سابەڭ دە – زەرەك ابايتانۋشى

قارا سوزدەرىندەگى كوركەمدىك شەبەر­لىك­تىڭ ءبىر سىرى اقىننىڭ دارىندى شەشەندەردىڭ مۇراسىن جەتىك ءھام تەرەڭ ۇيرەنىپ بىلگەندىگىنەن دەپ تۇيىندەيدى. زەرتتەۋشى اباي پوەزياسىنىڭ بەينەلىلىك-سۋرەتتىلىك جۇيەسىنە, اقىندىق ءتىلى مەن قۇرىلىسىنا تالداۋ جاسايدى. ابايدىڭ شىعىستىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتىمەن بايلانىسى جانە ا.پۋشكيننەن, م.لەرمونتوۆتان, ي.كرىلوۆتان اۋدارىلعان شىعارمالارى جونىندە وي وربىتەدى. ۇلى اقىننىڭ تابيعات ليريكاسىنداعى فيلوسوفيالىق وي دا, سۋرەت تە, سىر دا بىرتۇتاستىقتا ەكەندىگىن كورسەتەدى. ياعني ابايدىڭ جاراتىلىستى سويلەتىپ, قۇپياسىن توگىلتە سۋرەتتەپ جەتكىزىپ, وي-سەزىم مۇحيتىنىڭ اعىس-تولقىندارىن تۋدىرىپ, عالامات قۋاتتىڭ كوزىنە اينالاتىندىعىن دالەلدەيدى. وسى ەڭبەگىندە: «ۇلتتىق ءتىل – سول ۇلتتىڭ ءتىلى – سول ۇلتتىڭ بارلىق مۇشەسىنە تۇسىنىكتى بولا بىلسە عانا تىرشىلىگىنىڭ ايناسى مەن قۇرالى بولادى», دەپ جازادى. شىنىندا دا, اباي پوەزياسى – قازاق ءومىرىنىڭ ايناسى. دەمەك, ول انا ءتىلىنىڭ نەگىزگى سوزدىك قورىن سارقا پايدالانعان, سونىڭ نۋ ورمانىنا ەركىن شۇيگىگەن ەرەن دارىن. اۆتور اقىن تۋىنداتقان شەندەستىرۋلەرگە, اۋىستىرۋلارعا, تەڭەۋلەرگە, اسىرەلەۋلەرگە وي ساۋلەسىن تۇسىرەدى. ولاردىڭ قازاق حالقىنىڭ شارۋا-كاسىبىمەن, تۇرمىس-سالتىمەن, اڭشىلىق, مالشىلىق داستۇرلەرىمەن توركىندەس, تامىرلاس ەكەندىگىن بايانداعان, ابايدىڭ قازاق ولەڭىنە ەنگىزگەن وزگەرىس-جاڭالىقتارىنا توقتالعان. فولكلورلىق پوەزياعا جىر ۇلگىسى مەن قارا ولەڭ شۋماعى ءتان بولسا, ال قازاقتىڭ جازبا پوەزياسىنا اباي جيىرماعا جۋىق ءتۇر قوستى دەپ پايىمدايدى. اباي جىر ۇلگىسىمەن «وزگەگە, كوڭىلىم, تويارسىڭ...», «بولىس بولدىم, مىنەكي...», «جازدىگۇن شىلدە بولعاندا...» سياقتى ولەڭدەرىن شىعارعان. مۇندا «بىرقالىپتى ۇيلەس ءجيى قولدانىلعاندىعىن» ەسكەرتەدى زەرتتەۋشى. اقىن ەنگىزگەن جاڭالىقتاردى انىقتاۋ كەزىندە, ونىڭ ولەڭدەرىنىڭ بۋىندىق, تارماقتىق, ۇيقاستىق, شۋماق­تىق, ىرعاقتىق قۇرىلىسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسەپكە الادى. ابايدىڭ قازاق ولەڭىنە كىرگىزگەن ۇشان-تەڭىز وزگەرىستەرىن وسىلايشا جىكتەيدى: «اسىلى «وسى جاڭالىقتارىندا اباي قازاق پوە­زياسىنا ءتان زاڭدى (ولەڭگە ءتورت بۋىن­نان ارتىق بۋىنى بار ءسوز قوسپاۋ, قازاق ءسوزىنىڭ بۋىن قۇرىلىسىن ساقتاۋ) بۇزبايدى, قاتتى ساقتايدى». س.مۇقانوۆ اقىننىڭ كومپوزيتورلىق شەبەرلىگىنە دە نازار اۋدارعان. ول مۋزىكا زەرتتەۋشى ا.زاتاەۆيچكە ابايدىڭ «تاتيانانىڭ ونەگينگە جازعان حاتىن» ءوزى ورىنداپ, نوتاعا تۇسىرتكەن.

