كەشە سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتىپ, وندا سەناتورلار تمد ەلدەرىمەن ەركىن ساۋدا ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭدى قاراپ, سوڭىنان دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى.
ەركىن ساۋدا ايماعىن قالىپتاستىرادى
وتىرىس بارىسىندا دەپۋتاتتار «كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ەركىن ساۋداسى, ينۆەستيتسيالاردىڭ قۇرىلۋى, قىزمەتى جانە جۇزەگە اسىرىلۋى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. تالقىلاۋ كەزىندە ايتىلعانداي, كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ وتاندىق كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر ەكسپورتىن ءارتاراپتاندىرۋدى, تمد نارىقتارىنداعى بيزنەستىڭ ۇستانىمىن نىعايتۋدى جانە ينۆەستورلارعا قاتىستى تاۋەكەلدەردى ازايتۋ ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى.
«كەلىسىم تمد ەلدەرىمەن سەرىكتەستىگىمىزدى ودان ءارى نىعايتۋعا باعىتتالىپ وتىر. بۇل قۇجات قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ەركىن ساۋدا ايماعىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيتىن ەرەجەلەردى قامتيدى. سونداي-اق تاراپتاردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن جاقسارتۋعا ارنالعان نورمالار دا بار. جالپى, زاڭ تمد ەلدەرى اراسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋعا جانە ءوزارا ينۆەستيتسيالار كولەمىن ۇلعايتۋعا وڭ سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
كەلىسىمدە سەرىكتەستىك نارىقتاردا تمد-عا مۇشە ەلدەردەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى جەتكىزۋشىلەر ءۇشىن نەعۇرلىم ءتيىمدى جاعدايلار بەلگىلەۋ, ۇسىنۋ جانە قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلعان. بۇل ەكسپروپرياتسيادان قورعاۋ جانە كاپيتالدى ەركىن اۋدارۋ كەپىلدىگىن قوسا العاندا, ينۆەستورلار ءۇشىن قۇقىقتىق كەپىلدىكتەر جاساۋ ماسەلەلەرىن قامتيدى. سونداي-اق قۇجاتتا ينۆەستيتسيالاردى رەتتەيتىن ەرەجەلەردىڭ بولۋى قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ قولايلى بيزنەس-احۋالىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي ىنتالاندىرادى, وعان قوسا ينۆەستيتسيالاردى قورعاۋ مەن كوتەرمەلەۋ تۋرالى قولدانىستاعى ەكىجاقتى كەلىسىمدەردى دامىتۋعا جول اشادى.
اۋە بيلەتتەرىنىڭ قۇنى نەگە قىمبات؟
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. دەپۋتات سۇيىندىك الداشەۆ پرەمەر-مينيسترگە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ەلىمىزدەگى ازاماتتىق اۆياتسيانىڭ پروبلەمالارى تۋرالى جاريا ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا ەكونوميكالىق ساياسات, يننوۆاتسيالىق دامۋ جانە كاسىپكەرلىك كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرى دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزىپ, سالاداعى نەگىزگى ماسەلەلەردى تالقىلاعان. بىرىنشىدەن, بۇل – اۆياتسيالىق وتىننىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. وتاندىق مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى ءوسىپ كەلە جاتقان سۇرانىستى جابا المايدى جانە ايىرماشىلىقتى يمپورتتان الۋعا تۋرا كەلەدى. قازىردىڭ وزىندە وتىن تاپشىلىعى شامامەن 237 مىڭ توننانى قۇراپ وتىر. 2030 جىلعا قاراي بۇل تاپشىلىق 550 مىڭ تونناعا جەتەدى دەپ بولجانۋدا.
وتانداستارىمىزدى اۋە بيلەتتەرىنىڭ باعاسى دا الاڭداتىپ تۇر. دەپۋتات اتاپ وتكەندەي, بيلەت قۇنىنىڭ 36,5%-ىن وتىن الىپ وتىر. تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ – 14,9%, اۋەجايعا قىزمەت كورسەتۋ – 10,7% جانە جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ – 6,1%. سونىمەن قاتار جانارماي نارىعىنا ەشكىم كىرە المايدى, اشىق ەمەس.
«اۆياوتىندى ساتۋدان تۇسكەن كىرىس اۋەجايلارداعى كىرىستىڭ نەگىزگى بولىگىن قۇرايدى. باسقا ويىنشىلاردىڭ وسى ينفراقۇرىلىمعا قول جەتكىزۋىنە مۇددەلى ەمەس اۋەجايلار بار. بۇل اۆياكومپانيالار ءۇشىن وتىننىڭ جوعارى قۇنىنىڭ سەبەبى جانە ناتيجەسىندە اۋە بيلەتتەرىنىڭ قۇنىنا اسەر ەتەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە اۆياوتىندى ساتۋ مەن ونىڭ باعاسىن بەلگىلەۋدىڭ اشىق تەتىگى جوق, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بۇل ماسەلەنى رەتتەۋگە بىرىڭعاي كوزقاراسى جوق», دەدى س.الداشەۆ.
