اقتىق ءسوزىن, سوڭعى تىلەگىن, ارمان-اڭسارىن ايتا الماي كەتكەن جان از دەيسىز بە ومىردە؟ ارماندا كەتكەننەن ساقتاسىن, ارينە. ول جەكە باستىڭ, جالعىز-جارىم پەندەنىڭ تىلەۋى عانا ەمەس, تۋعان حالقىنىڭ, اسىل ونەردىڭ شىن مۇراتىن كوكسەگەن ونەر يەسىنىڭ سوڭعى ارىزى بولۋى دا مۇمكىن عوي. ەل-جۇرتىنىڭ ارمان-تىلەگىن ارقالاپ, كەيىنگى ۇرپاققا اماناتتاۋشى ونەر يەلەرىنىڭ سوڭعى ءسوزى نەمەسە نازى ايتىلماي ارماندا كەتسە, ناعىز قاسىرەت سول شىعار. وندا ۇلت مۇراتىنىڭ ءبىر شەتى كەتىلگەنمەن پارا-پار عوي.
دۇنيە دۇنيەدە قالادى, ال حالىقتاردىڭ ارمان-مۇراتى الاسارسا, جۇقارىپ, مۇقالسا – شىن قاسىرەتتىڭ ءوزى. ادامزات العا باسپاي, كەرى كەتە باستادى دەگەن ءسوز. ماسەلەن, ء«بىرجان سال» فيلمىندە ابدەن قاپا بولعان سال ءتۇن ورتاسى ۇيگە سىيماي, تىسقا شىعىپ كۇيىنەتىن تۇسى ەسىڭىزدە بولار؟ سوڭىنان جەتكەن سەرىگى بايكەنجەگە «...الاش قارتايىپتى! ءبارى ءپاس, ءبارى ەڭكىش, تومەن. اياق-تاباق جالاعان ساراي اقىن, ساراي ءانشى تورگە وزا ما دەپ قورقام» دەيتىن ەدى عوي. ال ول كەزدە سارايلار مەن وردالاردى كىم باسقارىپ وتىرعانى بەلگىلى ەمەس پە؟ شىلىمىن بۇرقىراتا شەكەسىنەن قاراعان ورىستىڭ ۇلىعى ادىلدىك ىزدەپ كەلگەن قازاقتارعا ء«بىز سەندەرگە بوستاندىق بەردىك» دەپ كەكەتە كۇلەدى. بىرجانعا باتقان قاپا مەن شەر-شەمەننىڭ ءبىر ۇشى وسىندا جاتقان جوق پا؟ اقىن مەن جىراۋ, سال مەن سەرى قازاقتىڭ رۋحى مەن ار-نامىسى. ولار بۇلاي تاپتالعان سوڭ نە دەۋگە بولادى.
ء«بىرجان سال» كينوسىندا بايلاۋدا جاتقان سال «بۇل مەنىڭ قولىما تۇسكەن ارقان ەمەس» دەيدى. قازاقتىڭ ەركىندىگىنە, اقىل-ويىنا سالىنعان تۇساۋلى شىنجىر. اقىرى قول-اياعى ارقاندالعان دالانىڭ ءۇنپاز ۇلى سول كىسەن سالعان جارانىڭ كەسىرىنەن ولگەنى كىمدى دە بولسا بەيجاي قالدىرماۋعا ءتيىس قوي.
ء«بىرجان قازاقتىڭ ونداي «شىلىعىن» ەسكەرمەي, اراز دەگەن اۋىلدارعا بارىپ, ءان سالىپ, قىدىرىپ قايتادى. قايتىپ كەلگەن سوڭ اعايىن-تۋمالارى ونى ورتاعا الىپ ساباپ, باسىنا زاقىم كەلتىرەدى. اڭگىمەنىڭ باسىندا ايتىلعان ازنابايدىڭ پوشتابايىنىڭ قامشىسىنان باستاپ, ءبىرجاننىڭ باسىنا تيگەن تاياقتىڭ وسىنداي تراگەديالىق سالدارى بولادى. وعان دالەلدىڭ ءبىرى – ءبىرجاننىڭ بايلاۋلى جاتقانداعى ءبىر شۋماق ولەڭى. وندا اۋرۋدىڭ قالدىعى انىق ايتىلادى.
«ارقانىڭ تۇگەل كوردىم كارى-جاسىن,
ۇمىتپاس قۇربى-قۇرداس, زامانداسىم.
ويلانام, اۋرۋىمنىڭ ءتۇرى جامان,
ءبىرجاننىڭ كىم ۇستار دەپ
دومبىراسىن», دەيدى.
ءبىرجاننىڭ بايلاۋلى كەزىندە اۋرۋدان قايتىس بولعانىن ءبىر اڭگىمەسىندە تەمىرتاس تا ايتقان كورىنەدى.
...ءوزى كەتكەلى جاتسا دا, بالالارىنىڭ تىلەگىن تىلەپ, سولاردىڭ ادام بولۋىن ويلاپ, ونىڭ ىشىندە تەمىرتاستى ءبولىپ ايتادى. سولاي ولەڭ-اننەن مارجان تىزگەن سال ءبىرجان ءۇش جىلداي بايلاۋلى جاتادى. ارقان كەسكەن جەردىڭ جاراسى ۇلعايىپ, اسقىنىپ (گانگرەنا بولىپ), اقىرى 64-كە كەلگەندە, 1894 جىلى قايتىس بولادى», دەپ جازادى احمەت جۇبانوۆ.
«اعاش ءۇي وت جاققانىم قوبىلان پەش,
قۇداي-اۋ, عاپۋ ەتىپ كۇنامدى كەش!
تەمىرتاس, اسىل, اقىق – قاراقتارىم,
بايلاۋلى ارقانداعى قولىمدى شەش» دەيدى سال اقتىق انىندە. ءبىرجاننىڭ عانا ەمەس, كۇللى ۇلتتىڭ قاسىرەتى وسى «تەمىرتاس» انىندە تۇرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
وسىعان پاراللەل تاعى ءبىر تۋىندى اقان سەرىنىڭ «شىرماۋىق» ءانى. «شىرماۋىق» – سەرىنىڭ باسىنداعى تاعدىر-تاقسىرەتى عانا ەمەس, سول كەزدەگى ۇلت موينىنا تۇسكەن قىلبۇراۋ. «...احاۋ, دۇنيە جالعان, بىتەر مە ارمان؟ سۇم تاعدىر شىرماۋىقتاي شىرماپ العان» – قايىرماسى. شىرماۋىق دەگەن اتىندا تۇر. قازاق دالاسىندا قاسىندا نە بولسا سوعان وراتىلىپ, شىرماپ, بۋىندىرىپ باس سالاتىن وسىمدىك. شوپتەسىن بولسا دا, ءبىر ورالعان نارسەنى شىرماۋىنان ج ۇلىپ الۋ قيىنعا سوعادى. كۇشتەگەندە بىرت-بىرت ەتىپ زورعا ءۇزىلىپ, ج ۇلىنادى. ال قالىڭ وسكەن جەرىنە كەزىكسە, الگى زاتتى ءبىراز تەر توگىپ, وراۋىنان بوساتۋعا تۋرا كەلەدى. «شىرماۋىقتى» تىڭداتاردا بىلمەيتىندەرگە اۋەلى وسىنى ۇعىندىرىپ الماسا, ءان دالاعا كەتتى دەي بەر. دەمەك سەرىنى وسىلاي شىرماپ, بۋىندىرۋعا اينالدىرعان بۇعاۋ ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا ۇلتتىڭ دا ونە بويىندا تۇرعانىن بىلەمىز. اقان سەرى بۇل ءاندى شىعارعاندا 58 جاستا ەكەن. سوڭعى ءانى بولۋى دا مۇمكىن عوي. كەسىپ ايتۋدان اۋلاقپىز, بىراق. قازاق ونەرىندە اقان, ءبىرجان دەپ قاتار اتالعان قوس تۇلعانىڭ اقتىق اندەرى دە وزەكتەس تۋعانى ءالى تالاي ەستىگە ءسوز بولارى حاق.