندا وقىمىستى ادام بولۋ كەرەك». اعارتۋشى پايىمىنىڭ استارىندا «جوقتان بار جاساۋ كەزەڭىنىڭ» اقيقاتى ايتىلعان. ادەتتە وقۋلىققا تاجىريبەدە شىڭدالىپ بارىپ, جۇيەلەنگەن ءبىلىم قورىتىندىسى ەنسە, سماعۇل وسى ۇدەرىستىڭ تەز جانە ۇيلەسىمدى ءجۇرۋىن قالايدى. ارينە, ونىڭ ءبارىن رەتتەيتىن عىلىمي ورتالىق پەن عالىمدار جوق شاقتا اعارتۋشى جاۋاپتى ميسسيانى اۆتورلاردىڭ ىزدەنىسىنە, بىلىگىنە جۇكتەيدى. سونىمەن قاتار وزىق ادىستەمە مەن پسيحولوگيانىڭ ماڭىزىنا ءمان بەرەدى.
قايراتكەردىڭ مىنا تۇجىرىمدارى دا ءماندى: «قالاي بولعان كۇندە دە جۇمىستىڭ قازاق تۇرمىسىنا ۇيلەسىمدى ءتۇرىن, ءادىسىن تابۋ كەرەك», «ماقسات: جالپىادامزات مادەنيەتىنىڭ ءبىر جۇرناعى – ۇلت مادەنيەتىن گۇلدەندىرەرلىك ءبىلىمپازدار دايارلاۋ». سماعۇلدىڭ پايىمىنشا, جاڭارۋعا باعىت العان ەل نەمەسە ەلدى وزگەرتۋدى ويلاعان بۋىن وزىنەن كەيىن حالقىنا جەتكىلىكتى ءبىلىم, قاناعاتتاناتىن باق-بەرەكە قالدىرۋى مىندەتتى. بۇرىنعىنى جاقسارتۋ مەن ەسەلەندىرۋ – ماڭداي تەردى اقتايتىن جول. قايراتكەر كوپ جازباسىندا (كوركەم شىعارماسىندا دا) ۇلت مۇددەسىنە بايلانعان ەڭبەك قانا اقىن اباي سىناعان «وسەك, وتىرىك, ماقتانشاق, ەرىنشەك, بەكەر مال شاشپاقتان» قۇتقارادى دەپ سانايدى.
سونىمەن قاتار الاش تۇلعالارىنا ءىزباسار بولا بىلگەن س.سادۋاقاس ۇلى تەڭدىك پەن دامۋعا جات توڭكەرىس زارداپتارىن مادەنيەت, ءبىلىم كۇشىمەن جەتكەن اعارۋ عانا باسەڭدەتەدى نەمەسە جويادى دەپ ەسەپتەيدى. قوعام ۇلتتىڭ جانە الەمنىڭ تاجىريبەسىندەگى تابيعي دامۋ زاڭدىلىقتارىن بويىنا ءسىڭىرىپ, سوعان ساي ىلگەرلەمەيىنشە دۇلەي كۇشتىڭ (ول كەزدە بولشەۆيزم), قايمانا تۇسىنىكتىڭ شىرماۋىندا قالادى. سماعۇلدىڭ «بارلىق اقيقات (اينالاداعى, قوعامداعى) – مادەنيەت ەمەس, ال مادەنيەت اتاۋلى – اقيقات» دەگەنگە ساياتىن تۇجىرىمى قايراتكەرلىگىنىڭ, بولشەۆيزم مەن سىندارلى اعارتۋشىلىق اراسىنان دۇرىس جول تابۋىنىڭ, دۇربەلەڭ شاقتا اداسپاۋىنىڭ سىرىن اڭعارتادى.
ۇلكەن ساياسات تۋرالى ۇعىمى ءالى قالىپتاسپاعان شاقتا جاقسى مەن جاماندى, اق پەن قارانى اكەسى مولدا سادۋاقاستان, اۋىل مەن قاۋىم دانالىعىنان ءبىلىپ وسكەن سماعۇل باستاۋىش ورىس-قازاق ۋچيليششەسىندە وقىپ ءجۇرىپ ادەبيەت ءپانى شىعارماسىنا ء«ار جىل مەزگىلىنىڭ ءوز ارتىقشىلىعى بار» اتتى ەركىن تاقىرىپتى تاڭداپتى... قايراتكەرلىك باسپالداقتاردان كوتەرىلگەن كەزىندە دە ول سان قيلى قيىندىقتان دا, جاۋلارى ۇيىمداستىرعان ءتۇرلى قاۋىپ-قاتەردەن دە قايمىقپادى. ءبارىن تابيعي قالىپتا قابىلدادى. ءومىردىڭ قاقاعان ايازى مەن اپتاپ ىستىعى ونى جەتىلدىرە ءتۇستى. بۇل ازاماتتىڭ جاۋىنگەرلىك, قاھارماندىق رۋحى كۇشتى ەدى... تۇلپاردى سۇرىندىرگەن ور – «قىزىل تەررور». الەمدىك, ادامزاتتىق اپاتتىڭ بولشەۆيكتىك قارادۇرسىن امالى.
الاش جۇرتى قاشاندا سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنداي تۇلعانى قاجەتسىنەدى. ءبىلىمى مەن بىلىگى, قايراتكەرلىگى مەن قاعيداتشىلدىعى, ەلشىلدىگى مەن ەرەندىگى تەڭ تۇلعانى! مۇنداي ساپا بولعان جانە بولا دا بەرەدى. بىراق سول ساپانى ءبىلۋ مەن مەڭگەرۋ ءۇشىن دە سماعۇل ەڭبەكتەرىن وقۋ كەرەك.
P.S. بۇگىن «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دا س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويى مەن «قازاق» اتاۋىنىڭ قالپىنا كەلتىرىلگەنىنە 100 جىل تولۋىنا وراي «1925 جىل: ۇلت مۇراتى شىڭداعان قايراتكەرلىك» اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتەدى.