ءتول تاريحىمىزدا زەرتتەۋشىسىن كۇتكەن تاقىرىپ كوپ

وسى ورايدا جاقىندا ەلوردامىزدا مەملەكەت تاريحى ينس­تيتۋتى مەن جوشى ۇلىسىن زەردەلەۋ عىلىمي ينستيتۋتىنىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا كوتەرىلگەن كەلەلى ماسەلە­لەردى تالقىلاۋعا ارنالعان ساراپشىلار كەزدەسۋى وتكەن بولاتىن. «قازاقستانداعى تاريحي زەرتتەۋلەر: رەفلەكسيا, فوكۋستار جانە دامۋ ۆەكتورلارى» اتتى باسقوسۋعا ءماجىلىس دەپۋتاتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەركىن ءابىل, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, PhD نۇربەك پۇسىرمانوۆ, جوشى ۇلىسىن زەردەلەۋ عىلىمي ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, PhD جاقسىلىق ءسابيتوۆ, استانا قالاسىنداعى س.سەيفۋللين مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مارات ابسەمەتوۆ, قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, PhD جاندوس بولدىقوۆ, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور, PhD ءاليما بيسەنوۆا (نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى), قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور, PhD ميحايل اكۋلوۆ (نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى) قاتىسىپ, ويلارىن ورتاعا سالدى.

 

نۇربەك پۇسىرمانوۆ:

– بۇل ساراپشىلىق كەزدەسۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – مەملەكەت باسشىسى­نىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدا ايتقان تاريح عىلىمىنىڭ رولىنە قاتىستى نەگىزگى تەزيستەرى اياسىندا تاريحي زەرتتەۋلەر مەن تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, جۇرتشىلىققا ءتۇسىندىرۋ. وسى ورايدا تاريح عىلىمىنا جاڭا كوزقاراس پەن دامۋ كەلەشەگىن ورنىقتىرۋ ماڭىزدى. قۇرىلتايدا ايتىلعان پرەزيدەنت تەزيستەرىن ءتورت باعىتقا توپتاپ, جيىننىڭ كۇن ءتارتىبى رەتىندە ايقىندالدى.

بىرىنشىدەن, ەلىمىزدەگى تاريحي ۇدەرىستەردى جاھاندىق پاراديگمالار اياسىندا زەرتتەۋدىڭ شارتتارىن ۇسىنۋ; ەكىنشىدەن, تۇلعالار تاريحىن زەرتتەۋ مەن ولاردى ايشىقتاۋدا ادىل­دىك قاعيداتىن ساقتاۋدىڭ تەتىكتەرىن قاراس­تىرۋ; ۇشىنشىدەن, تاريحي زەرت­تەۋ­لەردەگى اكادەميالىق ادالدىق, شى­نايىلىق پەن ادىلدىكتىڭ وزەكتىلىگىن ىلگەرى­لەتۋ; تورتىنشىدەن, تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ مەن تاريحتى وقىتۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدى ويلاستىرۋ.

پرەزيدەنت ء«بىز ۇلتتىق بىرەگەي­لىگىمىزدىڭ ماڭىزدى فاكتورى – تاريح عىلىمىنىڭ دامۋىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ جاتىرمىز» دەدى. وسىعان وراي ورنىقتى دامۋىمىزداعى ءتورتىنشى ونجىلدىقتا تاريحي نەگىزدەگى ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋعا باسا نازار اۋدارىلماق.

 

ەركىن ءابىل:

– قۇرىلتايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق تاريحىمىزدى زەردەلەۋ مەن جاريالاۋ ءىسىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە توقتالدى. ونىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, مەملەكەت عىلىمي شىعارماشىلىققا ەشقاشان شەكتەۋ قويمايدى, كەرىسىنشە ۇلتتىق سانانىڭ قالىپتاسۋىنا دەن قويىپ كەلەدى. تاريحي سانا, تاريحي جادى – ۇلتتىڭ نەگىزى. ال ونى ەڭ الدىمەن مەكتەپ وقۋلىقتارى قالىپتاستىراتىنى بەلگىلى.

ءبىزدىڭ ءداستۇرلى تاريحي جادىمىز بار, الايدا ول قازىر ۇمىتىلا باستاعان سياقتى. ويتكەنى بۇگىنگى ءبىزدىڭ تاريحي جادىمىز ءداستۇرلى, ۇلتتىق سيپاتتا ەمەس, ۇزاق جىلعى كەڭەستىك وقۋلىقتارمەن قالىپتاسقان. سوندىقتان عاسىرلار بويى ساراپتالىپ, ۋاقىت سىنىنان وتكەن ۇلتتىق تاريحىمىزدى بارىنشا جۇيەلى ناسيحاتتاۋدى ىسكە اسىرۋ كەرەك. ەگەمەندىكتىڭ 30 جىلى ىشىندە تاريحىمىزدى تۇگەندەپ, ناسيحاتتاۋ تۋرالى كوپ جازىلدى, اشىق اڭگىمەلەر, پىكىرتالاستار ۇيىمداستىرىلدى, بىراق كۇتكەن ناقتى ناتيجە بولماي وتىر.

ورتا مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورىن­دارىنداعى تاريح پانىنە ارنالعان وقۋلىقتارعا قارار بولساق, وكىنىشكە قاراي, ىشىندە ءبىر جۇيە قالىپتاسپاعان. تاقىرىپتار اراسىندا ءوزارا بايلانىس از. جەكەلەگەن فاكتىلەردى وقىپ, مەڭگەرۋگە عانا نازار اۋدارىلادى. ياعني تاريح وقۋلىقتارىنىڭ كوپشىلىگى وتكەن زامان وقيعالارىن باياندايتىن اڭگىمەلەر جيناعى كۇيىندە قالىپ وتىر.

 

جاندوس بولدىقوۆ:

– شىن مانىندە قۇرىلتايدا ايتىلعان تاپسىرمالار نەگىزىندە ءبىرسىپىرا جۇمىس اتقارىلدى. XVIII عاسىردىڭ بىرەگەي قولجازباسى – «حاندار شەجىرەسى» يۋنەسكو-نىڭ «الەم جادى» تىزىلىمىنە ەندى. بۇل قۇجات – قازاق حالقىنىڭ تاريحي جادى مەن رۋحاني مۇراسىنىڭ قۇندى ايعاعى.

دەگەنمەن, وكىنىشكە قاراي, بىزدە بىردە-ءبىر تۇپنۇسقا قۇجات جوق. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. ورتا عاسىرلاردا سايا­حاتشىلار ۇلى جىبەك جولى بويىمەن كوپ كىتاپتى سىرتقا الىپ كەتتى. ءالى دە كوپتەگەن قۇجات جەكە كوللەكتسيالاردا جاتىر. بىزدە تەك قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىنىڭ قۇران كىتابى عانا بار. باسقا قولجازبا جادىگەرلەر رەسەيدە, تۇركيادا, ۇلىبريتانيا مەن فرانتسيا­دا ساقتاۋلى. الداعى 10 جىلدا وسى باعىتتا قۇجاتتاردىڭ تۇپنۇسقالارىن ەلگە قايتارۋدى ديپلوماتيالىق جولمەن شەشۋگە تاريحشىلار دا اتسالىسسا دەگەن تىلەك بار. بۇعان تاريح قاۋىمداستىعىنىڭ ءوزى دايىن بولۋى قاجەت.

سونداي-اق بۇل جۇمىستارعا مەتسەناتتاردى دا تارتۋ قاجەت. ولار عىلىمي اكادەميالىق ءتۋريزمدى قولداپ, ۇلت تاريحىن تۇگەندەۋگە اتسالىسسا, جاڭا بەلەسكە شىعارىمىز ءسوزسىز.

 

جاقسىلىق ءسابيتوۆ: 

– تاريحي سانا قالىپتاستىرۋ مەكتەپ پارتاسىنان, ياعني وقۋلىقتاردى تۇزەتۋدەن باستالۋ كەرەك دەيسىزدەر. وسى ورايدا زاماناۋي وزگەرىستەر مەن مۇمكىندىكتەردى ەسكەرۋ ماڭىزدى. بۇرىن اقپارات الۋدىڭ نەگىزگى كوزى كىتاپ بولسا, قازىرگى تاڭدا وعان ۆيدەوكونتەنت قوسىلدى. تاريح تۋرالى ساپالى جاسالعان ۆيدەوكونتەنت تاقىرىپتى تۇسىندىرۋدە كوبىرەك ماقساتقا جەتكىزەدى.

كوپشىلىككە, بالالارعا ارنالعان مۇنداي ونىمدەردىڭ مازمۇنى تولىعىمەن عىلىمي تۇجىرىمعا نەگىزدەلمەسە دە, باستىسى كورەرمەننىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋعا ءتيىس. قازىردىڭ وزىندە بىرقاتار باتىس مەملەكەتتەرىندە كوميكستەر, ۇستەل ويىندارى وقۋشىلارعا ساباق ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن كەڭ قولدانىلاتىنىن كورىپ وتىرمىز. بىزگە دە تاريحتى وقىتۋ فورماتىن جاڭارتاتىن ۋاقىت كەلدى.

 

ءاليما بيسەنوۆا:

– مەملەكەت باسشىسى عىلىمدى جاھاندىق وركەنيەتتىك پاراديگما اياسىندا دامىتۋ قاجەتتىگىن ايتقاندا, ۇلتتىق تاريحتىڭ تار شەڭبەرىنەن شىعىپ, وركەنيەتتىك قاينار كوزدەرىن قاراس­تىرۋ كەرەكتىگىن مەڭزەگەنى تۇسىنىكتى. ۇلتتىق مەملەكەت – ءوزىنىڭ قازىرگى تۇرىندە XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىنداعى تۋىندى, سوندىقتان بار­لىق تاريحي وقيعاعا ۇلتتىق تەلەولوگيا تۇرعىسىنان قاراۋ دۇرىس بولماس ەدى.

ءبىز توعىسقان جانە ءبىر-ءبىرىن ءوزارا بايىتقان بىرنەشە وركەنيەتتىڭ مۇرا­گەرىمىز: تۇركى, يسلام, التىن وردا داۋىرلەرى مەن كەڭەستىك كەزەڭ. ءوزىمىزدى وسى وركەنيەتتەردىڭ قازاق جەرىندەگى جالعاسى جانە ءبىر بولىگى رەتىندە سەزىنۋ ءۇشىن ءبىز ورتاق وركەنيەتكە تيەسىلى ەلدەر اراسىنداعى تاريحي عىلىمي ديالوگتى ءوز تاريحىمىزدىڭ ايشىقتى كەزەڭدەرىن زەرتتەپ, جاريالاۋ ارقىلى كەڭەيتۋىمىز قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن.

 

ميحايل اكۋلوۆ:

– وسى ورايدا «وركەنيەت» ۇعىمىنا قاتىستى ويىمدى قوسا كەتەيىن. جالپى, ءوز تاجىريبەم نەگىزىندە بۇل ۇعىمنىڭ ءمانىن ناقتى انىقتاۋ كۇردەلى ەكەنىنە كوز جەتكىزدىم. ءبىرىنشى كەزەكتە و.شپەنگلەر, ي.حەيزينگا جانە ي.ۆاللەرستاين سىندى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى ەسكە تۇسەدى. ولار بۇل تاقىرىپتى تەرەڭ زەرتتەگەنىمەن, «وركەنيەت» ۇعىمىنىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن قالىپتاستىرا العان جوق. ونىڭ ورنىنا ماعان «جاھاندىق» ۇعىمى اناعۇرلىم تۇسىنىكتى ءارى جاقىن. اتا-بابا تاريحىن ءبىلۋ ماڭىزدى, ويتكەنى ول – الەم تاريحىنىڭ اجىراماس بولىگى. وسىعان بايلانىستى وتان تاريحىن جاھاندىق ۇدەرىستەر كونتەكسىندە قاراستىرۋ ورىندى دەپ سانايمىن. مۇنداي ءتاسىل بۇكىل ادامزات تاريحى مەن جاھاندىق ۇدەرىستەردى كەڭىنەن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