ءسابيت مۇقانوۆتىڭ پايىمىنشا, اباي «اقىندىق قۋاتتىڭ, تالانتتىڭ, پوەزيانىڭ باستى ماقساتى – «قوعامدى وركەندەتۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇرالداردىڭ ءبىرى دەپ تۇسىنگەن». جانە دە ول ويشىل, قايراتكەر, ۇلت اقىنىنىڭ تۇلعاسىن تۇسىندىرگەندە سىنشى ۆ.بەلينسكيدىڭ «بۇكىل ۇلتتىڭ رۋحىنا بەينە بولا الارلىق ۇلى ادام بولا ءبىلۋ كەرەك» دەگەن ۇستانىمىن نەگىز ەتىپ اباي شىعارماشىلىعىن تالدايدى.

ابايدىڭ ومىرىنە قانىق قاتپا قورامجانوۆ پەن ارحام ىسقاقوۆ: «سەمەيدەن اباي ورىسشا جانە مۇسىلمانشا كوپ كىتاپتار الىپ قايتىپ, سولاردى وقۋمەن شۇعىلداندى. ول كىتاپتاردى وقىپ بىتىرگەن سوڭ, سەمەيگە كەتىپ, تاعى دا كىتاپتار اكەلدى. وسىلاي سەمەيدەن كىتاپتار اكەپ وقۋ 1873 جىلدان باستاپ ابايدىڭ داعدىسىنا اينالدى», دەيدى (مۇقانوۆ س. تاڭدامالى شىعارمالار. ون التى تومدىق. ا., 1980. 209-211-بەتتەر).

ابايتانۋشى سابەڭ «اباي قۇنانباەۆ» مونوگرافياسىندا: «امەريكا ساياحاتشىسى دجورج كەننەن جازادى: «مەنىڭ سۇراۋلارىما لەونتەۆ (سەمەيدەگى كىتاپحانانىڭ باستىعى. – س.م.) جاۋاپ بەرىپ, سەمەي كىتاپحاناسىنىڭ قۇرىلۋى تاريحىن باياندايدى دا:

«كاتتا قازاقتار دا مۇنىمەن پايدالانادى, – دەدى. – مەن بىلەتىن يبراگيم كونونباي دەگەن قارت قازاق بار, ونىڭ كىتاپحاناعا كەلىپ ءجۇرۋى بىلاي تۇرسىن. ميلل, بوكل, درەپەردى دە وقيدى» («سيبير ي سسىلكا», 140-بەت, 1906 جىل.).

