بيىل استانادا كوكتەم ەرتە شىقتى. ناۋرىزدىڭ ورتاسىنان قاردىڭ كوبەسى سوگىلىپ, جەر دەگدىپ قالدى. كۇن دە اناداي مەيىرىن توگىپ تۇر. دالادان كوك مايسانىڭ حوش ءيسى اڭقيدى. جىلى جاقتان قاناتىن قاعىپ قۇستار كەلدى. كوكتەمنىڭ اسەرى مە, ادامداردىڭ دا كوڭىلى كوتەرىڭكى. اسىرەسە اۋلا دا اسىر سالىپ ويناعان بالالار ءماز-مەيرام. ءومىردىڭ ءدال وسىنداي كوركەم كورىنىسىن بەينەلەۋگە قىلقالامنىڭ قۇدىرەتى عانا جەتەدى.
شىنىندا, قىلقالام شەبەرلەرى – ايرىقشا تالانت يەلەرى. ولاردىڭ ورتانى, قوعامدى قابىلداۋى دا وزگەشە. ءجۇرىس-تۇرىسى دا بولەك. ەشكىمگە ۇقسامايدى. وتاندىق بەينەلەۋ ونەرىندە ءومىرى دە, شىعارماشىلىعى دا جۇمباققا تولى تۇلعالار بارشىلىق. سونىڭ ءبىرى – كورنەكتى كەسكىندەمەشى سالاحيتدين ايتباەۆ.
ايتۋلى قىلقالام يەسى بەينەلەۋ ونەرىنە وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى كەلگەن بىرەگەي تولقىننىڭ وكىلى. بۇل بۋىننىڭ ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىندە الار ورنى بولەك. ولار الدىڭعى تولقىن اعالارىنىڭ ءتالىمىن الىپ, سۋرەت الەمىنە سونى ءىز سالدى. بيىك دەڭگەيگە قۇلاش ۇردى. بەينەلەۋ ونەرىندەگى بارلىق جانردى تۇرلەنتتى. جاڭاشا دامىتتى. بىراق قازاقى بولمىستان اجىراعان جوق. قايتا, ۇلتتىق پەن زاماناۋي ەرەكشەلىكتى ءساتتى ۇيلەستىرە ءبىلدى.
سىرشىل سۋرەتشى سالاحيتدين ايتباەۆ كەسكىندەمە مەن گرافيكا جانرىندا ەسەلى ەڭبەك ەتتى. قارىمدى قولتاڭباسىن قالىپتاستىردى. ونىڭ شىعارمالارى ۇلتتىق وبرازعا باي. بوياۋلارىنىڭ ءتۇسى انىق. كەز كەلگەن تۋىندىسىندا تاريحي تانىم مەن زامان تىنىسىن تاپ باسقان. ءار قۇبىلىستىڭ مانىنە تەرەڭ بويلايدى. ونەرتانۋشىلار كەسكىندەمەشىنىڭ وسى شەبەرلىگىن جوعارى باعالاعان. سونداي جۇمىسىنىڭ ءبىرى – «جاس قازاقتار». كارتينانىڭ اتى دا ەرەكشە. بۇل ەڭبەك 1968 جىلى جارىققا شىققان. سودان بەرى دە الپىس جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. بىراق ءالى بوياۋى كەپپەگەن جاڭا دۇنيە سەكىلدى. مۇنداعى دالانىڭ كەلبەتى قانداي كوركەم! تابيعاتتىڭ عاجاپ سۇلۋلىعىنان كوزىڭدى الا المايسىڭ. كوك مايسا كومكەرگەن قىردىڭ ەتەگىنە ءتورت كيىز ءۇي ىرگە تەپكەن. كەشقۇرىم. ءبىر كيىز ءۇي الدىندا كيمەشەك كيگەن كەلىنشەك ەر اداممەن اڭگىمەلەسىپ تۇر. الدە كۇيەۋى مە؟ ايتەۋىر ءبىر شارۋامەن اقىلداسىپ تۇرعان سياقتى. ەكىنشى كيىز ءۇي الدىندا جەرگە توسەلگەن سىرماق ۇستىندە ورتا جاستاعى ايەل ەكى جاسى ۇلكەن اقساقالعا شاي قۇيىپ بەرىپ وتىر. قىردىڭ ارعى جاعىنان ەكى جىلقىشى ءبىر توپ جىلقىنى ايداپ بارادى. كەلەسى قىردىڭ ۇستىندە ۇلتتىق ناقىشتا كيىنگەن ءبىر توپ بوزبالا قىزۋ اڭگىمەلەسىپ تۇر. ولاردىڭ اڭگىمەسىنە ءيتتىڭ ءوزى ۇيىپ قالعان. بەينەلەپ ايتقاندا, قازاقى اۋىل كەلبەتى سونشالىقتى ىستىق. بوزبالالاردىڭ بويىندا بەكزاتتىق بار. كيىمدەرى دە جاراسىمدى. ۇستەرىنە قونا قالعان. بۇل كورىنىسكە اۆتور بوياۋ تۇستەرىن تالعاممەن قولدانعان. كارتيناعا سارى, جاسىل, قوڭىر, قىزىل تۇستەر ايرىقشا رەڭ بەرەدى. قۇلپىرتىپ جىبەرگەن.
ءبىر قىزىعى, ايتباەۆتىڭ وسى تۋىندىسى ماسكەۋدەگى «مولودايا گۆارديا» جۋرنالىندا سىنعا ۇشىراعان. الدەبىر سىنشى «بەلگىلى قازاق كەسكىندەمەشىسى س.ايتباەۆتىڭ «جاس قازاقتار» اتتى كارتيناسىندا بىرنەشە قازاق جاسى قازاقتىڭ بۇرىنعى اۋقاتتى بايلارىنشا كيىنىپ العان. اۆتور ونىمەن نە ايتقىسى كەلگەن», دەپ قالام ۇشىمەن تۇيرەپ وتكەن. ءبىز مۇنى بەلگىلى قالامگەر قالي سارسەنبايدىڭ «ونەر-ءومىر» اتتى كىتابىنداعى اۆتوردىڭ سۋرەتشى شىعارماشىلىعى تۋرالى جازعان «مەن ءوز دەڭگەيىمدى ءوزىم جاقسى بىلەمىن» ماقالاسىنان وقىدىق. وسى ماقالادا قىلقالام شەبەرىمەن جاقىن ارالاسقان ارىپتەسى, بەلگىلى سۋرەتشى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى سالامات وتەمىس ۇلى بىلاي دەيدى: «بۇل قالجاننىڭ سالماقتى تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى بولاتىن. الدىڭعى شەپتە ۇلتتىق كيىم كيگەن وي ۇستىندەگى جاستار, ارعى جاقتا جىلقى قايىرىپ كەلە جاتقان كىسى بەينەلەنگەن.
–مەن سەنىڭ بۇل كومپوزيتسياڭدى بىلەمىن عوي, جاقسى تۋىندى, بىرەۋ بىردەڭە ايتتى ەكەن دەپ نەسىنە رەنجيسىڭ, كوتەر باسىڭدى دەپ ەدىم: – بىلسەڭ, سەن مەنىڭ سول جۇمىس ۇستىندەگى وي توركىنىمدى تاپشى, – دەپ ورنىنان تۇردى.
– نە ايتقىم كەلدى سول جۇمىس ارقىلى؟ – «ەرەۋىل اتقا ەر سالماي, ەگەۋلى نايزا قولعا الماي...» دەپ شۇبىرتىپ الا جونەلدىم. – ءدال تاپتىڭ, جانىم-اي! – دەپ جارقىلداپ قولىمدى الدى».
شىن مانىندە, قىلقالام يەسى مۇندا كەڭەس وكىمەتى ورناعانعا دەيىنگى قازاق ءومىرىن ايشىقتى بەدەرلەگەن. تۋىندى استارىندا ء«بىز سونداي ەل بولعانبىز!» دەگەن اسقاقتىق بار. بىراق سونى اۆتور بوياۋ تۇسىمەن استارلى ادەمى جەتكىزگەن. سوندىقتان دا ونى كەڭەس يدەولوگياسىن مۇرات ەتكەن سىنشىلار قابىلدامادى.
ونەرتانۋشىلار 60-جىلدارى بەينەلەۋ ونەرىنە كەلگەن تالانتتى بۋىندى «قاتاڭ ستيل» وكىلدەرى دەپ ايتادى. ماسەلەن, بەلگىلى سۋرەتشى, وقىتۋشى مالىك قايداروۆ ايتباەۆ شىعارماشىلىعىندا پورترەت ماڭىزدى ورىن الاتىنىن جەتكىزگەن. كەسكىندەمەشىنىڭ ءبىز ءسوز ەتكەن ەڭبەگى دە پورترەت جانرىنا جاقىن.
«پورترەتتەردى سالۋ كەزىندە ول وزىمەن جەكە بەتپە-بەت قالدى. ءسويتىپ, تاقىرىپتىق كومپوزيتسيادا ءبىر قىرىنان قوسارلانا جۇرەتىن يدەولوگيالىق مىندەتتەن بويىن اۋلاق ۇستادى. پورترەتتىڭ تارتىمدىلىعىنا ءمان بەردى. سونىڭ اسەرىنەن كەنەپ بەتىنە كەيىپكەر بەينەسىن شىنايى ءتۇسىردى», دەپتى.
جالپى, سالاحيتدين ايتباەۆتىڭ ءوزى دە, ونەرى دە كەڭەستىك كەزەڭنىڭ قالىبىنا سىيمادى. ونى قىلقالام شەبەرىنىڭ بولمىسىنان دا, شىعارماشىلىعىنان دا بايقايمىز. تۋىندىلارى قىرىق قاتپارلى سىرعا تولى. بىردەن اشىلمايدى. بار اسىلى قۇدىقتىڭ سۋى سەكىلدى تەرەڭدە. تۇڭعيىق.