ماسەلەن, ادامزات تاريحىنداعى كوشى-قون ۇدەرىستەرىنە قاتىستى ماڭىزدى سۇراقتارعا ءبىزدىڭ تاريحىمىز جاۋاپ بەرە الادى. سونداي-اق يمپەريالار قالىپتاستىرۋ ۇدەرىستەرىن جاھاندىق قۇبىلىس رەتىندە قاراستىرۋ ارقىلى ايماعىمىزدىڭ كەڭ مۇمكىندىكتەرگە يە ەكەنىن بايقايمىز. ءبىزدىڭ ايماقتىق تاريحىمىز جاھاندىق تاريحتى جازۋعا قاجەتتى نەگىز ۇسىنادى. بۇل تۇرعىدا, ەڭ از دەگەندە, بۇرىننان قالىپتاسقان ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراستاردى سىنعا الۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى, ويتكەنى بۇل جاھاندىق تاريحتىڭ نەگىزگى ماقساتىنىڭ ءبىرى.

مەنىڭ پىكىرىمشە, ءبىز ءوزىمىزدىڭ ەرەكشەلىگىمىزدى جانە تاريحي-مادەني تاجىريبەمىزدى بارىنشا تولىق قامتىپ كورسەتە الاتىن ۇعىمدىق اپپاراتتى دامىتۋىمىز قاجەت. بۇل باعىتتا تەك ينستيتۋتتاردى زەرتتەۋمەن شەكتەلمەي, ايماعىمىزدا قالىپتاسقان بەيرەسمي بايلانىستاردى جانە ولاردىڭ ساياسي ۇدەرىستەردەگى ءرولىن دە نازاردا ۇستاۋ ماڭىزدى. سوندىقتان وتان تاريحىن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردى ساقتاي وتىرىپ جاھاندىق تاريحقا ەنگىزۋ قاجەت. الايدا بۇل ۇدەرىس بىرتىندەپ جانە جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس.

 

مارات ابسەمەتوۆ:

– قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدا كوتەرگەن ماڭىزدى ماسە­لەسىنىڭ ءبىرى – ونوماستيكا سالاسىن­داعى ولقىلىقتار. پرەزيدەنت قازىرگى ۋاقىتتا قالالار مەن اۋىلدارداعى كوشەلەر مەن ەلدى مەكەندەرگە اتاۋ بەرۋ نەمەسە اتاۋلاردى وزگەرتۋدە جەرگى­لىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ كوپ قاتەلىك جىبەرىپ, جەرلەستىك پەن تامىر-تانىستىققا جول بەرەتىنىن باسا ايتتى. مۇنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ول ونوماس­تيكا سالاسىن ورتالىقتاندىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانىنا توقتالدى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل باستاماسىن دەپۋتاتتار قولدادى. ناتيجەسىندە, ونوماستيكا سالاسىنداعى جۇمىستىڭ بىرىڭعاي ءارى ناقتى رەگلامەنتى ەنگىزىلدى.

وسى ماقساتتا مەملەكەت باسشىسى ءتيىستى راسىمدەردى وزگەرتىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە بۇل جۇمىسپەن تياناقتى اينالىسۋ كەرەك دەپ سانايدى. «تاريحي ادىلدىك قاعيداتىن قاتاڭ ۇستانۋ قاجەت. ءبىزدىڭ كورنەكتى تاريحي تۇلعالارىمىز ۇلىقتاۋعا ابدەن لايىق. ولاردىڭ ەسىمىن ەل جادىندا ساقتاۋ – پەرزەنتتىك پارىزىمىز ءارى جالپىۇلتتىق بولمىسىمىزعا ءتان قاسيەت. بىراق ونوماستيكانى «تاريحي ەڭبەگى» ەشقانداي ارحيۆ قۇجاتتارىمەن راستالماعان تۇلعالاردى ۇلىقتاۋ قۇرالى ەتۋگە بولمايدى» دەپ باسا ايتتى ول.

ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»

 

ەركىن ءابىل:

– «وركەنيەت» ۇعىمىنىڭ ءمانى تۋرالى ايتار بولساق, « ۇلى دالا وركەنيەتىن», «كوشپەلىلەر وركەنيەتىن» قازاق تاريحى ارقىلى ناقتى, تولىقتاي جانە مازمۇندى تۇرعىدا ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك. ءبىر تاقىرىپتىق جۇيەگە قالىپتاستىرماي, وتانىمىزدىڭ تولىققاندى تاريحىن ناسيحاتتاۋدا العا جىلجي المايمىز. مىنە, وسىدان ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق تاريحىمىزدى وزىمىزگە دە, باسقا ەلدەرگە دە تولىقتاي تۇرعىدا كورسەتە الماي كەلەمىز.