گ.ليۋيس پەن د.ءميللدىڭ تالقى­لاۋى ارقىلى ورىس تىلىندە 1867 جىلى شىققان وگيۋست كونتتىڭ «پوزيتيۆتىك فيلوسوفياسىن» ابايدىڭ وقى­عاندىعىن ونىڭ ءدىن تۋرالى پىكىر­لەرىنەن بايقالادى. دج.ۆ. درەپەردىڭ «ەۋروپا پىكىرىنىڭ وركەندەۋ تاريحى» ء(بىرىنشى رەت ورىس تىلىندە ءحىح عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا شىققان بولۋ كەرەك. ءبىزدىڭ قولعا تۇسكەنى 1896 جىلى باسىلعانى. اباي العاشقى شىققانىن وقىعان سياقتى) اتتى كىتابىنىڭ كەيبىر پىكىرلەرىن اباي ولەڭگە دە اۋدارادى. ماسەلەن, ابايدىڭ:

ءومىردىڭ الدى ىستىق, ارتى سۋىق,

الدى ويىن, ارت جاعى مۇڭعا جۋىق,

دەپ, كەلەتىن ولەڭدەرى مەن درەپەردىڭ مىنا سوزدەرى ءدال كەلەدى: «جاس شاعىندا ءوزىنىڭ كۇشىنە ەركىن سەنگەن ادام قارتاي­عاندا كۇشىنەن كوڭىلى سۋىپ, باسقاشا ويلايدى. ۋاقىت وتكەن سايىن, جاستىقتىڭ ەلىكپە قيالدارى دا باسەڭسيدى, ودان كەيىن ءار ويىن تىزگىندەپ, تىلەگىنىڭ ءورىسىن تارىلتادى. اقىرىندا شىن تۇرمىس ونىڭ كوزىنەن پەردەسىن سىپىرادى, قارتايعان ونىڭ ويىنا ادام ءۇمىتىنىڭ بولماشى ەكەندىگى ۇيالايدى. ونىڭ تاپقانى تابام دەپ ۇمتىلعانىنا از ۇقسايدى» (2-بەت).

ءومىردىڭ الدىنداعى ءۇمىت پەن ارتىن­داعى وكىنىش تۋرالى ايتقان درەپەردىڭ پىكىرى ابايدىڭ بىرنەشە ولەڭىندە ارقيلى جۇيەدە كەزدەسىپ وتىرادى», دەپ جازادى. بۇل جەردە كەلتىرىلگەن دەرەكتەر مەن وي سارىندارى (دج.ۆ.درەپەردىڭ ابايدىڭ تولعانىسىمەن ۇيلەسىمدىلىگى) جاڭالىق. (سوندا, 213-214-بەتتەر). اكادەميك-جازۋشى س.مۇقانوۆتىڭ وسى ءبىر دەرەگى وزگە اۆتورلاردا كەزدەسپەيدى.

1944 جىلدىڭ كۇزىندە ارحام ىسقا­قوۆتىڭ اۋزىنان ءسابيت مۇقانوۆ اباي قولجازبالارى مەن مۇراسىنىڭ جينالۋ تاريحىنا بايلانىستى مىنا ءبىر دەرەكتەردى جازىپ العان.

«اكەم جيناعاندا, ابايدىڭ كوپ قولجازبالارى جىرتىلعان, سوزدەرى وشكەن كۇيىندە تابىلدى. مىناداي ءبىر وقيعا بولدى: 1905 جىلدىڭ كوكتەمىندە اكەم مەنى ەرتىپ ماحمۋد مولدانىڭ ۇيىنە باردى. اس دايارلانىپ جاتقان كەزدە, ماحمۋدتا قالعان ابايدىڭ قولجازبالارىن اكەم قاراپ وتىرسا, اباي ولەڭمەن تۇگەل اۋدارعان لەرمونتوۆتىڭ «ۆاديم» دەگەن اڭگىمەسىنىڭ باستاپقى ەكى-ءۇش قانا قاعازى ساقتالىپتى. «وزگەسى قايدا؟» دەگەن اكەمنىڭ سۇراۋىنا, ماحمۋد كۇيبەڭدەپ جاۋاپ بەرمەي وتىردى دا, قازبالاپ قويماعان سوڭ: «جىرتىپ تاستاپ ەدى», دەپ قۇتىش اتتى تەنتەك بالاسىن كورسەتتى. بۇل قىلىققا اكەم قاتتى رەنجىدى دە: «ابايدان كورگەن جاقسىلىعىڭ كوپ ەدى. ونىڭ ەڭبەگىنە بۇلاي قاراۋىڭ – جانىڭنىڭ اشىماعانى عوي. سەنى جۇرت يمام دەيدى. مىنا ىسىڭە قاراعاندا, سەن يمام تۇگىل مۇسىلمان دا ەمەسسىڭ», دەپ, تابىلعان قاعازداردى قالتاسىنا ساپ, دايار اسقا قاراماي اتتانىپ كەتتى».