سەناتور اۋەجايلاردى دامىتۋعا جۇيەلى كوزقاراستىڭ جوقتىعىنا دا توقتالدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن قارجىلاندىرىلادى جانە شىعىنعا ۇشىرايدى. ينفراقۇرىلىم توزعان, جابدىق ەسكىرگەن جانە اۋەجايلاردىڭ جارتىسى شۇعىل جوندەۋدى قاجەت ەتەدى.
«وتاندىق ازاماتتىق اۆياتسيانى باسقارۋدىڭ ءتيىمدى وڭتايلى ۇلگىسىن ازىرلەۋدى ۇسىنامىز. ەلدەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىندا ءوندىرىستى ۇلعايتۋ ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك. اۆياكومپانيانى اۆياوتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە بىرىڭعاي جۇيەلى تاسىلدەر ازىرلەۋ قاجەت. اۋەجايلار بەيىندى ەمەس قىزمەت تۇرلەرىن قوسپاعاندا, نەگىزگى قىزمەت تۇرىنە نازار اۋدارۋى كەرەك. وسى سالانىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ جونىندەگى جۇمىستى جانداندىرۋ, اۋەجايلاردىڭ قىزمەتىنە ينۆەستورلاردى تارتۋ جونىندەگى وڭتايلى تەتىكتەردى ازىرلەۋ ماڭىزدى», دەدى سەناتور.
پلاستيك قالدىقتاردىڭ 10%-ى عانا قايتا وڭدەلەدى
ەلىمىزدە قورشاعان ورتانىڭ پلاستيكالىق قالدىقتارمەن لاستانۋى ماسەلەسىنىڭ وتكىر كۇيىندە تۇرعانى سەناتور ولگا بۋلاۆكينانىڭ پرەمەر-مينيسترگە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىنا ارقاۋ بولدى. ەلدىڭ 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەرىنە قاراماستان, پلاستيكتى قايتا وڭدەۋ ينفراقۇرىلىمى ءالى دە جەتكىلىكسىز, ال حالىقتىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەت دەڭگەيى تومەن.
«بولەك جيناۋ ينفراقۇرىلىمىنىڭ جوقتىعى جانە حالىقتىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەتىنىڭ تومەندىگى سالدارىنان پلاستيكالىق قالدىقتاردىڭ تەك 10%-ى سۇرىپتالىپ, قايتا وڭدەلەدى. قالعانى قوقىس پوليگوندارىنا كەتىپ, جاعىلعاندا مەتان مەن باسقا دا زياندى گازداردى بولەدى. زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ قىمباتتىعى مەن قايتا وڭدەۋ سالاسىنا ينۆەستيتسيا تاپشىلىعى بۇل باعىتتىڭ دامۋىن تەجەپ, پوليگونداردىڭ كوبەيۋىنە اكەلىپ وتىر», دەدى سەناتور.
دەپۋتات سونىمەن قاتار پلاستيكالىق بۇيىمدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك ستاندارتتاردىڭ ەسكىرگەنىن, ميكروپلاستيككە قاتىستى ەلەۋلى قاۋىپتەر بارىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءتۇرلى پلاستيك تۇرلەرىن ءوندىرۋ كەزىندە 4 مىڭعا جۋىق حيميالىق زات قولدانىلۋى مۇمكىن, ولاردىڭ شامامەن 600-ءى ادام دەنساۋلىعىنا قاۋىپتى. ءوز ۇندەۋىندە سەناتور بۇل ماسەلەلەردى شەشۋگە كەشەندى كوزقاراس ۇسىندى. اتاپ ايتقاندا, ەكولوگ ەۆگەني مۇحامەدجانوۆتىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «ECONetwork» جوباسىنىڭ تاجىريبەسىن كەڭىنەن ەنگىزۋ, سونداي-اق داۋلەت سەرىكباەۆ اتىنداعى شقتۋ ستۋدەنتتىك ستارتاپتارىنىڭ ۇلگىسىن قولدانۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
«پلاستيك وڭدەۋشىلەر ءۇشىن سالىقتى ازايتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن, سۋبسيديالار مەن «جاسىل» گرانتتاردى, سونداي-اق وندىرۋشىلەردىڭ كەڭەيتىلگەن جاۋاپكەرشىلىگىن قاراستىراتىن ارنايى باعدارلاما ازىرلەۋ قاجەت. بۇعان قوسا بيزنەس پەن «جاسىل» ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك. «ECO Network» پەن داۋلەت سەرىكباەۆ اتىنداعى شقتۋ-دىڭ تاجىريبەسى نەگىزىندە حالىقتىڭ ەكوساناسىن ارتتىرۋ جانە قالدىقتار پايدا بولاتىن جەردە از كولەمدەگى پلاستيكتى قايتا وڭدەۋگە ارنالعان شاعىن جەلىلەردى قۇرۋ جونىندەگى تابىستى جوبالار مەن ستۋدەنتتىك ستارتاپتاردى كەڭىنەن ەنگىزۋ ماڭىزدى», دەپ ۇسىنىس ءبىلدىردى و.بۋلاۆكينا.