بۇل ءۇشىن ءبىز, جوعارىدا ايتقا­نىم­داي, الدىمەن تاريح ءپانىن وقىتۋ­دىڭ تەوريالىق-مەتودولوگيالىق ادىس­تەرى­نە باسا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. قۇرىلتايدىڭ ءىV وتىرىسىنداعى مەملەكەت باسشىسى ەرەكشە توقتاعان تاقىرىپتار – قوعامدىق تالقىلاۋعا ۇسىنىلعان جانە ورىندالۋعا ءتيىستى ماسەلەلەر. قازىرگى كۇنى قازاق قوعامى, بارشا تاريحشىلار ونى وزەكتى ماسەلە رەتىندە قابىلداپ وتىر. سوندىقتان دا ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ وسى وتىرىسىندا باياندالعان ۇسىنىستاردى ءبىز, تاريحشىلار قاۋىمى عىلىمي تۇرعىدا نەگىزدەۋىمىز كەرەك.

 

مارات ابسەمەتوۆ:

– بۇل جيىننىڭ نەگىزگى ماقساتىنىڭ ءبىرى – تۇلعالار تاريحىن زەرتتەۋ مەن ولاردى ايشىقتاۋدا ادىلدىك قاعيداتىن ساقتاۋدىڭ تەتىكتەرىن قاراستىرۋ ەكەنىن ايتتىڭىزدار. وسى ورايدا قازىرگى كەزەڭدە تاريحتاعى تۇلعانىڭ رولىنە قاتىستى ماسەلەلەر تاريح عىلىمىنىڭ دامۋىنداعى باسىم تاقىرىپتىڭ بىرىنە اينالدى جانە بۇل بيوگرافيا تاريحناماسىندا «تۇلعاتانۋ» دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى.

وسى تۇرعىدان العاندا, تاريح عىلى­مى دامۋىنىڭ قازىرگى كەزەڭىندە تاريحشىلار جەكە تۇلعانىڭ ءرولىن, اسىرەسە قايراتكەرلەردىڭ ءومىرى مەن شىعار­ماشىلىعىن, تاريح پەن جەكە تۇلعانىڭ ءوزارا قاتىناسى مەن ىقپالى تۋرا­سىنداعى ماسەلەلەردى زەرتتەۋگە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. تۇل­عاتانۋدى زەرتتەۋشى تاريحشىلار بىرىز­دىلىكتى ساقتاپ, تۇلعانى تانۋ ارقىلى  تاربيە جۇمىسىنا نەگىز قالىپتاستىرعانى ءجون.

 

نۇربەك پۇسىرمانوۆ:

– بۇگىن ايتىلعان پىكىرلەردى قورى­تىندىلاساق, تاريحشى عالىمداردىڭ بايان­دامالارىنان مىنانداي تۇجى­رىمدار اڭعارىلدى.

بىرىنشىدەن, ۇلتتىق تاريحىمىزدا ءالى زەرتتەۋشىسىن كۇتىپ جاتقان تاقى­رىپتاردىڭ قاتپارى قالىڭ. ءبىزدىڭ كاسىبي تاريحشىلارىمىزدىڭ الەۋەتىن, رەسۋرسىن تۇڭعيىعى تۇرىلمەگەن ماسەلە­لەرگە باعىتتاۋ وزەكتى. وسى رەتتە, تاۋەل­سىزدىك تاڭى اتقاننان بەرى ەلىمىزدە 772 ديس­سەرتاتسيانىڭ تاريح عىلىمى باعىتىندا قورعالعانىن, الايدا ونىڭ 81 جەكە تۇلعانىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن زەرتتەۋگە ارنالعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ارينە, تۇلعالارىمىزدىڭ ەڭبەگىن تاۋەلسىز ەلدىڭ كوزقاراسىمەن جاڭاشا باعالاۋ وزەكتى, دەگەنمەن عىلىمنىڭ ەڭ ءبىرىنشى ماقساتى ومىردەگى زاڭدىلىقتاردى تابۋ ەكەنىن ەسكەرسەك, زەرتتەۋلەر بيوگرافيالىق سيپاتتاۋمەن جانە ارحيۆتەگى قۇجاتتاردى ينتەرپرەتاتسيالاۋمەن شەكتەلمەي, تاريحي ديناميكانى تالداۋ ناتيجەسىن­دە سەبەپ-سالدارلىق بايلانىستاردى انىقتاۋعا باعىتتالعان زەرتتەۋلەردى كۇشەيتۋ وزەكتى.