مۇرسەيىت بىكى ۇلىنىڭ سۇيەگى – توبىقتى. ونىڭ ىشىندە – انەت. مۇرسەيىتتىڭ اكەسى بىكى جاسىندا قۇنانبايدىڭ قولىنا كوشىپ كەلىپ, مالشىسى بولىپ, مۇرسەيىت ىسقاقتىڭ بالالارىمەن بىرگە جاقىپ مولدادان مۇسىلمانشا وقيدى. زەرەك, ىنتالى مۇرسەيىت سەمەيدەگى ينتەرناتتا ەكى-اق جىل وقىپ, ورىسشا از دا بولسا حات تانيدى دا, اۋىلىنا قايتىپ كەلىپ, بالالارعا مۇسىلمانشا جانە ورىسشا ساباق بەرەدى.

اباي ءتىرى كەزدە, مۇرسەيىت ونىڭ ولەڭدەرىن جيناۋمەن شۇعىلدانباعان, وعان سەبەپ مىناۋ: اباي ءوزىنىڭ قولجازبالارىن ماحمۋد دەگەن مولداعا, ءوز بالاسى مەكايىلعا, ايەلى ەركەجاننىڭ ءىنىسى سۇلەيمەنگە ساقتاتادى ەكەن. اباي ولگەننەن كەيىن مۇرسەيىت جيناي باستاعان جانە اباي ولەڭدەرىن باستىرۋ ماقساتىمەن كاكىتاي ىسقاقوۆ جينايدى.

كاكىتاي ىسقاقوۆ (ابايدىڭ نەمەرە ءىنىسى) 1870 جىلى تۋىپ, 1915 جىلى قايتقان.

كاكىتايدى اباي جاقسى كورەدى ەكەن. اباي 1882 جىلى قىستاي سەمەيدە جاتىپ كىتاپحانادان كىتاپ الىپ وقۋمەن شۇعىلدانعاندا, كاكىتاي ابايدىڭ قاسىندا بولعان. وسى كەزدە ابايدىڭ ۇيرەتۋىمەن كاكىتاي ورىسشا حات تانىپ, جەڭىل-جەلپى ورىسشا كىتاپتاردى ءوز بەتىمەن وقىپ, ءتۇسىنىپ كەتكەن.

جينالعان ولەڭدەردى كاكىتاي مۇر­سەيىتكە جازدىرتادى. سەبەبى بىرىن­شىدەن, مۇرسەيىتتىڭ قولجازباسى انىق جانە كوركەم بولادى, ەكىنشىدەن, جىرتىلعان يا باس-اياعى جوق قولجازبالار­دىڭ جوعالعان سوزدەرىنىڭ كوبىن مۇرسەيىت جاتقا بىلەدى.

كاكىتاي 1906 جىلى ابايدىڭ ولەڭدەرىن مۇرسەيىتكە تۇگەل جازدىرىپ الادى دا, ومبىدا باستىرۋ ماقساتىمەن (ول كەزدە ومبىدان جاقىن قالادا مۇسىلمانشا شريفت بولماسا كەرەك) سەمەيگە ساتۋعا ەكى سەمىز تۇيە, ەكى قۇر اتتى جەتەككە الىپ ءجۇرىپ كەتەدى.

ابايدىڭ ولەڭىنە قۇمارتقان حا­لىق ىشىنەن, ونىڭ جيناعى باسىلىپ شىعۋىن كۇتپەي, توبىقتىنىڭ ءوز رۋلارىنان دا, كورشىلەس رۋلاردان دا, مۇرسەيىت كوشىرگەن اباي ولەڭدەرىن قولقالاۋشىلار كوبەيەدى. وسىلارعا مۇرسەيىت قولىندا قالعان اباي ولەڭ­دەرىنىڭ ءبىر داناسىنان كوشىرىپ بەرىپ, اقىسىنا ءبىر قوي, بەس سوم اقشا الادى. وسى ادىسپەن 1909 جىلى باسپادان شىققانشا, ابايدىڭ ولەڭدەر جيناعى مۇرسەيىتتىڭ قولجازباسىمەن كوپ ەلگە تاراپ كەتەدى. مۇرسەيىتتىڭ تاريح الدىندا ىستەگەنى وسى, ونىڭ قولجازباسى قازىر اباي ولەڭدەرىن تەكستولوگيا جاعىنان تەكسەرگەندە نەگىزگى دەرەكتەردىڭ ءبىرى بولىپ كەلەدى.

ابايدىڭ تۇڭعىش شىعارمالار جي­نا­عى 1909 جىلى پەتەربوردا باسىلىپ شىقتى. ونىڭ جارىق كورۋىنە سەبەپشى بولعان كاكىتاي ىسقاقوۆتىڭ ەڭبەگىن ايرىقشا اتاپ وتپەسكە بولمايدى. ومبى مەن قازان قالالارىندا ابايدىڭ كىتابىن باس­تىرا الماعان ول, كوپ قيىندىقتى كورە ءجۇرىپ, 1908 جىلدىڭ قىسىندا اباي­دىڭ ولەڭدەر جيناعىن پەتەربوردىڭ ءبىر باس­پا­سىنا تاپسىرىپ, كوكتەمدە ەلىنە قايتتى.

اباي 1886 جىلدىڭ 4 مامىرىندا سەمەي وبلىستىق ستاتيستيكالىق كومي­تەتىنە تولىق مۇشە رەتىندە جانە 1887 جىلدىڭ 26 ساۋىرىندە سەمەي قالالىق باس­تاۋىش ءبىلىم قامقورشىلارى قوعامىنا قابىلدانعان. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز – ابايدىڭ قوعام قايراتكەرى ەكەندىگى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ پىكىرىنە تولىق ايعاق. بۇعان قوسا ەل قىزمەتشىسى اباي 1886 جىلى «ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر» اتتى ولەڭىندە ۇلت مۇراتىن تەرەڭ قوزعاعان. ستراتەگيالىق ويدىڭ يەسى ەجەلگى ءداستۇردى اقىل-ويعا باعىندىرىپ, جاڭاشا باستامالارعا تاۋەكەل ەتكەن, ونىسى ينتەرناتتا وقىپ جۇرگەن تالاپكەرلەرگە قاراجات جاعىنان كومەكتەسكەنىن سابەڭ بىلايشا باياندايدى: «1885 جىلى قۇنانباي ولگەننەن كەيىن ونىڭ وزگە بالالارى, قازاق ادەتىمەن, «اكەمىزگە اس بەرەيىك» دەگەندە, اباي: «اسقا مال بولەيىك, بىراق ول مالدى سويىپ جۇرتقا جەگىزبەيىك, ورىس شكولاسىنداعى وقيتىن قازاق بالالارىنا جاردەمگە بەرەيىك», دەيدى جانە وسى ايتقانىن ىستەيدى دە. قۇنانبايدىڭ اسىنا شىعارعان مالداردى (سانى ءمالىم ەمەس, ءبىر حاباردا 100 جىلقى, 200 قوي) ابايدىڭ ساتىپ, سەمەيدىڭ ينتەرناتىندا وقيتىن قازاق جاستارىنا بەرۋى قۇنانبايدىڭ وزگە بالالارىنا دا, اعايىندارىنا دا, كورشىلەس ەلدەرگە دە ۇناماعان, «قۇنەكەڭدى اتاۋسىز قالدىردى»,  دەپ تالايلار رەنجىگەن».