ەكىنشىدەن, تاريح پەن كەڭىستىكتىڭ ساباقتاستىعىن ەسكەرۋ كەرەك. ءبىز­دىڭ تاريح تۋرالى زەرتتەۋلەرىمىز ءالى ەموتسيونالدى-ەيفوريالىق سيپاتتاۋ­دان, ميستيفيكاتسيالىق رەڭكتەن, انتوگونيزمنەن, داۋىرلەر اراسىنداعى قايشىلىقتاردان ارىلماي كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ماركسيستىك-لەنيندىك كوزقاراستا بولعان تۇلعالاردى الاش قوزعالىسىمەن, كوشپەلى وركەنيەتتى وتىرىقشى مادەنيەتپەن, ساياسي رەجىم­دەر الماسۋىن الەۋمەتتىك جۇيەدەگى قاقتىعىسپەن ءتۇسىندىرۋ باسىم. وسى تۇرعىدان العاندا كەڭىستىكتەگى تاريحي وقيعالاردىڭ بايلانىسىن, ساياسي ەليتالار وزگەرىسىنىڭ ارقاشان جۇرتشىلىق اراسىندا كيكىلجىڭگە اكەلمەگەنىن بىلەمىز. بۇگىنگى جيىننان تۇيگەنىمىز, الداعى زەرتتەۋلەردە تاريحقا اۆتونومدى جانە ۇلتتىق كونتەكست اياسىنان شىعىپ, تاريح كەڭىستىگىندە بولعان ۇدەرىستەرگە تۇتاس قاراۋ جانە باعالاۋ قاجەت.    

ۇشىنشىدەن, بارلىق گۋمانيتارلىق عىلىم سياقتى تاريح تا ينتەرپرەتا­تسيالىق-سيپاتتاۋشىلىق ادىسناماعا باسىمدىق بەرەدى. الايدا تاريح تۋرالى كەيىنگى زەرتتەۋلەردە ماتەماتيكالىق-ستاتيستيكالىق تالداۋ ءتاسىلى كەڭ تاراپ كەلەدى. بۇل باعىتتا ماماندار دايارلاۋ ماسەلەسىنە كوڭىل بولمەسەك, بولاشاق تاريحشىلاردىڭ باسەكەلەستىگىن, جازعان ەڭبەكتەرىمىزدىڭ مويىندالۋىن قيىنداتامىز. وسى رەتتە بىزدە اۋقىمى تار تاقىرىپتاردى زەرتتەۋمەن اينالىساتىن مامانداردى دايارلاۋ, قولداۋ ماسەلەسى شەشىلمەي كەلەدى. تاريحتاعى كەيبىر كەزەڭدەر, تاقىرىپتار بويىنشا بىرنەشە ماماننىڭ بولۋى جەتكىلىكتى. مىسالى, سيانبيلەر تاريحىن زەرتتەي­تىن 1-2 مامان جەتكىلىكتى بولۋى مۇمكىن. الايدا ول ماماندار ونداعان جىل دايىندالعاننان كەيىن ولاردىڭ تۇراقتى زەرتتەۋىن قامتاماسىز ەتۋىن قولداۋ ماسەلەسى مەملەكەتتىك تۇرعىدا ماڭىزدى. وسىنداي از مامان قاجەت ەتەتىن جۇزدەگەن تاقىرىپ بار, ولاردى دايارلايتىن جانە قولدايتىن مەملەكەتتىك ساياسات قاجەت.

 

دايىنداعان –

ەسكەندىر زۇلقارناي,

«Egemen Qazaqstan»