سابەڭ اباي پوەزياسىنىڭ ىشكى رۋحىن, تۇڭعيىق سىرىن تۇسىندىرگەندە وزىندىك وي سارىندارىن ۇسىنادى. مىنا ءبىر شۋماقتى بىلايشا تەكسەرەدى:

شىراقتار, ىنتالاردى «مەنىكى دە»,

ءتان قۇمارىن ىزدەيسىڭ كۇنى-تۇندە.

ادىلەت پەن ارلىلىق, ماحاببات پەن

ءۇي جولداسىڭ قابىردەن ءارى وتكەندە.

ابايدىڭ ويىنشا, «قابىردەن ءارى وتكەندە» ادامنىڭ تاڭىرگە اپاراتىن سىيى: بۇل دۇنيەدە ادامنىڭ ادامعا سىڭىرگەن جاقسىلىعى, ادامنىڭ ارلى, مەيىرىمدى بولۋى. اباي بۇل پىكىرىن ءتاڭىرىنى تانۋدىڭ, دىنشىلدىكتىڭ ەڭ بيىك مۇناراسى دەپ ويلاپ:

ءدىن دە وسى, شىن ويلاساڭ تاعات تا وسى,

ەكى دۇنيە بۇل تاسدىق – حاقتىڭ دوسى, – دەيدى» (سوندا, 235-236-بەتتەر).

قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارىن سۇڭعىلا­­­لىقپەن تانىپ-بىلگەن, قابىلداپ تۇسىن­­گەن اباي پوەزياسىندا حالىق تىلىندە قولدانىلمايتىن جاڭاشا ەتىستىكتەردى تۋىنداتقان. سولاردى سابەڭ بىلايشا دايەكتەيدى: مىسالى: «اقىل ىزدەپ, ىزەرلەپ, ءبارىن سىناپ ساندالعان». سوندا ءتۇبىرى ء«ىز», سونان «ىزدەۋ», «ىزەرلەۋ» وربىگەن... وسى تۇرعىدان كەلگەندە اباي «سوڭىرقاپ» (سونى, سونارلاۋ, سونىدان, سونىعا دەگەندەردەن شىققان بولۋ كەرەك), نەمەسە: ء«تۇزۋ بول» دەگەن كىسىگە, ءتۇزۋ كەلمەس ىرىقتاپ». س.مۇقانوۆ «ىرىق» دەگەن زات ەسىم حالىق تىلىندە ەتىستىككە اينالمايتىن, تەك جالعاۋمەن «ىرقى, ىرقىنىڭ, ىرقىنا, ىرقىن» دەگەن سياقتى ءتۇرىن وزگەرتەتىن ءسوز» ەدى دەپ جازادى (سوندا, 362-بەت). سونىمەن قاتار: «قۇبىلعا ءبارى كەرەك قوي, ءبارى جايسىز توقتاۋعا» «قۇبىل» دەيتىن زات ەسىم «قۇبىلۋ» دەيتىن ەتىستىكتەن شىققاندىعىن ايتادى.

ءيىنى كەلگەندە, ايتۋدىڭ ءجونى بار, سابەڭ اباي مۋزەيىنە اقىننىڭ 1909 جىلعى باسىلىمىن سىيلاعان.

اكادەميك-جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ابايدىڭ شىعارماشىلىق ءومىربايانى جونىندەگى پايىمداۋلارى ەشقاشان قۇنىن جويمايدى.

سەرىك نەگيموۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور